Nguyễn Nghĩa Nguyên - Người gìn giữ văn hoá dân gian xứ Nghệ
Nguyễn Nghĩa Nguyên được đánh giá là một người giàu tâm huyết trong nghiên
cứu văn hóa dan gian và trở thành một nhà địa phương học của Nghệ An. Trong
khoảng mười năm, ông đã cho công bố một loạt công trình biên soạn có giá trị
được giải thưởng của Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam và giải thưởng Hồ Xuân
Hương của tỉnh Nghệ An.
Nguyễn Nghĩa Nguyên sinh ngày 19/1/1920 ở làng Trung Phường, nay thuộc
xã Diễn Minh, huyện Diễn Châu - đây là một trong những cái nôi của văn hoá
dân gian xứ Nghệ. Những câu hát phường vải, những bài vè, huyền thoại và
chuyện trạng được nghe từ buổi thiếu thời đã hun đúc nên tâm hồn văn chương,
thôi thúc ông đi vào con đường sáng tác. Và nhiều tác phẩm gây tiếng vang đã ra
đời, tiêu biểu như: Vở kịch Tập đoàn bên kia (1951) đạt giải khuyến khích của
Hội văn nghệ Liên khu IV; truyện ngắn Sợi râu Bác Hồ (1958)... Năm 1985, sau
khi nghỉ hưu, ông gia nhập Hội Văn nghệ dân gian Nghệ An và hội Văn nghệ
dân gian Việt Nam, đi sâu nghiên cứu văn hoá dân gian. Trong lĩnh vực này, bên
cạnh việc tham gia các công trình tập thể của hội Văn nghệ dân gian Nghệ An
như: Chuyện kể dân gian xứ Nghệ, Khoa học về dòng họ ở Nghệ An, Trò chơi
dân gian Nghệ An, Địa chỉ văn hoá dân gian Diễn Châu, Nghề - làng nghề thủ
công truyền thống ở Nghệ An, ông đã cho xuất bản 5 công trình riêng: Cụ Nghè
Ôn - Giai thoại và truyền thuyết (1993), Di thư của họ Nguyễn Lương Điền
(2000), Từ Cổ Loa đến đền Cuông (1994), Cụ Hoàng Nho Lâm (1997), Đắp núi
Tháp bút (1996). Điều đặc sắc trong các tác phẩm này là: Các truyện dân gian
đều xoay quanh những nhân vật nổi tiếng ở vùng đất Diễn Châu và bên cạnh
những truyền thuyết, giai thoại truyền miệng, tác giả còn bổ sung những câu thơ,
câu văn bác học.
Cụ Nghè Ôn - Giai thoại và truyền thuyết là công trình sưu tầm những câu
chuyện dân gian (gồm 45 truyện) về Nguyễn Xuân Ôn (1825-1889), quê ở
Lương Điền, nay thuộc xã Diễn Thái, Diễn Châu, đậu tiến sĩ năm 1871, bạn đồng
khoa với Nguyễn Khuyến. Đây là những câu chuyện rất lý thú xung quanh lãnh
tụ của phong trào Cần Vương ở Bắc Nghệ An cuối thế kỷ XIX này. Ví dụ: Sau
khi đậu tiến sĩ, lúc đi dạo hái hoa ở vườn Thượng uyển, cụ chọn hoa chuối. Có
người lấy làm lạ hỏi: Vì sao không chọn những bông hoa khác cho đẹp thì cụ trả
lời: Vì búp hoa chuối mang mồi đạn súng Thần công! Là chủ tướng phong trào
Cần Vương, khi xuất trận, cụ đi sau để đốc quân, nhưng lúc xung trận lại xông
lên phía trước. Có người hỏi: Tướng công làm sao mà tránh được đạn giặc? Cụ
bảo: Giặc bắn có đích, xông lên phía trước tức là đã làm trệch đích, còn ai chần
chừ đứng lại tức là làm bia cố định cho chúng bắn! Qua những câu chuyện đó,
độc giả sẽ hiểu thêm về lòng yêu nước, sự căm thù giặc và ý chí chiến đấu của vị
chủ tướng này.
Cuốn Di thư của họ Nguyễn Lương Điền là sự bổ sung cho cuốn trên. Di thư
ra đời trong một trường hợp rất đặc biệt. Đó là cuốn gia phả bằng chữ Hán, ghi
lại thơ, văn, câu đối mừng lúc Nguyễn Xuân Ôn đỗ cử nhân, tiến sĩ và điếu văn
sau khi cụ mất. Ở đây có văn chương của các ông tú, ông cử ở địa phương và văn
chương của các danh nho trong cả nước như tiến sĩ Trần Đình Phong, Tam
nguyên Yên Đổ Nguyễn Khuyến, Tống đốc Sơn Hưng Tuyên Cao Xuân Dục...
