intTypePromotion=3

Kinh tế hộ gia đình và các quan hệ xã hội ở nông thôn đồng bằng sông Hồng - Nguyễn Đức Truyến

Chia sẻ: Huynh Thi Thuy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:0

0
48
lượt xem
3
download

Kinh tế hộ gia đình và các quan hệ xã hội ở nông thôn đồng bằng sông Hồng - Nguyễn Đức Truyến

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Bài viết "Kinh tế hộ gia đình và các quan hệ xã hội ở nông thôn đồng bằng sông Hồng" giới thiệu đến các bạn các lý thuyết và giả thuyết nguyên cứu về kinh tế hộ gia đình và các quan hệ xã hội ở nông thôn đồng bằng sông Hồng, tổ chức kinh tế hộ và cấu trúc của các mối quan hệ xã hội truyền thống, thực trạng kinh tế hộ gia đình và quan hệ xã hội trong nông thôn đồng bằng sông Hồng,...

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Kinh tế hộ gia đình và các quan hệ xã hội ở nông thôn đồng bằng sông Hồng - Nguyễn Đức Truyến

  1. X· héi häc thùc nghiÖm X· héi häc sè 2 (74), 2001 23 Kinh tÕ hé gia ®×nh vµ c¸c quan hÖ x· héi ë n«ng th«n ®ång b»ng s«ng Hång NguyÔn §øc TruyÕn I. §Æt vÊn ®Ò: C«ng cuéc ®æi míi n«ng th«n tõ sau kho¸n 10, kh«ng chØ cã nh÷ng t¸c ®éng kinh tÕ mµ cßn cã c¶ nh÷ng t¸c ®éng x· héi cã tÝnh toµn diÖn trong toµn bé ®êi sèng n«ng th«n. Nh÷ng biÕn ®æi kinh tÕ ®· ®−îc kh¼ng ®Þnh vµ c«ng nhËn vÒ c¨n b¶n lµ tÝch cùc, v× nã ®· thay ®æi c¨n b¶n kinh tÕ ®Êt n−íc vµ kinh tÕ n«ng th«n. §¹i ®a sè n«ng d©n ®· cã møc sèng trung b×nh trë lªn, cã mét sè ®· trë nªn giµu cã vµ mét sè Ýt cßn nghÌo, n¹n ®ãi hay thiÕu ¨n vÒ c¨n b¶n ®· ®−îc kh¾c phôc. Nh÷ng biÕn ®æi x· héi tÝch cùc vÒ c¨n b¶n ®· ®−îc thõa nhËn nh− n©ng cao møc sèng, møc h−ëng thô v¨n hãa, sinh ho¹t céng ®ång, ngoµi ra cßn chó ý h¬n ®Õn b¶n s¾c v¨n hãa truyÒn thèng. Bªn c¹nh ®ã, cßn nhiÒu biÕn ®æi x· héi vÉn ch−a cã sù thèng nhÊt trong nhËn ®Þnh vµ ®¸nh gi¸ nh− c¸c sinh ho¹t gia ®×nh, dßng hä vµ th«n xãm. C¸c tËp qu¸n tr−íc ®©y nh− tôc ¨n uèng giç tÕt ngµy cµng tèn kÐm vµ ph« tr−¬ng, chñ nghÜa c¸ nh©n gia ®×nh, lµng hä cã khi dÉn tíi kh«ng khÝ côc bé, bÌ ph¸i, g©y nhiÒu phøc t¹p trong n«ng th«n vÉn tån t¹i. Tr−íc nh÷ng c¸ch nh×n m©u thuÉn kÓ trªn, c¸c nghiªn cøu x· héi häc n«ng th«n hay v¨n hãa kh«ng thÓ chØ dõng l¹i ë nh÷ng nghiªn cøu hiÖn t−îng riªng rÏ hay côc bé cña x· héi n«ng th«n mµ ph¶i gãp phÇn nhËn thøc thùc tr¹ng võa thèng nhÊt võa m©u thuÉn nµy trong tÝnh tæng thÓ cña nã. X· héi häc ph¶i gãp phÇn tÝch cùc vµo viÖc ®æi míi qu¶n lý kinh tÕ, ®æi míi qu¶n lý x· héi theo nghÜa toµn diÖn cña kh¸i niÖm qu¶n lý sù ph¸t triÓn hiÖn nay. ý t−ëng c¨n b¶n cña c«ng tr×nh nµy xuÊt ph¸t tõ nh÷ng gi¶ thuyÕt lín cña Marx vµ Weber vÒ mèi liªn hÖ l« gÝch gi÷a c¸i kinh tÕ vµ c¸i x· héi. Mét c¸ch cô thÓ h¬n, Marx ®· chØ ra r»ng trong mçi h×nh th¸i kinh tÕ x· héi, trong ®ã cã h×nh th¸i