Luận văn Thạc sĩ Khoa học giáo dục: Phát triển tư duy phản biện cho học sinh trong dạy học bất đẳng thức ở trường trung học phổ thông
lượt xem 8
download
Mục đích nghiên cứu của luận văn là nghiên cứu tư duy phản biện, về nội dung bất đẳng thức trong chương trình môn Toán THPT, đặc điểm của học sinh cấp THPT, đề xuất một số biện pháp nhằm phát triển tư duy phản biện cho học sinh dạy thông qua dạy học bất đẳng thức.
Bình luận(0) Đăng nhập để gửi bình luận!
Nội dung Text: Luận văn Thạc sĩ Khoa học giáo dục: Phát triển tư duy phản biện cho học sinh trong dạy học bất đẳng thức ở trường trung học phổ thông
- ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGUYỄN VĂN HIẾN PHÁT TRIỂN TƯ DUY PHẢN BIỆN CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC BẤT ĐẲNG THỨC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC THÁI NGUYÊN - 2019 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn
- ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM NGUYỄN VĂN HIẾN PHÁT TRIỂN TƯ DUY PHẢN BIỆN CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC BẤT ĐẲNG THỨC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Ngành: LL& PPDH bộ môn toán Mã số: 8.14.01.11 LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. CAO THỊ HÀ THÁI NGUYÊN - 2019 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn
- LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình khoa học nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của PGS.TS. Cao Thị Hà. Các kết quả, số liệu thực nghiệm là trung thực chưa từng được công bố trong các công trình khoa học khác. Thái Nguyên, tháng 8 năm 2019 Tác giả luận văn Nguyễn Văn Hiến Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn
- LỜI CẢM ƠN Với tấm lòng biết ơn sâu sắc, em xin chân thành cảm ơn cô giáo hướng dẫn khoa học PGS.TS.Cao Thị Hà đã tận tình hướng dẫn, hết lòng giúp đỡ em trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu để hoàn thành luận văn này. Tác giả xin trân trọng cảm ơn các thầy cô giáo trong Tổ bộ môn Phương pháp giảng dạy môn Toán Trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên; Ban giám hiệu, Ban Chủ nhiệm khoa Toán, Ban Chủ nhiệm khoa Sau Đại học, Phòng Đào tạo Trường Đại học Sư Phạm - Đại học Thái Nguyên đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tác giả trong quá trình học tập, thực hiện và hoàn thành luận văn. Tác giả xin chân thành cảm ơn Sở Giáo dục và Đào tạo tỉnh Nam Định, Ban giám hiệu, toàn thể các đồng nghiệp trường trung học phổ thông Xuân Trường C - Xuân Trường - Nam Định đã quan tâm và tạo điều kiện thuận lợi cho tác giả thực hiện đúng kế hoạch học tập và nghiên cứu. Tác giả xin chân thành cảm ơn gia đình, các học viên trong lớp Cao học Toán Khóa 25B và các bạn đồng nghiệp xa gần về sự động viên, khích lệ cũng như trao đổi về chuyên môn trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thiện luận văn. Tác giả luận văn Nguyễn Văn Hiến Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn
- MỤC LỤC Lời cam đoan ........................................................................................................ i Lời cảm ơn ........................................................................................................... ii Mục lục ............................................................................................................... iii Danh mục các chữ viết tắt .................................................................................. iv Danh mục các bảng.............................................................................................. v MỞ ĐẦU ............................................................................................................. 1 1. Lý do chọn đề tài ............................................................................................. 1 2. Mục đích nghiên cứu ....................................................................................... 4 3. Giả thuyết khoa học ......................................................................................... 