Đinh Tiên Hoàng
Đinh Tiên Hoàng (ch Hánữ: : n), húy là Đinh B Lĩnhộ ( ( )[1], là v ịvua sáng
l p tri u đ i ậ ề ạ nhà Đinh, n c ướ Đ i C Vi tạ ồ ệ trong l ch s Vi t Namị ử ệ . Ông là ng iườ
có công đánh d p ẹlo n 12 s quânạ ứ , th ng nh t giang s n và tr thành hoàng đố ấ ơ ở ế
đ u tiên c a Vi t Nam sau 1000 năm ầ ủ ệ B c thu cắ ộ . Đ i C Vi t là nhà n c mạ ồ ệ ướ ở
đ u cho th i đ i đ c l p, t ch , xây d ng ch đ quân ch t p quy n Vi tầ ờ ạ ộ ậ ự ủ ự ế ộ ủ ậ ề ở ệ
Nam.[2] Đinh B Lĩnh m n c, l p đô, l y niên hi u v i t cách ng i đ ngộ ở ướ ậ ấ ệ ớ ư ườ ứ
đ u m t v ng tri u b th : Th i kỳ ph c qu c c a ầ ộ ươ ề ề ế ờ ụ ố ủ Vi t Namệ, t ừh Khúcọ chỉ
x ng làm ưTi t đ sế ộ ứ, t i ớNgô Quy nề x ng ưv ngươ và t i vua Đinh x ng làmớ ư
hoàng đ . Sau hai vua ếnhà Ti n Lýề x ng đ gi a th i B c thu c r i b th t b iư ế ữ ờ ắ ộ ồ ị ấ ạ
tr c ho ngo i xâm, 400 năm sau ng i c m quy n ướ ạ ạ ườ ầ ề Vi t Namệ m i th c sớ ự ự
v n t i đ nh cao ngôi v và danh hi u, kh ng đ nh v th v ng ch c c a qu cươ ớ ỉ ị ệ ẳ ị ị ế ữ ắ ủ ố
gia đ c l p, th ng nh t qua các tri u đ i Đinh – Lê – Lý - Tr n và bu c các đi nộ ậ ố ấ ề ạ ầ ộ ể
l , sách phong c a c ng quy n ph ng B c ph i công nh n là m t n c đ cễ ủ ườ ề ươ ắ ả ậ ộ ướ ộ
l p. T Đinh B Lĩnh tr v sau, các Vua không x ng V ng hay Ti t đ sậ ừ ộ ở ề ư ươ ế ộ ứ
n a mà đ u x ng ữ ề ư Hoàng đế nh m t dòng chính th ng. Đinh Tiên Hoàng là vư ộ ố ị
hoàng đ đ t n n móng sáng l p nhà n c phong ki n trung ng t p quy nế ặ ề ậ ướ ế ươ ậ ề
đ u tiên ầ ở Vi t Namệ [3]
[4]
[5]
[6]
, vì th mà ông còn đ c g i là ng i m n n chínhế ượ ọ ườ ở ề
th ng cho các tri u đ i phong ki n trong l ch s .ố ề ạ ế ị ử
Thu hàn viở
T ng đài c lau Đinh B Lĩnh ượ ờ ộ ở thành ph H Chí Minhố ồ
Đinh B Lĩnh sinh ngày R m tháng Hai, năm Giáp Thân (924) thôn Kim L ,ộ ằ ở ư
làng Đ i H u, châu Đ i Hoàng (nay thu c xã Gia Ph ng, ạ ữ ạ ộ ươ Gia Vi nễ, Ninh Bình)