céng ®ång gia ®×nh, tÝnh chÊt vµ tr×nh ®é tæ chøc x· héi ®−îc gi¶i thÝch vÒ c¨n b¶n ë tÝnh chÊt vµ tr×nh ®é tæ chøc kinh tÕ cña nã. V× thÕ, nguån gèc cña gia ®×nh, cña chÕ ®é t− h÷u vµ cña nhµ n−íc còng ®Òu b¾t ®Çu tõ tÝnh tÊt yÕu cña tæ chøc s¶n xuÊt vËt chÊt cña sù tån t¹i. XuÊt ph¸t ®iÓm c¨n b¶n cã tÝnh duy vËt ë ®©y chÝnh lµ c¸c quan hÖ kinh tÕ, cho dï trong nhËn thøc x· héi häc hiÖn nay, quyÕt ®Þnh luËn Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  2. 24 Kinh tÕ hé gia ®×nh vµ c¸c quan hÖ x· héi ë n«ng th«n... kinh tÕ kh«ng cßn lµ sù gi¶i thÝch khoa häc duy nhÊt vÒ hiÖn thùc x· héi. II. C¸c lý thuyÕt vµ gi¶ thuyÕt nghiªn cøu A. C¸c lý thuyÕt 1. Marx vµ lý thuyÕt vÒ céng ®ång hé gia ®×nh: Trong c¸ch tiÕp cËn nµy, néi dung cña kh¸i niÖm céng ®ång hé gia ®×nh cã thÓ ®−îc tãm t¾t nh− sau: céng ®ång hé gia ®×nh ®−îc h×nh thµnh tõ c¸c c¸ nh©n a) thùc hµnh mét kiÓu n«ng nghiÖp tù cung tù cÊp; b) s¶n xuÊt vµ tiªu dïng chung trªn cïng mét m¶nh ®Êt chung mµ quyÒn chiÕm h÷u ®Êt ®ai tïy thuéc vµo t− c¸ch thµnh viªn trong céng ®ång ®ã; c) g¾n bã víi nhau bëi c¸c quan hÖ phô thuéc c¸ nh©n cã tÝnh bÊt b×nh ®¼ng. Trong céng ®ång nµy, chØ cã “gi¸ trÞ sö dông” lµ ®−îc ph¸t triÓn. Sau ®ã, Marx ®· bæ xung thªm cho mÖnh ®Ò “tù cung tù cÊp” vèn chØ ®óng trong nh÷ng g× cã liªn quan ®Õn s¶n xuÊt. Cßn trong lÜnh vùc t¸i s¶n xuÊt cña b¶n th©n céng ®ång, tr¸i l¹i, l¹i phô thuéc vµo sù héi nhËp cña nã trong mét tæng thÓ c¸c céng ®ång t−¬ng tù. Vµ trong bé T− b¶n, Marx ®· coi vÊn ®Ò “t¸i s¶n xuÊt“ trong c¸c céng ®ång nh− lµ “môc tiªu cuèi cïng” cña chóng.1 §ã kh«ng chØ lµ sù t¸i s¶n xuÊt vÒ mÆt thÓ chÊt cña c¸c c¸ nh©n, mµ c¶ vÒ mÆt x· héi. 2. K. Polanyi vµ lý thuyÕt vÒ sù lång ghÐp hay sù tÝch hîp cña c¸c quan hÖ kinh tÕ trong c¸i tæng thÓ h÷u c¬ cña ®êi sèng x· héi: Ph¸t triÓn ý t−ëng nµy cña Marx, K. Polanyi (1957-1968) khi chó ý tíi nh÷ng kh¸c biÖt trong trao ®æi kinh tÕ gi÷a c¸c x· héi cæ ®¹i vµ x· héi hiÖn ®¹i, ®· ph¸t hiÖn ra ®Æc tr−ng cña kinh tÕ tiÒn t− b¶n lµ: “NÒn kinh tÕ lu«n tu©n theo mét dù ¸n chÝnh trÞ thèng nhÊt mµ kh«ng theo nh÷ng quyÕt ®Þnh cã tÝnh c¸ nh©n vµ kh¸c biÖt cña nh÷ng nhµ kinh doanh”.2 Trong tr−êng hîp c¸c x· héi tæ chøc theo ®Þa vÞ, sù trao ®æi cña c¶i lu«n phôc tïng c¸c cÊu tróc trËt tù vµ nh÷ng biÕn ®æi cña chóng. C¸c cÊu tróc nµy h×nh thµnh nªn nh÷ng kªnh truyÒn t¶i mµ qua ®ã cña c¶i ph¶i ®−îc l−u th«ng, nh−ng sù l−u th«ng Êy kh«ng nh÷ng kh«ng ®−îc lµm ®¶o lén c¸c quan hÖ ®· ®−îc x¸c lËp mµ cßn ph¶i t¨ng c−êng søc m¹nh cho chóng. Tæ chøc kinh tÕ, trong tr−êng hîp ®ã còng cã nghÜa lµ ®ång nhÊt víi tæ chøc x· héi, chÝnh trÞ, vµ v¨n hãa. Tæ chøc kinh tÕ lóc ®ã ®−îc thÓ hiÖn võa nh− lµ ®ßi hái, võa nh− lµ ®iÒu kiÖn cña tæ chøc x· héi. Nh÷ng ®ßi hái, ®iÒu kiÖn nµy ®· rµng buéc hµnh vi øng xö