4 4. Đối tượng nghiên cứu ...................................................................................... 4 5. Nhiệm vụ nghiên cứu ...................................................................................... 4 6. Phương pháp nghiên cứu ................................................................................. 4 7. Dự kiến những đóng góp của luận văn ............................................................ 5 8. Dự kiến bố cục của luận văn ........................................................................... 6 Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ............................................ 7 1.1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu vấn đề của luận văn ............................. 7 1.1.1. Những kết quả nghiên cứu trên thế giới .................................................... 7 1.1.2. Những kết quả nghiên cứu ở Việt Nam ..................................................... 9 1.2. Một số vấn đề liên quan đến tư duy ........................................................... 10 1.2.1. Hoạt động nhận thức và trí tuệ ................................................................ 10 1.2.2. Tư duy ...................................................................................................... 11 1.2.3. Tư duy Toán học...................................................................................... 15 1.2.4. Các loại hình tư duy Toán học................................................................. 15 1.3. Tư duy phản biện (Critical thinking) .......................................................... 16 1.3.1. Quan niệm về tư duy phản biện và các mức độ của tư duy phản biện .... 16 1.3.2. Một số biểu hiện đặc trưng của tư duy phản biện ................................... 21 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn
- 1.3.3. Một số kỹ năng của tư duy phản biện có thể phát triển thông qua dạy học bất đẳng thức ............................................................................................... 25 1.4. Sự cần thiết của việc phát triển tư duy phản biện cho học sinh THPT trong dạy học môn Toán .................................................................................... 27 1.4.1. Đặc điểm tư duy và nhận thức của học sinh THPT................................. 27 1.4.2. Vai trò phát triển TDPB cho học sinh THPT trong dạy học ................... 28 1.5. Phân tích chương trình, nội dung dạy học Bất đẳng thức môn Toán ở trường THPT và khả năng phát triển tư duy phản biện trong dạy học nội dung này............................................................................................................. 28 1.5.1. Mục tiêu chung của dạy học môn Toán ở trường phổ thông .................. 31 1.5.2. Phân tích nội dung BĐT trong chương trình môn Toán THPT .............. 32 1.5.3. Khả năng phát triển TDPB cho học sinh trong dạy học BĐT ................. 32 1.6. Thực trạng về phát triển tư duy phản biện thông qua dạy học bất đẳng thức trong dạy học môn Toán ở trường trung học phổ thông ........................... 34 1.6.1. Mục đích khảo sát .................................................................................... 34 1.6.2. Đối tượng khảo sát................................................................................... 34 1.6.3. Nội dung và hình thức khảo sát ............................................................... 35 1.6.4. Kết quả khảo sát GV như sau .................................................................. 35 1.6.5. Kết quả khảo sát HS ................................................................................ 37 1.7. Kết luận Chương 1...................................................................................... 38 Chương 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP PHÁT TRIỂN TƯ DUY PHẢN BIỆN CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC BẤT ĐẲNG THỨC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG ...................................................... 39 2.1. Định hướng xây dựng các biện pháp .......................................................... 39 2.2. Một số biện pháp góp phần phát triển tư duy phản biện cho học sinh trong dạy học bất đẳng thức ở trường trung học phổ thông .............................. 39 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn
- 2.2.1.Biện pháp 1: Giúp cho học sinh biết phân tích tình huống, đặt ra dưới nhiều góc độ khác nhau, biết giải quyết vấn đề dưới nhiều cách khác nhau và lựa chọn cách giải quyết tối ưu ..................................................................... 39 2.2.2. Biện pháp 2: Phát triển tư duy phản biện qua lời giải sai lầm thường gặp của học sinh thông qua các bài toán liên quan đến bất đẳng thức. ............. 55 Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM ...................................................... 70 3.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm ................................................................. 70 3.2. Nội dung thực nghiệm ................................................................................ 70 3.3. Tổ chức thực nghiệm .................................................................................. 70 3.3.1. Đối tượng thực nghiệm ............................................................................ 70 3.3.2. Phương pháp thực nghiệm ....................................................................... 71 3.4. Kết quả thực nghiệm................................................................................... 71 3.4.1. Đánh giá định lượng ................................................................................ 71 3.4.2. Đánh giá định tính ................................................................................... 72 3.5. Kết luận chung về thực nghiệm .................................................................. 74 KẾT LUẬN....................................................................................................... 75 TÀI LIỆU THAM KHẢO............................................................................... 76 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn
- DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Viết tắt Viết đầy đủ BĐT Bất đẳng thức GV Giáo viên HS Học sinh KN Kỹ năng NXB Nhà xuất bản PPDH Phương pháp dạy học TDPB Tư duy phản biện THPT Trung học phổ thông TN Thực nghiệm TNSP Thực nghiệm sư phạm GTNN Giá trị nhỏ nhất TDPP Tư duy phê phán Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn
- DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1.1. Những kỹ năng cốt lõi của tư duy phản biện .................................... 25 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn
- MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Hội nghị lần thứ 8, Ban Chấp hành Trung ương khóa XI (Nghị quyết số 29-NQ/TW) với nội dung Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa - hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế. Nghị quyết đặc biệt nhấn mạnh “Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài. Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học. Học đi đôi với hành; lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội." Cụ thể đối với giáo dục phổ thông Nghị quyết khẳng định “Đối với giáo dục phổ thông, tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh. Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời”. Như vậy, có thể nói mục tiêu của bậc học phổ thông là hình thành và phát triển được nền tảng tư duy của con người trong thời đại mới. Trong đó các nhóm kỹ năng rất quan trọng đó là nhóm các kỹ năng tư duy: Biết cách suy luận, phát hiện, giải quyết vấn đề, biết cách học, cách tự học, có tư duy sáng tạo, tư duy phản biện, giải quyết các vấn đề…[14] Trong quá trình dạy học, nhiệm vụ của người thầy không chỉ là người dạy kiến thức, mà điều quan trọng và cốt lõi nhất là dạy học trò tư duy. Việc này không chỉ tập trung vào một cấp học nào đó mà phải là ở mọi cấp học, mọi đối tượng học sinh, tất cả các vùng miền, các quốc gia, dân tộc. Ở lứa tuổi trung học phổ thông, các em đã học được nhiều tài liệu khác nhau về sự vật và hiện Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn
- tượng trong quá trình biến đổi và phát triển của chúng, các em đã có kinh nghiệm hoạt động tư duy và sử dụng tri thức có sẵn để tự giải thích và chứng minh một nguyên lý khoa học hay các hiện tượng của hiện thực xung quanh, các em bắt đầu suy nghĩ về chỗ đứng tương lai của mình trong xã hội và mong muốn khẳng định mình. Do vậy, nhiệm vụ của các nhà trường, thầy cô giáo không chỉ dừng lại ở cung cấp kiến thức, rèn kỹ năng tư duy đơn thuần nữa mà còn phải hướng tới phát triển cho các em năng lực tư duy ở mức độ cao hay còn gọi là Tư duy bậc cao (Higher-Order Thinking) còn được viết tắt là HOT như: tư duy phê phán (Critical Thinking), tư duy sáng tạo(Creative Thinking) và tư duy giải quyết vấn đề (Problem Solving Thinking) [15]. Tư duy phản biện là một quá trình tư duy biện chứng gồm phân tích và đánh giá một thông tin, vấn đề ở nhiều khía cạnh, góc độ khác nhau nhằm làm sáng tỏ và khẳng định lại tính chính xác của vấn đề. Trong các lĩnh vực của đời sống xã hội, tư duy phản biện là một trong những yếu tố cơ bản để thúc đẩy sự nhận thức đúng đắn và khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân cũng như cơ quan, tổ chức. Tư duy phản biện có vai trò to lớn trong đời sống xã hội: giúp con người vượt ra khỏi cách suy nghĩ theo khuôn mẫu, thói quen có sẵn; hướng đến cái mới, thoát ra khỏi những rào cản của định kiến; tìm hiểu, phát hiện những ý tưởng, giá trị mới của vấn đề; tạo tâm thế sẵn sàng tiếp nhận cái mới, cái tiến bộ trong suy nghĩ và hành động; có ý thức nhìn nhận mọi vấn đề dưới góc nhìn mới, đưa lại kết quả mới, kích thích khả năng sáng tạo. Tư duy phản biện giúp con người suy nghĩ một vấn đề theo nhiều hướng khác nhau với những cách giải quyết khác nhau; khắc phục tình trạng nhìn nhận vấn đề một chiều, phiến diện, chủ quan, duy ý chí; suy nghĩ để giải quyết vấn đề theo hướng xem xét kỹ ở mọi góc độ, khía cạnh, đưa ra nhiều phương án khác nhau và lựa chọn phương án tối ưu với những lập luận có cơ sở vững chắc; ý thức rõ ràng hơn trong việc lắng nghe và tôn trọng ý kiến người khác khi tranh luận; sẵn sàng chấp nhận sự thật khách quan, lắng nghe ý kiến khác Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn
- với ý kiến của mình và cố gắng tìm hiểu bản chất của vấn đề trước khi đưa ra kết luận; dám thừa nhận cái chưa đúng, sẵn sàng thừa nhận cái đúng của người khác và vì vậy, dễ dàng thiết lập mối quan hệ tốt đẹp với mọi người. Toán học là hệ thống có tổ chức cao của tư duy và logic, chính vì vậy, có nhiều người cho rằng: “Toán học là môn thể thao của tư duy”. Chương trình giáo dục phổ thông cấp THPT môn Toán đã nêu rõ: “Chú trọng rèn luyện tư duy lôgic, tư duy phê phán, tư duy sáng tạo của HS thông qua các hoạt động phân tích, tổng hợp, so sánh, vận dụng kiến thức lý thuyết vào giải quyết một số bài toán thực tế và một số vấn đề của môn học khác” [18]. Nhiều tác giả trong và ngoài nước đã tiến hành nghiên cứu để phát triển các loại hình tư duy cho HS trong quá trình DH môn Toán trong đó có các tác giả nước ngoài như R.Paul; R.Légendre; R.Enis;R.Sternberg, EwaardDe Bono…nghiên cứu và đã đưa ra nhiều ý tưởng về việc dạy TDPB [37]; [38];…. Ở Việt Nam trong một vài thập kỉ quan có nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu để hình thành và phát triển các loại tư duy cho HS trong DH Toán như Phạm Văn Hoàn, Trần Thúc Trình, Tôn Thân… một số tác giả đã quan tâm đến việc nghiên cứu về tư duy phê phán như Trần Vui, Trần Ngọc Lan, Phan Thị Luyến,…Trong luận án Tiến sĩ của tác giả Phan Thị Luyến đã hệ thống hóa và đi sâu nghiên cứu các vấn đề có liên quan đến TDPP, dấu hiệu của năng lực TDPP nói chung và 7 dấu hiệu của năng lực TDPP trong Toán là cơ sở quan trọng để đề xuất các biện pháp rèn luyện TDPP. Tuy nhiên với cách tiếp cận nhân văn hơn, mềm dẻo hơn các nghiên cứu gần đây về phát triển tư duy phê phán chuyển dần sang nghiên cứu để phát triển tư duy phản biện cho HS. Ở nước ta, trong giai đoạn qua chưa có nhiều tác giả quan tâm đến nghiên cứu về phát triển tư duy phản biện cho HS trong trường THPT thông qua dạy học các môn học đặc biệt là môn Toán. Vì vậy tôi lựa chọn thực hiện đề tài “PHÁT TRIỂN TƯ DUY PHẢN BIỆN CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC BẤT ĐẲNG THỨC Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG ”. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn
- 2. Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở nghiên cứu TDPB, về nội dung bất đẳng thức trong chương trình môn Toán THPT, đặc điểm của học sinh cấp THPT, đề xuất một số biện pháp nhằm phát triển tư duy phản biện cho học sinh dạy thông qua dạy học bất đẳng thức. 3. Giả thuyết khoa học Trên cơ sở xác định được một số thành tố chủ yếu của tư duy phản biện nếu xây dựng và thực hiện được một số biện pháp sư phạm để tổ chức dạy học bất đẳng thức thì có thể phát triển tư duy phản biện cho học sinh THPT và góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Toán. 4. Đối tượng nghiên cứu Tư duy phản biện và một số biện pháp sư phạm để phát triển tư duy phản biện cho học sinh trong dạy học bất đẳng thức toán. 5. Nhiệm vụ nghiên cứu 5.1. Nghiên cứu cơ sở lý luận về tư duy phản biện, cách thức rèn luyện, phát triển năng lực tư duy phản biện cho học sinh. 5.2. Đánh giá thực trạng việc rèn luyện và phát triển năng lực tư duy nói chung và tư duy phản biện nói riêng trong dạy học môn Toán ở một số trường THPT tỉnh Nam Định. 5.3. Đề xuất một số biện pháp sư phạm nhằm phát triển tư duy phản biện cho học sinh qua việc dạy học bất đẳng thức trong chương trình môn Toán THPT. 5.4. Thực nghiệm sư phạm nhằm bước đầu kiểm tra tính khả thi của các biệm pháp sư phạm đề xuất trong luận văn. 6. Phương pháp nghiên cứu 6.1. Phương pháp nghiên cứu lý luận: Nghiên cứu, phân tích, tổng hợp để tổng quan các tài liệu, công trình nghiên cứu trong và ngoài nước có liên quan đến các vấn đề thuộc phạm vi nghiên cứu của đề tài; xây dựng khái niệm và hình thành cơ sở lý luận: tư duy, tư duy phản biện và các biện pháp nhằm rèn luyện, phát triển tư duy phản biện trong dạy học môn Toán. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn
- 6.2. Phương pháp điều tra và quan sát: Điều tra, khảo sát thực trạng hoạt động dạy của giáo viên thông qua việc trao đổi với các chuyên gia, phỏng vấn và dự một số giờ của một số giáo viên trong việc dạy học một số nội dung môn Toán học để thấy được những thuận lợi và khó khăn trong việc dạy cho học sinh khi tiếp thu kiến thức và phát triển tư duy. Sử dụng phiếu điều tra để tìm hiểu về sự quan tâm của giáo viên về việc rèn luyện, phát triển tư duy nói chung và tư duy phản biện cho học sinh trong dạy học môn Toán ở trường phổ thông. Sử dụng phiếu điều tra để tìm hiểu thực trạng việc hình thành và phát triển năng lực tư duy phản biện của học sinh THPT như thế nào. 6.3. Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Tổ chức thực nghiệm sư phạm với nhiều hình thức kiểm tra, đánh giá, so sánh kết quả giữa các lớp thực nghiệm với lớp đối chứng để xem xét tính khả thi và hiệu quả các biện pháp sư phạm được đề xuất và kiểm nghiệm giả thuyết khoa học. Xử lý kết quả thực nghiệm sư phạm bằng phương pháp thống kê Toán học trong khoa học giáo dục. 7. Dự kiến những đóng góp của luận văn 7.1. Về mặt lý luận: Dự kiến sẽ hệ thống hóa và đi sâu nghiên cứu về các vấn đề lý luận liên quan đến tư duy, tư duy phản biện và việc phát triển tư duy phản biện cho học sinh THPT trong dạy học môn Toán. 7.2. Về mặt thực tiễn: Tìm hiểu thực trạng khả năng tư duy phản biện của HS trường THPT trong quá trình học tập môn Toán. Đề xuất một số biện pháp sư phạm theo hướng phát triển tư duy phản biện cho học sinh qua dạy học bất đẳng thức ở trường THPT. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn
- 8. Dự kiến bố cục của luận văn Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm ba chương: - Chương 1. Cơ sở lí luận và thực tiễn - Chương 2. Một số biện pháp phát triển tư duy phản biện cho học sinh trong dạy học Bất đẳng thức ở trường trung học phổ thông - Chương 3. Thực nghiệm sư phạm Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn
- Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1. Tổng quan về tình hình nghiên cứu vấn đề của luận văn Vào khoảng 500 năm trước công nguyên, Socrates đã quan tâm đến những vấn đề của cuộc sống con người, vì ông tin rằng mọi người ai cũng biết lẽ phải, sẵn sàng làm theo lẽ phải nếu được thức tỉnh. Do đó, nhiệm vụ của ông không phải là rao giảng, thuyết phục, trái lại, bằng phương pháp và kỹ thuật đặt câu hỏi, giúp mọi người tự tìm thấy lẽ phải, chân lý vốn còn bị che phủ bởi sự mê muội. Socrates là người đầu tiên đặt nền tảng cho TDPB. Trên cơ sở phát triển các phương pháp của ông, Platon, Aristote, Greek đã đưa ra những phương pháp tư duy để đánh giá bản chất của sự vật. 1.1.1. Những kết quả nghiên cứu trên thế giới Về lịch sử nghiên cứu TDPB, chúng tôi kế thừa nghiên cứu của Phan Thị Luyến (2008) [16, Tr.9-10] và bổ sung thêm một số vấn đề khác, cụ thể như sau: Vào khoảng thế kỷ(XV và XVI), một số trí thức ở Châu Âu (như Colette, Erasmus và Thomas Moore) bắt đầu suy nghĩ một cách có phê phán về tôn giáo, nghệ thuật, xã hội, tự nhiên [41]. Francis Bacon đã đặt nền móng cho khoa học hiện đại với việc nhấn mạnh về quá trình thu thập thông tin. Sau đó, Descartes đã viết cuốn “Rules For the Direction of Mind” .Trong tác phẩm này, tác giả đã đề cập đến việc phát triển phương pháp suy nghĩ phê phán dựa trên nguyên tắc nghi ngờ. Cuốn sách này được xem là cuốn sách thứ hai về TDPB. Vào thế kỷ XVII, Thomas Hobbes chấp nhận quan điểm về thế giới tự nhiên mà trong đó mọi thứ đều phải được giải thích bằng chứng cứ và lập luận. Đến thế kỷ XVIII, các học giả người Pháp như Montesquieu, Voltaire… đưa ra giả thuyết rằng trí tuệ của loài người được rèn luyện bởi lập luận sẽ có khả năng tốt hơn để nhận thức bản chất của thế giới. Vào thế kỷ XIX, Auguste Comte và Herbert Spencer mở rộng suy nghĩ phản biện hơn trong các lĩnh vực xã hội loài người. Nhờ TDPB, Karl Marx đã nghiên cứu phản biện kinh tế xã hội của chủ nghĩa tư bản,… Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn
- Vào thế kỷ XX, các kiến giải về năng lực và bản chất của TDPB được trình bày một cách tường minh. Năm 1906 William Graham Sumner đã công bố công trình nghiên cứu cơ sở về xã hội học và nhân loại học. Ông nhận thấy sự cần thiết của TDPB trong giáo dục. Robert J.Stemberg (1980) cho rằng TDPB có nhiều thành tố đặc trưng [37]. Các kĩ năng TDPB chính là các kĩ năng giải quyết vấn đề để đưa đến tri thức đáng tin cậy. Raymond S. Nickerson (1987), đã chỉ ra 16 đặc trưng của một nhà TDPB tốt trên phương diện kiến thức, các năng lực, thái độ và các cách thức theo thói quen [36]. Sau đây là một số đặc trưng ông đưa ra: - Sử dụng chứng cứ một cách khéo léo và không thiên lệch; - Tổ chức lại các tư tưởng và phát biểu chúng một cách súc tích, gắn kết; - Phân biệt các luận suy có hiệu lực và các luận suy không có hiệu lực về mặt logic; - Không vội vàng phán đoán khi chưa đủ bằng chứng để đưa ra một quyết định nào đó; - Hiểu biết sự khác nhau giữa việc suy luận và hợp lý hóa; - Nỗ lực tiên liệu những hệ quả có thể có trước khi đưa ra hành động; - Nhìn ra những sự giống nhau và tương đồng ẩn sâu trong các vấn đề; - Có thể học hỏi một cách độc lập và có một hứng thú lâu bền trong việc thực hiện điều đó; - Áp dụng những kĩ thuật giải quyết vấn đề trong những lĩnh vực khác với các lĩnh vực đã được học; - Có thể gỡ bỏ những điều không thích hợp của một lập luận bằng lời nói và diễn đạt nó bằng những ngôn từ chính xác hơn; - Có thói quen nghi ngờ một cách tích cực về các quan điểm của chính mình và nỗ lực hiểu cả hai giả định có tính phê phán đối với những quan điểm đó và những ẩn ý của các quan điểm; - Nhận thức được sự thật là sự hiểu biết của mình luôn luôn bị giới hạn. Sự giới hạn này thường rõ hơn nhiều đối với người không có thái độ tìm tòi; Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn
- - Nhận ra khả năng sai lầm của chính các ý kiến của mình; - Nhận ra các tình huống có thể chứa đựng thành kiến trong các ý kiến đó; - Nhận biết được sự nguy hiểm của việc xem xét các chứng cứ theo ý chủ quan cá nhân. Cơ sở lí luận cho TDPB được William T. Daly (1990) giải thích trong một bài báo ngắn “Phát triển các kĩ năng phê phán”. Robert H. Ennis (1993) xác định 13 đặc điểm của người có TDPB [38]: có xu hướng (1) cởi mở, (2) giữ quan điểm (hoặc thay đổi quan điểm) khi chứng cứ yêu cầu, (3) xem xét toàn bộ tình hình, (4) tìm kiếm thông tin, (5) tìm kiếm sự chính xác trong thông tin, (6) xử lý các phần của tổng thể phức tạp theo thứ tự, (7) tìm các lựa chọn khác, (8) tìm các lý do, (9) tìm kiếm sự khẳng định rõ ràng của vấn đề, (10) giữ trong đầu vấn đề cơ bản, (11) sử dụng các nguồn có uy tín, (12) phù hợp với đặc điểm đang xem xét, (13) nhạy cảm với những tình cảm và trình độ kiến thức của người khác. 1.1.2. Những kết quả nghiên cứu ở Việt Nam Vào đầu thế kỷ XXI đã có một số nghiên cứu về TDPB trong giáo dục. Một số công trình trong nước đã được công bố như: “ Rèn luyện TDPP của HS THPT qua dạy học chủ đề phương trình và bất phương trình” của Phan Thị Luyến (2008) [16], “Rèn luyện TDPP cho HS thông qua dạy Toán 4” của Trương Thị Tố Mai (2007) [17] Luận án của Phan Thị Luyến (2008) [16] đã (1) hệ thống hóa và đi sâu nghiên cứu các vấn đề lý luận có liên quan đến TDPP và việc rèn luyện TDPP của người học; (2) đưa ra các dấu hiệu của năng lực TDPP và dấu hiệu năng lực TDPP trong môn Toán, nghiên cứu được mối quan hệ giữa việc rèn luyện TDPP với việc phát huy tính tích cực học tập của HS; (3) tiến hành khảo sát thực trạng TDPP và rèn luyện TDPP của HS một số trường THPT trong dạy học Toán; (4) đề xuất một số biện pháp sư phạm nhằm rèn luyện TDPP của HS qua dạy học chủ đề phương trình, bất phương trình như: Nâng cao nhận thức Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn
- của GV và HS về việc rèn luyện TDPP; Rèn luyện kỹ năng xem xét, phân tích đề bài để từ đó tìm cách giải quyết bài toán; Chú trọng rèn luyện các thao tác tư duy cơ bản và rèn luyện cho HS đặt câu hỏi; Rèn luyện khả năng xác định các tiêu chí đánh giá và vận dụng chúng để đánh giá các ý tưởng, giải pháp; Xây dựng hệ thống câu hỏi và thiết kế các nhiệm vụ học tập để rèn luyện kỹ năng lập luận của HS; Tạo cơ hội để HS tự trình bày giải pháp và nhận xét, đánh giá các giải pháp được đưa ra; Tạo điều kiện để HS phát hiện và khắc phục sai lầm khi giải toán. Luận văn của tác giả Trương Thị Tố Mai (2007) cũng đã xác định được các căn cứ để rèn luyện TDPP cho HS thông qua dạy học toán [17] và đề xuất các biện pháp sư phạm nhằm hình thành và phát triển TDPP cho HS tiểu học như: Rèn luyện thao tác tư duy tạo cơ sở rèn luyện TDPP cho HS thông qua dạy học toán 4; Rèn TDPP cho HS thông qua một số tình huống dạy học tích cực. Hiện nay chưa có tác giả nào đề cập đến việc phát triển TDPB thông qua dạy học Bất đẳng thức ở trường THPT. 1.2. Một số vấn đề liên quan đến tư duy 1.2.1. Hoạt động nhận thức và trí tuệ Trước hết theo quan điểm của A.N. Leonchev, nhà tâm lý học Xô viết, Tiến sĩ Tâm lý học, Giáo sư, Viện sĩ Hàn lâm khoa học Liên Xô thì: Hoạt động là một quá trình thực hiện sự chuyển hóa lẫn nhau giữa hai cực: chủ thể - khách thể. Theo nghĩa rộng, nó là đơn vị phân tử, chứ không phải là đơn vị cộng thành của đời sống chủ thể. Đời sống con người là một hệ thống các hoạt động thay thế nhau. Hoạt động theo nghĩa hẹp hơn, tức là ở cấp độ tâm lý học, là đơn vị của đời sống, mà khâu trung gian là phản ánh tâm lý, các chức năng hướng dẫn chủ thể trong thế giới đối tượng [19, tr. 579]. Nhận thức, tình cảm, hành động là 3 mặt cơ bản của đời sống tâm lý con người. Hoạt động nhận thức là quá trình tâm lý phản ánh hiện thực khách quan và bản thân con người thông qua các cơ quan cảm giác và dựa trên những hiểu biết, vốn liếng kinh nghiệm đã có của bản thân. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn
- Theo từ điển Tiếng Việt:” Trí tuệ là khả năng nhận thức lý tính đạt đến một trình độ nhất định”[25, tr.999]. Khả năng nhận thức của mỗi con người đạt đến một trình độ nào, điều này phụ thuộc vào khả năng của mỗi người và môi trường giáo dục. Vì vậy, phát triển trí tuệ là một vấn đề rất quan trọng. Nhóm tác giả Phạm Văn Hoàn, Nguyễn Gia Cốc và Trần Thúc Trình viết:”Hành động trí tuệ là hành động tinh thần có liên quan đến quá trình tư duy, là hành động tinh thần hướng tới mục đích nhận thức, mỗi hành động trí tuệ bao hàm trong nó một loạt các thao tác được thực hiện trong một trật tự xác định phù hợp với những quy tắc nhất định”[8, tr.109] 1.2.2. Tư duy Khái niệm tư duy Theo từ điển Tiếng Việt - Viện ngôn ngữ học xuất bản năm 1977 [20] : Tư duy là “giai đoạn của quá trình nhận thức, đi sâu vào bản chất và phát hiện ra tính qui luật của sự vật bằng những hình thức như biểu tượng, khái niệm, phán đoán và suy lí”. Theo Từ điển Giáo dục học: “Tư duy là giai đoạn cao của quá trình nhận thức, cho phép phản ánh được bản chất và các mối quan hệ của sự vật khách quan mà con người không nhận biết được bằng tri giác và cảm giác trực tiếp hoặc bằng biểu tượng” [7]. Theo Nguyễn Quang Uẩn, tư duy là một quá trình tâm lí phản ánh những thuộc tính, bản chất, mối liên hệ và quan hệ bên trong có tính quy luật của sự vật hiện tượng trong thực tiễn khách quan mà trước đó ta chưa biết.[26] Theo từ điển Triết học: “Tư duy - sản phẩm cao nhất của vật chất được tổ chức một cách đặc biệt là bộ não, là quá trình phản ánh tích cực thế giới quan trọng các khái niệm, phán đoán, lí luận. Tư duy xuất hiện trong quá trình hoạt động sản xuất của con người và đảm bảo phản ánh thực tại một cách gián tiếp, phát hiện những mối liên hệ hợp quy luật” Số hóa bởi Trung tâm Học liệu và Công nghệ thông tin – ĐHTN http://lrc.tnu.edu.vn
CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD
-
Tóm tắt luận văn thạc sĩ khoa học xã hội và nhân văn: Ảnh hưởng của văn học dân gian đối với thơ Tản Đà, Trần Tuấn Khải
26 p | 791 | 100
-
Tóm tắt luận văn thạc sĩ khoa học: Bài toán tô màu đồ thị và ứng dụng
24 p | 493 | 83
-
Tóm tắt luận văn thạc sĩ khoa học: Bài toán màu và ứng dụng giải toán sơ cấp
25 p | 375 | 74
-
Tóm tắt luận văn thạc sĩ khoa học: Bài toán đếm nâng cao trong tổ hợp và ứng dụng
26 p | 414 | 72
-
Tóm tắt luận văn thạc sĩ khoa học: Nghiên cứu thành phần hóa học của lá cây sống đời ở Quãng Ngãi
12 p | 546 | 61
-
Luận văn thạc sĩ khoa học Giáo dục: Biện pháp rèn luyện kỹ năng sử dụng câu hỏi trong dạy học cho sinh viên khoa sư phạm trường ĐH Tây Nguyên
206 p | 302 | 60
-
Tóm tắt luận văn Thạc sĩ Khoa học: Nghiên cứu vấn đề an ninh mạng máy tính không dây
26 p | 524 | 60
-
Tóm tắt luận văn thạc sĩ khoa học: Bài toán tìm đường ngắn nhất và ứng dụng
24 p | 346 | 55
-
Tóm tắt luận văn thạc sĩ khoa học: Bất đẳng thức lượng giác dạng không đối xứng trong tam giác
26 p | 316 | 46
-
Tóm tắt luận văn thạc sĩ khoa học: Bài toán ghép căp và ứng dụng
24 p | 266 | 33
-
Tóm tắt luận văn thạc sĩ khoa học xã hội và nhân văn: Phật giáo tại Đà Nẵng - quá khứ hiện tại và xu hướng vận động
26 p | 239 | 22
-
Tóm tắt luận văn Thạc sĩ Khoa học: Nghiên cứu xử lý thuốc nhuộm xanh methylen bằng bùn đỏ từ nhà máy Lumin Tân Rai Lâm Đồng
26 p | 162 | 17
-
Tóm tắt luận văn Thạc sĩ Khoa học: Nghiên cứu biến tính mùn cưa làm vật liệu hấp phụ chất màu hữu cơ trong nước
26 p | 195 | 14
-
Tóm tắt luận văn Thạc sĩ Khoa học xã hội và nhân văn: Đặc điểm ngôn ngữ của báo Hoa Học Trò
26 p | 215 | 13
-
Tóm tắt luận văn Thạc sĩ Khoa học xã hội và nhân văn: Đặc điểm tín hiệu thẩm mĩ thiên nhiên trong ca từ Trịnh Công Sơn
26 p | 207 | 5
-
Tóm tắt luận văn Thạc sĩ Khoa học xã hội và nhân văn: Ngôn ngữ Trường thơ loạn Bình Định
26 p | 194 | 5
-
Tóm tắt luận văn Thạc sĩ Khoa học: Các cấu trúc đại số của tập thô và ngữ nghĩa của tập mờ trong lý thuyết tập thô
26 p | 236 | 3
-
Tóm tắt luận văn Thạc sĩ Khoa học: Nghiên cứu tính chất hấp phụ một số hợp chất hữu cơ trên vật liệu MCM-41
13 p | 203 | 2
Chịu trách nhiệm nội dung:
Nguyễn Công Hà - Giám đốc Công ty TNHH TÀI LIỆU TRỰC TUYẾN VI NA
LIÊN HỆ
Địa chỉ: P402, 54A Nơ Trang Long, Phường 14, Q.Bình Thạnh, TP.HCM
Hotline: 093 303 0098
Email: support@tailieu.vn