[7][8]. Cha c a ông là ủĐinh Công Trứ, nha t ng c a ướ ủ D ng Đình Nghươ ệ, gi ch cữ ứ
th s ứ ử Hoan Châu. Đinh Công Tr m t s m, B Lĩnh theo m v quê , n ngứ ấ ớ ộ ẹ ề ở ươ
nh ng i chú ru t là Đinh Thúc D . T bé Đinh B Lĩnh đã t ra là ng i cóờ ườ ộ ự ừ ộ ỏ ườ
kh năng ch huy, ông cùng các b n chăn ả ỉ ạ trâu l y bông lau làm c bày tr n đánhấ ờ ậ
nhau. Và trong đám b n đó, có ạĐinh Đi nề, Nguy n B cễ ặ , L u Cư ơ và Tr nh Túị,
nh ng ng i sau này cùng Đinh B Lĩnh t o nên s nghi p.ữ ườ ộ ạ ự ệ
Đ i Vi t S Ký Toàn Thạ ệ ử ư chép:
“Vua m côi cha t bé, m h Đàm đ a gia thu c vào c nh đ n s nồ ừ ẹ ọ ư ộ ở ạ ề ơ
th n trong đ ng. Vào tu i nhi đ ng, ầ ộ ổ ồ vua th ng cùng b n tr con chănườ ọ ẻ
trâu ngoài đ ng. B n tr t bi t ki n th c không b ng ồ ọ ẻ ự ế ế ứ ằ vua, cùng nhau suy
tôn làm tr ng. Phàm khi ch i đùa, th ng b t b n chúng chéo tay làmưở ơ ườ ắ ọ
ki u khiêng và c m hoa lau đi hai bên đ r c nh nghi tr ng thiên t .ệ ầ ể ướ ư ượ ử
Ngày r i, th ng kéo nhau đi đánh tr con thôn khác, đ n đâu b n trỗ ườ ẻ ế ọ ẻ
đ u s ph c, hàng ngày r nhau đ n ph c d ch ki m c i th i c m. Bà mề ợ ụ ủ ế ụ ị ế ủ ổ ơ ẹ
th y v y m ng l m, m l n nhà cho chúng ăn. Ph lão các ấ ậ ừ ắ ổ ợ ụ sách b oả
nhau: "Đ a bé này khí l ng nh th t làm nên s nghi p, b n ta n uứ ượ ư ế ắ ự ệ ọ ế
không theo v , ngày sau h i thì đã mu n". Bèn d n con em đ n theo, r iề ố ộ ẫ ế ồ
l p làm tr ng ậ ưở ở sách Đào Áo. Ng i chú c a ườ ủ vua gi ữsách Bông ch ngố
đánh v i ớvua. B y gi , ấ ờ vua còn ít tu i, th quân ch a m nh, ph i thuaổ ế ư ạ ả
ch y. Khi qua c u Đàm Gia N ng Loan,ạ ầ ở ươ [9] c u gãy, ầvua r i xu ng bùn,ơ ố
ng i chú toan đâm, b ng th y hai con ườ ỗ ấ r ngồ vàng h v ộ ệ vua, nên s màợ
lui. Vua thu nh t quân còn sót, quay l i đánh, ng i chú ph i hàng. Tặ ạ ườ ả ừ
đ y ai cũng s ph c, phàm đi đánh đ n đâu đ u d nh ch tre, g i làấ ợ ụ ế ề ễ ư ẻ ọ
V n Th ng V ngạ ắ ươ .”