cña c¸c c¸ nh©n. 3. Chayanov vµ lý thuyÕt vÒ kinh tÕ n«ng d©n ®−îc hiÓu lµ kinh tÕ hé gia ®×nh n«ng d©n: Víi Chayanov3, nhµ n«ng häc ng−êi Nga vµo nh÷ng n¨m 20, “kinh tÕ n«ng d©n” ®−îc hiÓu lµ mét h×nh thøc tæ chøc kinh tÕ n«ng nghiÖp chñ yÕu dùa vµo søc lao ®éng gia ®×nh vµ nh»m tháa m·n nh÷ng nhu cÇu cô thÓ cña hé gia ®×nh nh− mét tæng thÓ mµ kh«ng dùa trªn chÕ ®é tr¶ c«ng theo lao ®éng ®èi víi mçi thµnh viªn cña nã. VÒ mÆt kinh tÕ, do ®Æc ®iÓm tù cung tù cÊp vµ nh÷ng h¹n chÕ cña søc s¶n xuÊt gia ®×nh (chñ yÕu lµ lao ®éng c¬ b¾p), kinh tÕ n«ng d©n vÒ c¬ b¶n, nh»m c©n b»ng kh¶ n¨ng lao ®éng vµ nhu cÇu tiªu dïng cña hé gia ®×nh mµ kh«ng nh»m vµo h¹ch to¸n lîi nhuËn nh− tr−êng hîp cña xÝ nghiÖp t− b¶n chñ nghÜa. Do 1 Claude Meillassoux. Femme, grenier & capitaux, Paris, L’Harmattan, 1992, p. 14-16. 2 C. Meillassoux, Sdd. tr. 18. 3 Alexandre Tchayanov, L’organisation de l’Ðconomie paysanne (1924), Paris, Libr. du Regard, 1990, 348p. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn
  3. NguyÔn §øc TruyÕn 25 thèng nhÊt ®¬n vÞ s¶n suÊt víi ®¬n vÞ tiªu dïng lµ hé gia ®×nh, nªn kinh tÕ n«ng d©n, ph¸t triÓn theo chu kú biÕn ®æi nh©n khÈu cña hé gia ®×nh h¬n lµ theo sù t¸c ®éng cña c¸c nh©n tè thuÇn tóy kinh tÕ kü thuËt. MÆt kh¸c, s¶n xuÊt gia ®×nh võa bÞ thóc ®Èy chñ yÕu bëi nhu cÇu tiªu dïng trong hé gia ®×nh võa bÞ giíi h¹n bëi møc ®é nÆng nhäc cña c«ng viÖc s¶n xuÊt n«ng nghiÖp nªn xu h−íng ph¸t triÓn cña nã lµ dõng l¹i ë sù tù khai th¸c kh¶ n¨ng lao ®éng cña mçi thµnh viªn hay b¶o ®¶m sù c©n b»ng gi÷a lao ®éng vµ tiªu dïng theo tû lÖ 1/1. Tuy nhiªn, ®Æc ®iÓm s¶n xuÊt theo thêi vô ®· c¶n trë tÝnh liªn tôc cña lao ®éng n«ng nghiÖp (thêi kú n«ng nhµn lu«n tån t¹i), sù c©n b»ng nµy lu«n bÞ c¶n trë hay kh«ng thÓ thùc hiÖn ®−îc. TÝnh tù cung tù cÊp cña kinh tÕ hé gia ®×nh lu«n ®−îc duy tr× nÕu nã kh«ng kÕt hîp ®−îc víi c¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt phi n«ng nghiÖp. 4. Sahlin vµ lý thuyÕt vÒ ph−¬ng thøc s¶n xuÊt hé gia ®×nh: Marshall Sahlin dùa trªn nh÷ng ý t−ëng cña Marx vµ Chayanov vµ c¨n cø vµo nh÷ng ®Æc tr−ng cña s¶n xuÊt n«ng nghiÖp n«ng d©n ®Ó x©y dùng kh¸i niÖm “ph−¬ng thøc s¶n xuÊt hé gia ®×nh “(mode de production domestique) víi nh÷ng khÝa c¹nh chÝnh sau: - Ph©n c«ng lao ®éng theo giíi tÝnh, dùa trªn gia ®×nh tèi thiÓu: mét ng−êi ®µn «ng vµ mét ng−êi ®µn bµ - Quan hÖ gi÷a con ng−êi vµ c«ng cô ®−îc sö dông cã tÝnh c¸ nh©n cña anh ta - S¶n xuÊt nh»m tháa m·n nh÷ng nhu cÇu c¬ b¶n, nªn tõ ®ã n¶y sinh giíi h¹n cña nh÷ng n¨ng lùc s¶n xuÊt theo quy luËt Chayanov (c©n b»ng gi÷a nhu cÇu nç lùc thªm vµ lîi Ých cña nh÷ng nç lùc ®ã) - QuyÒn h¹n ®èi víi ®å vËt ®−îc thùc hiÖn th«ng qua quyÒn h¹n ®èi víi con ng−êi - Sù l−u th«ng c¸c s¶n phÈm gia ®×nh cã tÝnh “h−íng néi” vµ −u thÕ cña gi¸ trÞ sö dông.4 Theo Sahlin, tÝnh bÊt th−êng cña kinh tÕ hé n«ng d©n, n¶y sinh tõ tÝnh bÊt th−êng cña s¶n xuÊt theo luËt Chayanov, tøc lµ søc s¶n xuÊt gia ®×nh lu«n biÕn ®æi (theo chiÒu ng−îc l¹i víi sè thµnh viªn trong gia ®×nh), t×nh tr¹ng s¶n xuÊt thiÕu hôt vµ sù thiÕu søc lao ®éng vèn cã ë ph−¬ng thøc s¶n xuÊt nµy, ®iÒu kiÖn sinh th¸i, lµ nh÷ng yÕu tè ®ßi hái sù hîp t¸c qua l¹i gi÷a c¸c céng ®ång gia ®×nh. §ã lµ sù hîp t¸c kh«ng chØ trong s¶n xuÊt vËt chÊt mµ c¶ trong sù t¸i s¶n xuÊt con ng−êi, lùc l−îng s¶n xuÊt chñ yÕu cña nã. Sù hîp t¸c qua l¹i nµy, ®ång thêi gi¶i thÝch tÝnh b×nh ®¼ng, thËm chÝ thiÕu trËt tù vµ tÝnh cè kÕt cña x· héi dùa trªn ph−¬ng thøc s¶n xuÊt nµy. B. C¸c gi¶ thuyÕt nghiªn cøu 1. Trong qu¸ khø vµ hiÖn t¹i tæ chøc kinh tÕ hé gia ®×nh cã ¶nh h−ëng quyÕt ®Þnh tíi tæ chøc cña c¸c quan hÖ x· héi n«ng th«n ®ång b»ng s«ng Hång. ViÖc kh«i phôc vµ ph¸t triÓn kinh tÕ hé gia ®×nh còng cã nghÜa lµ kh«i phôc c¸c cÊu tróc x· héi truyÒn thèng trong n«ng th«n hiÖn nay vµ nh÷ng biÓu hiÖn v¨n hãa ®i liÒn víi nã. 4 C. Meillassoux, Sdd, tr. 19. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  4. 26 Kinh tÕ hé gia ®×nh vµ c¸c quan hÖ x· héi ë n«ng th«n... 2. Sù biÕn ®æi kinh tÕ hé trong qu¸ tr×nh chuyÓn sang kinh tÕ thÞ tr−êng hiÖn nay sÏ lµm thay ®æi c¸c cÊu tróc x· héi trong n«ng th«n còng nh− nh÷ng biÓu hiÖn v¨n hãa cña chóng. 3. TÝnh ®éc lËp t−¬ng ®èi cña ®êi sèng v¨n hãa, x· héi sÏ lµ yÕu tè c©n b»ng vµ æn ®Þnh t¸c ®éng ®Õn sù biÕn ®æi kinh tÕ n«ng th«n. III. Tæ chøc kinh tÕ hé vµ cÊu tróc cña c¸c quan hÖ x· héi truyÒn thèng Kinh tÕ hé lµ c¬ së cho sù h×nh thµnh cÊu tróc gia ®×nh, hä hµng vµ lµng x· ë ®ång b»ng s«ng Hång trong lÞch sö vµ hiÖn t¹i. Do nh÷ng ®ßi hái cÊu tróc cña kinh tÕ hé gia ®×nh, gia ®×nh ViÖt Nam tõ l©u ®· cã ®Æc tr−ng chñ yÕu lµ gia ®×nh h¹t nh©n, ®¶m b¶o sù c©n b»ng gi÷a sè lao ®éng vµ sè miÖng ¨n. Qu¸ tr×nh biÕn ®æi nh©n khÈu gia ®×nh lu«n theo h−íng h¹t nh©n hãa thay v× tËp trung l¹i thµnh c¸c gia ®×nh lín thuéc kinh tÕ ®Þa chñ hay quan l¹i tr−íc ®©y vèn kh«ng thuéc ph¹m trï kinh tÕ hé gia ®×nh. C¸c quan hÖ trong gia ®×nh cã sù ph©n biÖt theo trËt tù cha mÑ, con c¸i vµ chång vî song quyÒn lùc cña cha mÑ vµ chång (nam giíi) kh«ng cã tÝnh tuyÖt ®èi nh− trong gia ®×nh Nho gi¸o. Vai trß phô n÷ trong qu¶n lý kinh tÕ vµ trong c¸c quyÕt ®Þnh gia ®×nh lµ hiÓn nhiªn. Con c¸i trong gia ®×nh cã quyÒn tù do t×m hiÓu song cÇn ph¶i cã sù chÊp thuËn cña cha mÑ. Quan hÖ cha mÑ, con c¸i vÒ c¨n b¶n lµ n−¬ng tùa lÉn nhau nªn con c¸i ph¶i biÕt ¬n vµ t«n träng cha mÑ, tuy nhiªn, kh«ng phôc tïng quyÒn uy ®éc ®o¸n cña cha mÑ. Sau khi kÕt h«n, con c¸i sím ®éc lËp víi cha mÑ (Insun Yu 1994). Quan hÖ gi÷a c¸c thÕ hÖ trong gia ®×nh më réng trªn c¬ së kinh tÕ hé kh«ng bÞ chi phèi bëi quyÒn uy cña