Cuốn gia phả này rơi vào tay một người không biết chữ, không hiểu giá trị của
nó nhưng may mắn lại được Nguyễn Nghĩa Nguyên bắt gặp và ông đã cùng bạn
bè dịch ra chữ Quốc ngữ. Hai cuốn sách này đã khắc họa một cách sinh động
nhân vật Nguyễn Xuân Ôn - một bậc đại khoa, một anh hùng cứu quốc.
Cuốn sách Từ Cổ Loa đến đền Cuông đề cập đến nhân vật Thục An Dương
Vương. Trong phần văn học dân gian, ngoài truyền thuyết thần Kim Quy đã khá
quen thuộc, Nguyễn Nghĩa Nguyên sưu tập thêm được 10 truyện khác. Có những
truyện là dị bản của truyện Thần Kim Quy như Núi đầu cân, Lời thề hoá đá,
Tảng đá gạo. Trong phần di tích lịch sử có giới thiệu thành Hà Nội, đền Đức
Vua và đền Cuông ở Nghệ An. Điều thú vị là tác giả đã dịch 21 câu đối, 7 bức
đại tự và văn bia, thơ chữ Hán của những danh nhân bậc nhất trong nước ở đền
Cuông để bạn đọc thưởng thức. Chẳng hạn như câu đối của Đông các đại học sĩ
Cao Xuân Dục:
Bản quốc hộ dân thiên địa vô tư chi vụ lộ,
Trừ tà sát quỷ nhật nguyệt tất chiếu chi xuân dương.
Nghĩa là:
Giữ nước giúp dân, ơn mưa móc dường trời bể,
Thần thiêng trừ tà sát quỷ, nhật nguyệt rạng chiếu ánh xuân tươi.
Cuốn Cụ Hoàng Nho Lâm sưu tập được 53 giai thoại và một số tác phẩm của
các bậc túc nho viết về Hoàng giáp Đặng Văn Thụy ở Nho Lâm, Diễn Châu. Nhờ
những giai thoại rất thú vị mà người đời sau hiểu hơn về vị Hoàng giáp này. Ông
không thuộc dòng dõi thi thư, ông nội làm thợ rèn, cha là một ông đồ nghèo đỗ
tú tài. Thuở còn hàn vi, ông đã lọt vào mắt xanh của vị quan đại thần Cao Xuân
Dục và được cụ đem về nuôi cho ăn học rồi gả ái nữ cho. Khi thấy ông ăn cơm
bằng bốn năm người ăn, ái nữ của cụ Cao than thở: Cha định tìm cho con một
anh chồng đào gộc chăng? Cụ bảo: Xưa nay những người khác thường mới có
những cái không bình thường con ạ! Quả như lời tiên đoán, khoa thi Hội năm
1904, Đặng Văn Thụy đỗ Hoàng giáp, được cử về triều giữ chức Tư nghiệp Quốc
Tử Giám. Năm 1908, thăng Tế tửu Quốc Tử Giám. Vì chán cảnh triều đình, bảy
năm sau cụ về hưu, được nhân dân kính trọng gọi là cụ Hoàng Nho Lâm. Nhân
dân thường đến xin cụ câu đối, đại tự để treo trong nhà, nhà thờ họ, đình đền
miếu mạo. Câu đối, đại tự thường cho tức thời rất tài tình, dí dỏm, sâu sắc, có
nhiều tầng nghĩa. Nhà Thánh Văn chỉ Nho Lâm hoàn thành, cụ cho bức đại tự
Thiên trung thật là hợp tình, hợp cảnh! Biết bao lời khen! Nhưng rồi dùng phép
chiết tự, người ta còn thấy một tầng nghĩa khác. Chữ “thiên” là trời gồm chữ
“nhị” và chữ “nhân” nghĩa là hai người. Chữ “trung” còn có thể đọc là trúng.
Nghĩa là hai người thi đỗ, ứng với sự kiện khoa thi Hội Kỷ Mùi 1919, hai người
con của cụ là Đặng Văn Oánh và Đặng Văn Hướng thi đỗ Phó bảng đồng khoa,
một điều rất hiếm. Những giai thoại còn cho thấy sự hóm hỉnh và tác phong bình
dân của một vị Hoàng giáp. Cụ thường ăn khoai cả vỏ. Có lần cụ bà nói: Ông tiếc
gì chút vỏ khoai, không bóc đi mà ăn cho ngon lành? Ông vừa cười vừa trả lời
bà: Ăn khoai mà bóc vỏ thì đâu phải là Hoàng giáp ăn khoai! (chữ Hán: Hoàng
giáp là áo giáp vàng). Vào uống nước ở một quán dọc đường, cụ cho chủ một câu
đối, khách đến coi câu đối của Hoàng giáp đông thành ra chủ quán bán được
hàng rất biết ơn. Nhân dân địa phương coi cụ như một vị thần sống. Học trò suy
tôn cụ là Tứ hải uyên nguyên (cái nguồn uyên thâm của bốn bể).
Cuốn Đắp núi Tháp bút sưu tập những giai thoại trong ngành giáo dục. Có
những mẩu chuyện rất lý thú về Đặng Thai Mai, Hoài Thanh, Nguyễn Khắc Viên,
Hoàng Xuân Hãn… những người học giỏi, học tài đến mức các giáo viên người
Pháp cũng khâm phục.
Mới đây, ông vừa hoàn thành công trình Hát nhà trò, nhà tơ ở Xứ Nghệ, đã
được Hội đồng khoa học hội Văn nghệ dân gian Nghệ An nghiệm thu năm 2009,
chuẩn bị xuất bản. Các công trình của ông đã được nhiều sinh viên chọn làm luận
văn nghiên cứu ở bậc đại học và trên đại học. Ngoài sách, ông còn viết nhiều bài
báo về văn hoá dân gian được bạn đọc quan tâm.
Một nhà văn hoá dân gian cần đóng góp ở hai phương diện: Có những tư liệu
mới và có những nhận định mới về văn hoá dân gian. Nguyễn Nghĩa Nguyên đã
có nhiều đóng góp trong việc công bố những tư liệu mới qua những cuốn sách
của mình. Ông cũng có đóng góp trong việc đưa ra những nhận định mới. Chẳng
hạn về nhân vật Đặng Văn Thụy, ông viết: “Cuộc đời của Đặng Văn Thụy có thể
biểu hiện bằng một đường parabol. Từ một trai tráng Nho Lâm khỏe mạnh
nhưng có văn tài, được khoa cử chọn lọc trở thành ông quan Đặng Văn Thụy,
trèo từng bước lên cái đỉnh cao tế tửu (hiệu trưởng trường Quốc Tử Giám thời
phong kiến), nghiệm thấy hoài bão của mình không thực hiện được, nên đã tìm
cách quay trở về làm ông lão Nho Lâm nhưng không phải ông lão bạch đinh mà
là ông lão đại khoa và người ta đã coi ông như một vị thần sống. Việc cáo quan
về nhà của Đặng Văn Thụy ở một mức độ nào đó có thể coi là một thái độ bất
hợp tác với chính phủ Nam Triều và chính phủ Bảo hộ Pháp”. Ông còn có lời
bình hay về bài thơ Phó bảng Trần Khánh Tiến tặng tiến sĩ Nguyễn Xuân Ôn:
Cửu khách quy tâm tiễn tại huyền
Nô tài thập giá trước tiên chiên
Thảo hoa vị báo nghinh xuân giả
Bất nhất kỳ lưu lộ thản nhiên.
Dịch:
Đất khách lâu ngày nóng lòng về nhà như tên để
bắn đã đặt sẵn vào cung
Thắng ngựa tài hèn về trước mười hôm
Ở lại hoa lá đón khách xuân
Một ngày ngựa tía sẽ thong dong đưa khách về…
Lời bình: Trần Khánh Tiến là bạn đồng khoa với Nguyễn Xuân Ôn. Hai câu
đầu của bài thơ nói về mình, đại ý vì tài hèn (nô tài) nên phải về trước mười ngày.
Trần Khánh Tiến đứng đầu ất bảng (phó bảng). Nếu theo thứ tự viết trên giấy thì
tên ông kế dưới tên Nguyễn Xuân Ôn ở giáp bảng (tiến sĩ) mà không được ban
yến (do đó mới về trước), hai câu sau nói về Nguyễn Xuân Ôn. Bài thơ mừng mà
không có từ nào ngỏ ý mừng, chỉ dựng lên hai cảnh tương phản, hàm ý thán phục
bạn.
Thành công của Nguyễn Nghĩa Nguyên xuất phát từ lòng yêu mến văn hoá dân
gian của một nhà địa phương học. Đề tài của ông đều là những nhân vật, những vấn
đề nảy sinh trên đất Nghệ An, đặc biệt là vùng đất Diễn Châu giàu truyền thống văn
hoá. Ông nhận được sự cộng tác của nhiều hội viên Câu lạc bộ văn nghệ dân gian
Diễn Châu như nhà thơ quá cố Trần Hữu Thung, Đặng Quang Liễn, Thái Doãn Chất,
Nguyễn Thế Nữu trong biên soạn và dịch thuật những tài liệu quan trọng. Nhà thơ