Có m t giai tho i v Đinh B Lĩnh thu bé.ộ ạ ề ộ ở
M t l n Đinh B Lĩnh quy t đ nh cho m con ộ ầ ộ ế ị ổ trâu c a ng i chú đủ ườ ể
"khao quân". Ông mang đuôi trâu c m vào m t khe núi. Đ n t i Đinh Dắ ộ ế ố ự
h i, Đinh B Lĩnh nói d i trâu vào hang và c a hang đã b l p l i. Đinhỏ ộ ố ử ị ấ ạ
D t i n i, rút cái đuôi trâu ra, gi n ng i cháu nói d i nên đu i đánh.ự ớ ơ ậ ườ ố ổ
Đinh B Lĩnh b đi m t.ộ ỏ ấ
Th ng nh t giang s nố ấ ơ
Năm 944 Ngô Quy nề m t. Anh/em v c a Ngô Quy n là ấ ợ ủ ề D ng Tam Khaươ tự
l p làm vua là D ng Bình V ng. Các n i không ch u thu n ph c, nhi u thậ ươ ươ ơ ị ầ ụ ề ủ
lĩnh n i lên cát c m t vùng th ng đem quân đánh chi m l n nhau. Năm ổ ứ ộ ườ ế ẫ 950,
Ngô X ng Vănươ , con th hai c a Ngô Quy n, l t đ D ng Tam Kha giành l iứ ủ ề ậ ổ ươ ạ
ngôi vua. Sau đó Ngô X ng Văn đón anh trai là ươ Ngô X ng Ng pươ ậ v cùng làmề
vua. Đ n năm ế954, Ngô X ng Ng p b b nh m t.ươ ậ ị ệ ấ
Năm 965, Ngô X ng Văn đi đánh thôn Đ ng và Nguy n Thái Bình ươ ườ ễ ở [10] bị
ph c binh b n ch t. Con c a Ngô X ng Ng p là ụ ắ ế ủ ươ ậ Ngô X ng Xíươ n i nghi p,ố ệ
quá suy y u ph i v đóng gi đ t Bình Ki u. T năm ế ả ề ữ ấ ề ừ 966, hình thành 12 sứ
quân, s g i là ử ọ lo n 12 s quânạ ứ :
S đ chi m đóng 12 s quânơ ồ ế ứ
1. Ngô X ng Xíươ gi Bình Ki u (ữ ề Tri u S nệ ơ - Thanh Hóa) [11].
2. Đ C nh Th cỗ ả ạ t x ng là Đ C nh Công, gi Đ Đ ng Giang (ự ư ỗ ả ữ ỗ ộ Thanh
Oai, Hà N iộ)
3. Tr n Lãmầ t x ng là Tr n Minh Công, gi B H i Kh u - Kỳ B (ự ư ầ ữ ố ả ẩ ố Thái
Bình)
4. Ki u Công Hãnề t x ng Ki u Tam Ch , gi Phong Châu - ự ư ề ế ữ B ch H cạ ạ
(Vi t Trì và Lâm Thao, ệPhú Thọ)
5. Nguy n Khoanễ t x ng Nguy n Thái Bình, gi Tam Đái (ự ư ễ ữ Vĩnh T ngườ ,
Vĩnh Phúc)
6. Ngô Nh t Khánhậ t x ng là Ngô Lãm Công, gi ự ư ữ Đ ng Lâmườ (S n Tây,ơ
Hà N iộ)
7. Lý Khuê t x ng là Lý Lãng, gi Siêu Lo i (ự ư ữ ạ Thu n Thànhậ, B c Ninhắ)
8. Nguy n Th Ti pễ ủ ệ t x ng là Nguy n L nh Công, gi ự ư ễ ệ ữ Tiên Du (B cắ
Ninh)
9. Lã Đ ngườ t x ng là Lã Tá Công, gi T Giang (ự ư ữ ế Văn Giang, H ng Yênư)
10. Nguy n Siêuễ t x ng là Nguy n H u Công, gi Tây Phù Li t (ự ư ễ ữ ữ ệ Thanh Trì,
Hà N iộ)
11. Ki u Thu nề ậ t x ng là Ki u L nh Công, gi H i H - ự ư ề ệ ữ ồ ồ C m Khêẩ (Phú
Thọ)
12. Ph m B ch Hạ ạ ổ t x ng là Ph m Phòng Át, gi Đ ng Châu (ự ư ạ ữ ằ H ng Yênư)
Đinh B Lĩnh cũng t p h p dân chúng vùng ộ ậ ợ ở Hoa Lư. Sau đó, ông cùng con trai
là Đinh Li nễ sang đ u quân trong đ o binh c a s quân Tr n Minh Công t cầ ạ ủ ứ ầ ứ
Tr n Lãmầ B H i Kh u (ở ố ả ẩ Thái Bình). Đinh B Lĩnh c i Tr n N ng và trộ ướ ầ ươ ở
thành con r c a Tr n Minh Côngể ủ ầ [12]. Sau khi Tr n Minh Công m t, Đinh Bầ ấ ộ
Lĩnh thay quy n, đ a quân v Hoa L , chiêu m binh lính, ch ng ề ư ề ư ộ ố nhà Ngô và các
s quân khác. Ch trong vài năm, Đinh B Lĩnh l n l t đánh th ng 11 s quânứ ỉ ộ ầ ượ ắ ứ
khác, đ c x ng t ng là V n Th ng V ng. Chi n tranh k t thúc năm 968.ượ ư ụ ạ ắ ươ ế ế
Đinh B Lĩnh lên ngôi hoàng đ . Th ng l i c a Đinh B Lĩnh là th ng l i c aộ ế ắ ợ ủ ộ ắ ợ ủ
xu h ng th ng nh t qu c gia, c a tinh th n dân t c và ý chí đ c l p trong nhânướ ố ấ ố ủ ầ ộ ộ ậ
dân.
M n c, l p đô, đ i x ng Hoàng đở ướ ậ ổ ư ế
Đ ng ti n Thái Bình h ng b o, ồ ề ư ả ti n đ u tiên Vi t Namề ầ ở ệ
Năm M u Thìnậ 968, Đinh B Lĩnh lên ngôi ộHoàng đế, t x ng là Đ i Th ngự ư ạ ắ
Minh Hoàng đ , đ t qu c hi u là ế ặ ố ệ Đ i C Vi tạ ồ ệ , đóng đô ởHoa Lư. Đinh Tiên
Hoàng cho xây cung đi n, ch tri u nghi, đ nh ph m hàm quan văn, quan võ. Vuaệ ế ề ị ẩ
phong cho Nguy n B cễ ặ là Đ nh Qu c công, ị ố Đinh Đi nề là Ngo i giáp, ạLê Hoàn
làm Th p đ o t ng quân, L u C làm Đô h ph sĩ s , Tăng th ng Ngô Chânậ ạ ướ ư ơ ộ ủ ư ố
L u đ c ban hi u là ư ượ ệ Khuông Vi tệ đ i s , Tr ng Ma Ni làm Tăng l c, Đ o sĩạ ư ươ ụ ạ
Đ ng Huy n Quang đ c làm Sùng chân uy nghi và phong cho con là ặ ề ượ Đinh Li nễ
là Nam Vi t v ng. Vua l p 5 hoàng h u là Đan Gia, Trinh Minh, Ki u Qu c,ệ ươ ậ ậ ề ố
C Qu c và Ca Ông.ồ ố
T năm ừCanh Ngọ 970, b t đ u đ t hi u năm là Thái Bình. Đinh Tiên Hoàngắ ầ ặ ệ
truy n cho đúc ềti n đ ngề ồ , là ti n t x a nh t ề ệ ư ấ ở Vi t Namệ, g i là ti n đ ng Tháiọ ề ồ
Bình. Nhà Đinh cũng là tri u đ i đ u tiên đ t n n móng cho n n tài chính - ti nề ạ ầ ặ ề ề ề
t c a Nhà n c phong ki n Vi t Nam.ệ ủ ướ ế ệ [13][14] [15] [16] Đ ng ti n Thái Bình đ cồ ề ượ
đúc b ng đ ng, hình tròn, l vuông, có th xâu thành chu i. M t ph i có đúcằ ồ ỗ ể ỗ ặ ả