cha mÑ mµ bÞ chi phèi bëi quyÒn kiÓm so¸t kinh tÕ hé gia ®×nh. Khi ®Õn tuæi kh«ng thÓ ®iÒu hµnh kinh tÕ hé, bè mÑ chång th−êng nh−êng l¹i quyÒn kiÓm so¸t kinh tÕ gia ®×nh cho con d©u hoÆc con trai mµ kh«ng duy tr× quyÒn lùc nh− trong ®¹i gia ®×nh ®Þa chñ tr−íc ®©y. Theo NguyÔn B¸ch Khoa (trong cuèn Kinh Thi, 1940), gia ®×nh ViÖt Nam cã tÝnh phô hÖ chø kh«ng ph¶i gia ®×nh phô quyÒn. Quan hÖ hä hµng cÇn thiÕt cho viÖc duy tr× c¸c quan hÖ s¶n xuÊt gi÷a c¸c hé n«ng d©n theo chu kú s¶n xuÊt n«ng nghiÖp (®oµn kÕt, hîp t¸c vµ b¶o vÖ lÉn nhau), kiÓm so¸t h«n nh©n, t¸i s¶n xuÊt søc lao ®éng gia ®×nh nªn cã quyÒn lùc x· héi vµ cã tÝnh biÓu tr−ng ®èi víi c¸c thµnh viªn cña nã. Tuy nhiªn ®Ó kinh tÕ hé ph¸t triÓn tù nhiªn, quan hÖ dßng hä kh«ng can thiÖp vµo c¸c quan hÖ bªn trong cña nã. Quan hÖ lµng xãm lµ mét nguyªn t¾c võa ®èi lËp võa bæ xung cho quan hÖ hä hµng. Nh− mét hÖ thèng ®oµn kÕt, t−¬ng trî vµ b¶o vÖ lÉn nhau, quan hÖ th«n xãm ®Ò cao sù gÇn gòi tin cËy lÉn nhau, ®Ò cao h«n nh©n trong th«n xãm vµ ph©n biÖt ®èi xö víi bªn ngoµi. Ngoµi quan hÖ l¸ng giÒng, h«n nh©n, nã cßn t¨ng c−êng liªn kÕt céng ®ång b»ng bÊt cø ®Þnh chÕ céng ®ång nµo kÓ c¶ kinh tÕ, chÝnh trÞ, Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn
  5. NguyÔn §øc TruyÕn 27 v¨n hãa hay t«n gi¸o. IV. Thùc tr¹ng kinh tÕ hé gia ®×nh vµ quan hÖ x· héi trong n«ng th«n ®ång b»ng s«ng Hång A. Thùc tr¹ng kinh tÕ hé gia ®×nh 1. Quy m« s¶n xuÊt nhá vµ ph©n t¸n: - B×nh qu©n ruéng ®Êt canh t¸c qu¸ thÊp: 0,24 ha hay 6 sµo/hé, §«ng Nam ¸ lµ 1,3-2 ha. - Lao ®éng gia ®×nh lµ chÝnh, c«ng cô s¶n xuÊt chñ yÕu thñ c«ng, Ýt cã kh¶ n¨ng tham gia kinh tÕ thÞ tr−êng. - H¹n chÕ thuª m−ín nh©n c«ng, ®éng viªn mäi ng−êi trong gia ®×nh tham gia lao ®éng kÓ c¶ ng−êi giµ vµ trÎ em. - S¶n xuÊt kh«ng h¹ch to¸n lç l·i vµ n¨ng xuÊt c¸ nh©n mµ dùa trªn ý thøc tù gi¸c vµ tinh thÇn ®ång cam céng khæ cña mäi ng−êi. - Quy m« nh©n khÈu trong hé thÊp, chõng tõ 4-5 ng−êi, lao ®éng tõ 2-3 ng−êi, tøc lµ mçi lao ®éng ph¶i nu«i tõ 1-2 ng−êi, gÊp ®«i tû lÖ Chayanov cho phÐp (1/1). Víi s¶n xuÊt n«ng nghiÖp thuÇn tóy, tû lÖ nµy kh«ng cho phÐp b¶o ®¶m t¸i s¶n xuÊt gi¶n ®¬n søc lao ®éng vµ kh«ng cã kh¶ n¨ng t¹o s¶n phÈm thÆng d−. - Quy m« sö dông vèn thÊp: nghÌo tõ 100-200.000 ®ång/n¨m, trung b×nh tõ 200-300.000 ®ång/n¨m, hé kinh doanh tõ 500-1.000.000 ®ång/n¨m. Nh×n chung, c¶ ba lo¹i hé ®Òu thiÕu vèn s¶n xuÊt nªn ph¶i vay c¶ Nhµ n−íc vµ t− nh©n. T×nh tr¹ng thiÕu vèn kh«ng chØ ë c¸c hé nghÌo mµ ë c¶ c¸c hé trung b×nh vµ giµu. Cuéc kh¶o s¸t ë 9 tØnh träng ®iÓm n¨m 1992 cho thÊy 71,7% sè hé n«ng nghiÖp ®ñ vèn, cßn 22,4% thiÕu vèn. Ngay c¶ c¸c nhãm hçn hîp còng chØ cã 56,7% ®ñ vèn cßn 38,3% thiÕu vèn. Do thiÕu vèn nªn c¸c hé giµu cã thÓ h¹n chÕ quy m« kinh doanh ®Ó h¹n chÕ vay vèn. Nh−ng víi