Mối tương quan giữa thể loại âm nhạc Cung đình
Huế và Ca nhạc thính phòng Huế
Bộ phận thứ hai trong dòng âm nhạc cổ truyền bác học Huế là Ca nhạc thính
phòng Huế, thường được gọi một cách vắn tắt là Ca Huế.
Ca Huế thuộc loại âm nhạc cổ điển thính phòng, bao gồm cả nhạc Hát và nhạc
Đàn, với cả một hệ thống bài bản cấu trúc chặt chẽ, đòi hỏi một kỹ năng diễn tấu
điêu luyện của cả ca công và nhạc công. Đây là một bộ phận âm nhạc đặc sắc có ý
nghĩa quan trọng trong tổng thể nền âm nhạc cổ truyền Việt Nam, không chỉ bởi
sự đậm đà bản sắc Huế, mà còn in đậm dấu ấn hội tụ và lan tỏa trong lịch sử âm
nhạc dân tộc.
Ca Huế, với những sắc thái tinh tế được hình thành trên hai điệu thức chính: điệu
Bắc (khách) và điệu Nam, với một hệ thống hơi diễn tả từng cung bậc sắc thái tình
cảm như: hơi nhạc, hơi đảo, hơi thiền, hơi quảng trong hệ thống điệu Bắc; hơi
thương, hơi ai…trong hệ thống điệu Nam…đã tạo nên phong cách đặc trưng cho
Ca Huế.
Các bài bản thuộc điệu Bắc thường mang tính chất vui tươi, trong sáng, linh hoạt,
đôi lúc trang trọng; các bài bản thuộc điệu Nam mang tính chất buồn thương, bi ai,
vương vấn.
Trong Ca Huế, những bài ca và bản nhạc mặc dù có tên gọi giống nhau, hoặc gần
giống nhau, nhưng thật ra bài bản cho ca khác với bài bản dùng để hòa tấu. Tư liệu
về bài bản nhạc đàn này, ông Hoàng Yến đã ghi lại khá đầy đủ theo lối ký âm xưa
đăng trong tập san BAVH 1919, mà sau đó, đã được ông E. Le Bris chuyển dịch
lại một phần qua lối ký âm phương Tây [1].
Các hình thức tổ chức dàn nhạc thính phòng Huế thường thấy là : tam tấu, ngũ
tuyệt, lục tuyệt.
Tam tấu : hòa tấu 3 nhạc cụ dây.
Đàn tranh
Đàn Nhị
Đàn Nguyệt.
Dàn Ngũ tuyệt gồm : hòa tấu 5 nhạc cụ dây
Đàn Tam
Đàn Tỳ bà
Đàn Nhị
Đàn Nguyệt
Đàn Tranh
Dàn Lục tuyệt : Trong tập san BAVH năm 1919 (B), chúng tôi thấy ảnh một ban
Lục tuyệt gồm 6 danh cầm thời bấy giờ như Ưng Dũng (Trợ Dõng), Tôn Thất
Văn, Ưng Biều, Khóa Hài, Trần Trình Soạn và Hoàng Yến với các nhạc cụ sau :
Đàn Nguyệt
Sáo
Đàn Nhị
Đàn Tranh
Đàn Tỳ bà
Đàn Tam
Tuy vậy, cũng trong tập san này, có thêm một bức ảnh được chú thích: Nhóm nghệ
sĩ Huế, gồm 8 nhạc cụ, 7 loại như biên chế của dàn Tiểu nhạc (nhã nhạc nhỏ),
nhưng không có trống mảnh :
1 Tam
1 Tỳ bà
1 Nhị
1 Nguyệt
2 Sáo
1 Tranh
1 Phách
Có thể, ban Tiểu nhạc thời kỳ suy thoái, ngoài việc phục vụ một số nghi thức tế lễ
ít ỏi trong triều đình, thì còn tham gia sinh hoạt nhạc thính phòng trong các nhà
tôn qúy, hoàng tộc chăng ? Vấn đề này, như đã trình bày trong mục Cung trung
nhạc, chúng tôi hiện vẫn chưa có được nhiều tư liệu, không tìm ra môi trường sinh
hoạt cụ thể của loại nhạc này trong cung phủ. Vì vậy, khảo luận này, chúng tôi
không xếp Ca Huế thính phòng vào một trong những thể loại Âm nhạc cung đình
triều Nguyễn.
Các nghệ nhân ca Huế Nguyễn Kế, Minh Mẫn...khoảng năm 1977 -Ảnh TL Vĩnh
Phúc
Mặc dù chưa có những chứng liệu cụ thể về bài bản, nhưng một số yếu tố quan
trọng khác rõ ràng đã tạo ra mối quan hệ mật thiết, gắn bó giữa âm nhạc cung đình
và ca nhạc thính phòng Huế, kể cả dòng âm nhạc dân gian xứ Huế. Đó chính là
các nghệ sĩ - nhạc công, ca công của âm nhạc cung đình, hầu hết là nghệ nhân tài
hoa trưởng thành từ dòng âm nhạc dân gian. GsTs Tô Ngọc Thanh, khi đề cập Vai