b n ch "Thái Bình H ng B o", m t sau có ch "Đinh". H u h t g n 70 tri uố ữ ư ả ặ ữ ầ ế ầ ề
vua sau đó, tri u nào cũng cho đúc ti n c a mình b ng đ ng.ề ề ủ ằ ồ
V chính tr trong n c có ph n quá thiên v s d ng hình ph t nghiêm kh c.ề ị ướ ầ ề ử ụ ạ ắ
Vua mu n dùng uy ch ng thiên h , bèn đ t v c l n sân tri u, nuôi h dố ế ự ạ ặ ạ ớ ở ề ổ ữ
trong cũi, h l nh r ng: "K nào trái phép ph i ch u t i b v c d u, cho h ăn".ạ ệ ằ ẻ ả ị ộ ỏ ạ ầ ổ
M i ng i đ u s ph c, không ai dám ph m.ọ ườ ề ợ ụ ạ
V ềngo i giaoạ, đ tránh cu c đ ng đ , năm ể ộ ụ ộ Nhâm Thân 972 [17]
, Đinh Tiên Hoàng
sai con là Đinh Li nễ sang c ng ốnhà T ngố Trung Qu cố. Vua nhà T ng sai s sangố ứ
phong cho Tiên Hoàng làm Giao Chỉ qu n v ng và phong cho Nam Vi t v ngậ ươ ệ ươ
Đinh Li n làm Tĩnh H i quân ễ ả Ti t đ sế ộ ứ An Nam đô h . T đó ộ ừ Đ i C Vi tạ ồ ệ giữ
l sang tri u c ng ph ng B c. T năm Thái Bình th 7 [976], thuy n buôn c aệ ề ố ươ ắ ừ ứ ề ủ
các n c ngoài đ n dâng s n v t c a n c h . K t m i giao th ng.ướ ế ả ậ ủ ướ ọ ế ố ươ
V quân s , Đinh Tiên Hoàng phân ra đ o, quân, l , t t, ngũ. M i m t đ o có 10ề ự ạ ữ ố ỗ ộ ạ
quân, 1 quân 10 l , 1 l 10 t t, 1 t t 10 ngũ, 1 ngũ 10 ng i. Nh v y quân đ iữ ữ ố ố ườ ư ậ ộ
nhà Đinh khi đó có 10 đ o, là kho ng 1 tri u ng i trong khi dân s đ t n cạ ả ệ ườ ố ấ ướ
kho ng 3 tri u. Vua th c hi n “ng binh nông”, đó là hình th c vũ trang toànả ệ ự ệ ụ ư ứ
dân, d a vào ngh nông mà phát tri n quân đ i. ự ề ể ộ [18][19]
Nh n đ nhậ ị
Nhà s h c ử ọ Lê Văn H uư nh n xét:ậ
"Tiên Hoàng nh có tài năng sáng su t h n ng i, dũng c m m u l cờ ố ơ ườ ả ư ượ
nh t đ i, đ ng lúc n c Vi t ta không có ch , các hùng tr ng cát c ,ấ ờ ươ ướ ệ ủ ưở ứ
m t phen c t quân mà m i hai s ph c h t. Vua m n c d ng đô, đ iộ ấ ườ ứ ụ ế ở ướ ự ổ
x ng Hoàng Đ , đ t trăm quan, l p sáu quân, ch đ g n đ y đ , có l ýư ế ặ ậ ế ộ ầ ầ ủ ẽ
Tr i vì n c Vi t ta mà sinh b c thánh tri t...ờ ướ ệ ậ ế "
Nhà s h c ử ọ Ngô Sĩ Liên nh n xét:ậ
"V n tr i đ t, bí r i t thái, B c Nam đ u cùng m t l y. Th i Ngũ đ iậ ờ ấ ồ ắ ắ ề ộ ẽ ấ ờ ạ
bên B c tri u ắ ề Trung Qu cố suy lo n r i ạ ồ T ng Thái Tố ổ n i lên. Namổ Ở