nh÷ng hé nghÌo sù vay vèn th−êng cã tÝnh b¾t buéc v× hä vay lµ ®Ó bï ®¾p nh÷ng thiÕu hôt trong sinh ho¹t hay ®Ó t¸i s¶n xuÊt gi¶n ®¬n søc lao ®éng gia ®×nh. V× kh«ng cã tµi s¶n thÕ chÊp nªn c¸c hé nghÌo th−êng ph¶i chÊp nhËn vay t− nh©n víi l·i xuÊt tõ 10 ®Õn 30%, nÕu kh«ng ®−îc vay quü xãa ®ãi gi¶m nghÌo. Do thiÕu vèn trÇm träng nh− vËy nªn ®Çu t− cho s¶n xuÊt n«ng nghiÖp chØ dõng 5 ë møc 28,18%, trong khi chi sinh ho¹t lªn tíi 59% . Trong ®iÒu kiÖn thiÕu vèn ®Çu t− cho n«ng nghiÖp cßn nÆng nÒ nh− vËy, t×nh tr¹ng bãc lét ®Êt ®ai lµ kh«ng thÓ tr¸nh khái. T×nh tr¹ng thiÕu vèn nµy còng lµ nguyªn nh©n chÝnh dÉn tíi thiÕu c«ng cô, trang thiÕt bÞ s¶n xuÊt ë n«ng th«n ViÖt Nam nãi chung trong ®ã cã ®ång b»ng s«ng Hång. T×nh tr¹ng nµy ®−îc x¸c ®Þnh qua c¸c chØ sè sö dông n¨ng l−îng ®éng lùc vµo nh÷ng n¨m 89-90 nh− sau: - n¨ng l−îng søc ng−êi: 38% - n¨ng l−îng søc sóc vËt: 35% 5 S®d, tr.36. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  6. 28 Kinh tÕ hé gia ®×nh vµ c¸c quan hÖ x· héi ë n«ng th«n... 6 - n¨ng l−îng søc m¸y: 27% Con sè GDP trung b×nh trªn ®Çu ng−êi ë khu vùc n«ng nghiÖp l¹i chØ b»ng 1/2 chØ sè cña c¸c khu vùc kh¸c, cho thÊy kh¶ n¨ng t¹o thu nhËp cña n«ng nghiÖp ë ®©y cßn rÊt thÊp vµ kh¶ n¨ng sö dông lao ®éng trong n«ng nghiÖp kh«ng thÓ ®i xa h¬n nÕu kh«ng cã sù hç trî cña nh÷ng nh©n tè kinh tÕ kh¸c. V. Kinh tÕ thÞ tr−êng vµ nh÷ng thay ®æi trong quan hÖ gia ®×nh A. Quan hÖ cha mÑ - con c¸i Sù −u tiªn cho mèi quan hÖ cha mÑ con c¸i (cha mÑ - con c¸i: 57,8%; vî- chång: 27,8%) hay quan hÖ s¶n xuÊt chñ yÕu trong kinh tÕ hé gia ®×nh nh»m duy tr× tÝnh liªn tôc cña s¶n xuÊt n«ng nghiÖp. a. Nhãm hé kinh doanh phi n«ng nghiÖp - Thay ®æi vai trß gi÷a vî vµ chång cã liªn quan tíi sù tham gia kinh tÕ cña ng−êi phô n÷, lµm gi¶m sót mèi quan t©m cha mÑ víi con c¸i (Ninh HiÖp). - Kinh tÕ thÞ tr−êng kÝch thÝch chñ nghÜa c¸ nh©n, lµm suy yÕu c¸c chuÈn mùc ®¹o ®øc gia ®×nh nhÊt lµ quan hÖ cha mÑ, con c¸i. Bè mÑ th−êng thÝch ë riªng khi cßn kh¶ n¨ng lao ®éng. b. Nhãm hé thuÇn n«ng - Quan hÖ cha mÑ, con c¸i ®−îc duy tr× tèt h¬n v× con c¸i vÉn phô thuéc vµo cha mÑ vÒ mÆt kinh tÕ (®Êt ë, vèn s¶n xuÊt). - Sù −u tiªn cho mèi quan hÖ cha mÑ, con c¸i, ®Æc biÖt ®èi víi ng−êi nu«i d−ìng cha mÑ khi vÒ giµ, kh«ng nhÊt thiÕt ph¶i lµ con tr−ëng. c. Nhãm hé kinh doanh hçn hîp - Sù t¸ch biÖt gi÷a quan hÖ kinh tÕ vµ quan hÖ gia ®×nh ®ßi hái sù kÕt hîp gi÷a trËt tù gia ®×nh, quyÒn uy cña cha mÑ víi con c¸i vµ sù më réng tÝnh ®éc lËp cña con c¸i trong kinh doanh. - Quan hÖ cha mÑ con c¸i cÇn cã tÝnh nghi lÔ ®Ó duy tr× t×nh c¶m gia ®×nh. - TÝnh chÊt gia tr−ëng kh«ng cßn phï hîp, nh−ng tÝnh chÊt d©n chñ trong quan hÖ gia ®×nh vÉn cßn ®ang ®−îc thÓ nghiÖm. B. Quan hÖ vî chång 1. Thay ®æi ph©n c«ng lao ®éng gia ®×nh gi÷a vî vµ chång kh«ng theo quy t¾c truyÒn thèng mµ h−íng tíi sù ®éc lËp kinh tÕ gi÷a vî vµ chång khi phô n÷ tham gia c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ phi n«ng nghiÖp. 2. Khi phô n÷ tham gia kinh tÕ thÞ tr−êng, quan hÖ vî chång cã xu h−íng b×nh ®¼ng h¬n. 3. Khi phô n÷ chÊp nhËn duy tr× c¸c ho¹t ®éng n«ng nghiÖp vµ ng−êi chång 6 Nh− trªn Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn
  7. NguyÔn §øc TruyÕn 29 tham gia kinh tÕ thÞ tr−êng, m« h×nh quan hÖ vî chång truyÒn thèng ®−îc duy tr×, ng−êi vî phô thuéc vµo chång trªn mäi b×nh diÖn. D©n chñ trong quan hÖ vî chång cã tÝnh h×nh thøc. 4. Xung ®ét vai trß vµ sù tháa hiÖp vî, chång chØ x¶y ra khi ng−êi vî cã vai trß quyÕt ®Þnh kinh tÕ trong gia ®×nh. Ng−êi chång chÊp nhËn vai trß tr«ng nom gia ®×nh, ch¨m sãc con c¸i vµ cho r»ng ®©y lµ c«ng viÖc quan träng trong gia ®×nh. 5. Sù ®éc lËp kinh tÕ gi÷a vî vµ chång dÔ dÉn ®Õn xung ®ét gia ®×nh, ng−êi chång chÊp nhËn vai trß b×nh ®¼ng cña ng−êi vî, nh−ng quan hÖ gia ®×nh cã phÇn láng lÎo h¬n. Trong lo¹i gia ®×nh nµy, ng−êi ta th−êng coi träng quan hÖ kinh tÕ h¬n lµ ®êi sèng gia ®×nh. 6. Khi ng−êi vî cã vai trß kinh tÕ quyÕt ®Þnh, hä kh«ng muèn trë nªn ®éc ®o¸n víi chång mµ cè g¾ng t«n träng vai trß chñ gia ®×nh cña ng−êi chång cho dï chØ cã tÝnh h×nh thøc ®Ó tr¸nh sù phª ph¸n cña ®¹o lý truyÒn thèng vµ sù tõ bá tr¸ch nhiÖm gia ®×nh cña ng−êi chång. VI. Kinh tÕ thÞ tr−êng vµ sù biÕn ®æi quan hÖ hä hµng 1. Nhãm thuÇn n«ng vµ quan hÖ hä hµng: do møc thu nhËp thÊp, ho¹t ®éng kinh tÕ gi¶n ®¬n nÆng vÒ tù cung tù cÊp nªn kh¶ n¨ng hîp t¸c gióp ®ì lÉn nhau gi÷a nh÷ng ng−êi trong dßng hä t−¬ng ®èi khã. C¸c sinh ho¹t hä hµng gi¶n ®¬n v× kh«ng cã kh¶ n¨ng kinh tÕ. Quan hÖ t−¬ng trî gióp ®ì lÉn nhau chØ x¶y ra khi cã hoµn c¶nh ®Æc biÖt. Sinh ho¹t hä hµng phô thuéc vµo tæ chøc hä hµng mµ Ýt cã s¸ng kiÕn vµ sù tham gia cña c¸ nh©n. Quy chÕ hä hµng ®−îc ®Ò cao tuyÖt ®èi vµ d− luËn phª ph¸n nh÷ng biÓu hiÖn c¸ nh©n. §ã lµ sù duy tr× m« h×nh hä hµng truyÒn thèng. 2. Nhãm kinh doanh hçn hîp vµ quan hÖ hä hµng: ®©y lµ lo¹i hé cã møc thu nhËp kh¸, cã ho¹t ®éng kinh tÕ ®a d¹ng, cã nhu cÇu vµ kh¶ n¨ng hîp t¸c trao ®æi, gióp ®ì lÉn nhau th−êng xuyªn. Sinh ho¹t hä hµng cã nhiÒu chøc n¨ng x· héi phong phó, diÔn ra th−êng xuyªn v× cã kh¶ n¨ng kinh tÕ. Quan hÖ hä hµng g¾n bã cã ¶nh h−ëng tÝch cùc ®Õn mçi c¸ nh©n, lu«n ®Ò cao quy chÕ dßng hä vµ kh«ng h¹n chÕ c¸c quan hÖ còng nh− s¸ng kiÕn c¸ nh©n. 3. Nhãm hé phi n«ng vµ quan hÖ hä hµng: lµ nhãm cã thu nhËp cao, ho¹t ®éng kinh tÕ cã tÝnh c¸ nh©n. Nhãm hé nµy chñ yÕu h−íng tíi nhu cÇu thÞ tr−êng vµ kh«ng quan t©m c¸c ho¹t ®éng t−¬ng trî, hîp t¸c vµ gióp ®ì lÉn nhau. Sinh ho¹t hä hµng chñ yÕu ®Ó ph« tr−¬ng kh¶ n¨ng kinh tÕ vµ duy tr× c¸c quan hÖ trao ®æi nghi lÔ, kh«ng quan t©m tíi c¸c sinh ho¹t hä hµng th−êng xuyªn, chØ chó ý nh÷ng khi cã sù kiÖn ®Æc biÖt. VII. Kinh tÕ thÞ tr−êng vµ quan hÖ lµng x· 1. Kinh tÕ thÞ tr−êng vµ kh¸c biÖt x· héi: kh¸c biÖt thu nhËp vµ møc sèng dÉn tíi kh¸c biÖt x· héi 2. Sù lùa chän quan hÖ kinh tÕ dÉn tíi lùa chän quan hÖ x· héi. Kh¸c biÖt x· Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn
  8. 30 Kinh tÕ hé gia ®×nh vµ c¸c quan hÖ x· héi ë n«ng th«n... héi còng ®ång nhÊt víi sù ph©n biÖt trong ph−¬ng thøc øng xö. 3. Kh¸c biÖt x· héi vµ m©u thuÉn x· héi: kh¸c biÖt x· héi t¹o ra mÆc c¶m x· héi vµ ®Èy nh÷ng va ch¹m b×nh th−êng thµnh nh÷ng xung ®ét x· héi. 4. C¸c trao ®æi nghi lÔ kh«ng chØ t¨ng c−êng quan hÖ x· héi mµ cßn thÓ hiÖn kh¸c biÖt nhãm vµ ®Þa vÞ x· héi, dÉn tíi ph« tr−¬ng vµ ch¹y ®ua nghi lÔ. 5. Tinh thÇn côc bé gia ®×nh, hä hµng vµ th«n xãm xuÊt hiÖn g©y ra nh÷ng tiªu cùc x· héi. 6. TÝnh ®éc lËp cña ý thøc céng ®ång vµ tinh thÇn céng ®ång hãa chèng l¹i c¸c nguy c¬ chia rÏ ¶nh h−ëng tíi sù tån t¹i cña c¸c gi¸ trÞ céng ®ång truyÒn thèng. ý thøc céng ®ång ®−îc c¸c nhãm x· héi ®Æc biÖt cã uy tÝn truyÒn b¸ vµ ph¸t huy trong n«ng th«n. Nhãm ng−êi giµ, nhãm vÒ h−u, ®¹i diÖn c¸c gia ®×nh vµ dßng hä,... §¶ng vµ chÝnh quyÒn ®Þa ph−¬ng sím ý thøc ®−îc xu thÕ gi¶i quyÕt nh÷ng vÊn ®Ò n«ng th«n b»ng gi¶i ph¸p céng ®ång nªn ®· ph¸t ®éng phong trµo d©n chñ hãa ë c¬ së. 7. Nh÷ng tiÕn bé kinh tÕ sau NghÞ ®Þnh 64 vµ chØ thÞ d©n chñ hãa ®· c¨n b¶n kh¾c phôc ®−îc tiªu cùc trong n«ng th«n do ¶nh h−ëng cña kinh tÕ thÞ tr−êng. ViÖc g¾n liÒn nh÷ng môc tiªu t¨ng tr−ëng kinh tÕ víi ph¸t triÓn céng ®ång ®· thùc sù t¹o ra nh÷ng thay ®æi c¨n b¶n trong n«ng th«n. Quan ®iÓm cña §¶ng vÒ mèi quan hÖ gi÷a ®éc lËp vµ d©n chñ ®ang tõng b−íc ®−îc thùc hiÖn víi nh÷ng h×nh thøc ngµy cµng phï hîp h¬n víi t×nh h×nh n«ng th«n hiÖn nay. VIII. KÕt luËn Tõ nh÷ng ph©n tÝch vµ kh¶o s¸t trªn ®©y, chóng ta nhËn thÊy r»ng c¸c quan hÖ kinh tÕ vÉn lu«n cã vai trß lµ gi¸ ®ì vµ khu«n mÉu cho sù ®Þnh h×nh vµ thÓ chÕ hãa c¸c quan hÖ gia ®×nh, hä hµng vµ lµng xãm. Nh÷ng thay ®æi trong kinh tÕ hé gia ®×nh trªn cho thÊy c¸c quan hÖ x· héi trong n«ng th«n ®· thay ®æi rÊt nhiÒu, cho dï nh÷ng biÓu hiÖn truyÒn thèng vÉn cßn chiÕm −u thÕ. §ã lµ sù ph¸t triÓn cña ý thøc c¸ nh©n trong quan hÖ gia ®×nh vµ céng ®ång. Sù xuÊt hiÖn c¸c ban kh¸nh tiÕt hay nghi lÔ trong dßng hä, trong céng ®ång lµ biÓu hiÖn cña d©n chñ hãa trong sinh ho¹t céng ®ång vïng ®ång b»ng s«ng Hång. TÝnh n¨ng ®éng c¸ nh©n lµ s¶n phÈm cña qu¸ tr×nh c¶i biÕn x· héi n«ng th«n trong suèt mÊy chôc n¨m qua. Nã còng lµ s¶n phÈm cña c«ng cuéc ®æi míi kinh tÕ x· héi hiÖn nay. Trªn quan ®iÓm ®ã, ph¸t triÓn céng ®ång hiÖn nay kh«ng chØ mang gi¸ trÞ truyÒn thèng mµ cßn mang tÝnh hiÖn ®¹i s©u s¾c. Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản