intTypePromotion=1
ADSENSE

Những nghiên cứu xã hội học về nông thôn

Chia sẻ: Huynh Thi Thuy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:0

70
lượt xem
5
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Bài viết "Những nghiên cứu xã hội học về nông thôn" giới thiệu đến các bạn kết quả nghiên cứu về vấn đề chợ làng trong quá trình chuyển đổi kinh tế, xã hội nông thôn đồng bằng sông Hồng được nghiên cứu trường hợp Chợ Hữu Bằng, Thạch thất, Hà Tây. Mời các bạn cùng tham khảo.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Những nghiên cứu xã hội học về nông thôn

46<br /> DiÔn ®µn x· héi häc X· héi häc sè 4 (76), 2001<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Nh÷ng nghiªn cøu x· héi häc<br /> vÒ n«ng th«n<br /> LTS: Ph©n tÝch c¸c biÕn ®æi kinh tÕ-x· héi<br /> víi t¸c ®éng cña c«ng cuéc ®æi míi lµ mét chñ ®Ò<br /> nghiªn cøu ®−îc c¸c nhµ x· héi häc quan t©m.<br /> Trong sè nµy, T¹p chÝ X· héi häc tr©n träng giíi<br /> thiÖu víi b¹n ®äc mét sè bµi viÕt vÒ chñ ®Ò nãi<br /> trªn ë khu vùc n«ng th«n. Mong ®−îc sù trao ®æi<br /> ý kiÕn cña c¸c nhµ chuyªn m«n.<br /> TC.XHH<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Chî lµng trong qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi kinh tÕ-x· héi<br /> n«ng th«n ®ång b»ng s«ng Hång<br /> (Nghiªn cøu tr−êng hîp Chî H÷u B»ng, Th¹ch ThÊt, Hµ T©y)<br /> <br /> <br /> Lª ThÞ Mai<br /> <br /> T¸c ®éng cña c«ng cuéc ®æi míi vµ viÖc thùc hiÖn chÝnh s¸ch më cöa, khuyÕn<br /> khÝch mäi thµnh phÇn kinh tÕ tham gia vµo ho¹t ®éng thÞ tr−êng lµm biÕn ®æi m¹ng<br /> l−íi chî khu vùc n«ng th«n. HÖ thèng chî lµng më réng kh¾p n¬i. N¨m 1994 kho¶ng<br /> 40% tæng l−îng hµng hãa n«ng s¶n vµ hµng c«ng nghiÖp tiªu dïng ®−îc l−u chuyÓn<br /> qua m¹ng l−íi chî toµn khu vùc n«ng th«n. §Õn l−ît nã, “khi thÞ tr−êng, nghÜa lµ<br /> lÜnh vùc trao ®æi më réng ra th× qui m« s¶n xuÊt còng t¨ng lªn, sù ph©n c«ng trong<br /> s¶n xuÊt còng trë nªn s©u s¾c h¬n” 1. Bµi viÕt nµy lµ mét phÇn kÕt qu¶ rót ra tõ mét<br /> nghiªn cøu kh¶o s¸t trong thêi gian gÇn ®©y t¹i chî H÷u B»ng (thuéc x· H÷u B»ng2,<br /> <br /> 1<br /> C. M¸c - Ph. Anghen: TuyÓn tËp. TËp 2. Nxb Sù ThËt-1981. Tr. 614.<br /> 2<br /> X· H÷u b»ng cã d©n sè n¨m 2000 lµ 12.470 ng−êi, diÖn tÝch ®Êt 200 ha trong ®ã 118 ha lµ ®Êt canh t¸c,<br /> cã truyÒn thèng kinh doanh bu«n b¸n vµ nhiÒu nghÒ thñ c«ng.<br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> X· héi häc 47<br /> <br /> huyÖn Th¹ch ThÊt, Hµ T©y).<br /> 1- C¬ së kinh tÕ - x· héi cña chî lµng<br /> Nh− nhiÒu lµng quª kh¸c ë n«ng th«n ®ång b»ng s«ng Hång, ®Æc tr−ng c¬<br /> b¶n cña H÷u B»ng lµ sù ®a d¹ng vÒ kinh tÕ. Sau c¶i c¸ch ruéng ®Êt, b×nh qu©n ®Êt<br /> canh t¸c 3 th−íc (72 m2) ®Çu ng−êi. Thêi kú kinh tÕ hîp t¸c: 2/3 d©n (7000 ng−êi) vµo<br /> hîp t¸c x· DÖt, x· viªn ®−îc Nhµ n−íc tr¶ l−¬ng, ®−îc cÊp tem phiÕu mua nhu yÕu<br /> phÈm theo gi¸ cung cÊp. 1/3 d©n vµo hîp t¸c x· n«ng nghiÖp nªn diÖn tÝch ®Êt canh<br /> t¸c n©ng lªn 10 th−íc/ ng−êi. Ng−êi d©n kh«ng chØ lµm ruéng mµ cßn lµm nhiÒu nghÒ<br /> thñ c«ng kh¸c vµ ®Æc biÖt cã truyÒn thèng kinh doanh bu«n b¸n. Chî lµng ®· ra ®êi<br /> tõ rÊt sím ®Ó phôc vô nhu cÇu s¶n xuÊt, giao l−u kinh tÕ vµ sinh ho¹t cña nh©n d©n.<br /> Tõ cæ x−a, lµng Nña (nay lµ lµng H÷u B»ng) cã tªn lµ “Tr¹i ba nhµ” gåm 8<br /> ng−êi lµm nghÒ b¾t c¸, s¨n thó. Ho¹t ®éng nµy ph¸t triÓn m¹nh ®· thu hót nhiÒu<br /> ph−êng s¨n c¸c n¬i vÒ héi tô thµnh lËp nªn Êp Nç lùc (cã nghÜa lµ Ná Cøng). Thó s¨n<br /> ®−îc nhiÒu, n¬i ®©y ®· h×nh thµnh mét chî d©n d· chuyªn ®æi thó s¨n lÊy c¸c lo¹i<br /> hµng hãa kh¸c phôc vô nhu cÇu nghÒ s¨n b¾t vµ sinh ho¹t cña nh©n d©n. D©n gian<br /> kÓ l¹i, ngµy 27 th¸ng ch¹p (th¸ng 12 ©m lÞch) hµng n¨m n¬i ®©y cã chî tr©u bß thu<br /> hót rÊt nhiÒu kh¸ch bu«n tõ c¸c n¬i ®Õn. Nay kh«ng cßn n÷a.<br /> Khi xãm Tr¹i ®−îc lËp nªn, 90% d©n lµng lµm nghÒ dÖt v¶i. ¤ng N. K. T. mua<br /> ®Êt c«ng ®øc cho lµng lËp chî §iÕm x©y 8 cÇu chî chuyªn mua b¸n v¶i sîi. V× vËy lµng<br /> cßn cã tªn Nña Chî. Cuèi thÕ kû XIX lµng cã nghÒ dÖt, nhuém, bu«n b¸n v¶i. Chî häp tõ<br /> 5 giê chiÒu hµng ngµy. (Pháng vÊn «ng G, 65 tuæi, c¸n bé v¨n hãa x· th¸ng 3-2000).<br /> Chî Nña n»m trong m¹ng l−íi chî lµng cña ®ång b»ng s«ng Hång, lµ m¹ng<br /> l−íi " thÞ trÊn l−u ®éng" ®¶m ®−¬ng ph©n phèi l−u th«ng 99% s¶n phÈm trao ®æi<br /> trong n−íc... Ng−êi n«ng d©n c¸c vïng mua 90% hµng tiªu dïng vµ t− liÖu s¶n xuÊt,<br /> còng nh− b¸n c¸c n«ng s¶n cña m×nh ë c¸c chî ®Þa ph−¬ng3.<br /> V× diÖn tÝch ®Êt canh t¸c qu¸ Ýt ái nªn hÇu hÕt c¸c hé gia ®×nh ®Òu cã chung<br /> ®Æc ®iÓm kÕt hîp s¶n xuÊt n«ng nghiÖp, thñ c«ng vµ bu«n b¸n nhá. Ng−êi phô n÷<br /> trong gia ®×nh lµ ng−êi ®¶m ®−¬ng chÝnh viÖc trao ®æi, mua b¸n s¶n phÈm. Sau mçi<br /> ®ît s¶n xuÊt, ng−êi vî th−êng ®em hµng ra b¸n t¹i chî vµo nh÷ng ngµy phiªn vµ<br /> hµng ngµy ®i b¸n rong t¹i c¸c lµng x· xung quanh. Chång lµ ng−êi lao ®éng chÝnh,<br /> ®¶m ®−¬ng viÖc nÆng nhäc vµ tæ chøc s¶n xuÊt. Do ®Æc ®iÓm lµm thñ c«ng, n¨ng suÊt<br /> lao ®éng thÊp, nªn hµng hãa ®em ra trao ®æi trªn thÞ tr−êng Ýt. MÆt kh¸c søc mua<br /> trong x· héi cßn h¹n chÕ nªn chî Nña còng nh− nh÷ng chî lµng kh¸c trong vïng häp<br /> theo phiªn (vµo ngµy 2, ngµy 7 ©m lÞch trong th¸ng).<br /> Ho¹t ®éng th−¬ng m¹i liªn quan ®Õn søc mua vµ hµng hãa, tøc lµ cã sù gÆp gì<br /> gi÷a nhu cÇu tiªu thô mét sè lo¹i s¶n phÈm vµ nhu cÇu tiªu dïng nh÷ng lo¹i s¶n phÈm<br /> ®ã. ChÝnh v× vËy chî Nña ngµy cµng ph¸t triÓn cïng víi sù ph¸t triÓn cña c¸c nghÒ lµng<br /> <br /> <br /> <br /> 3<br /> Xem Vò Quèc Thóc (1951), L Ðconomie communaliste du Vietnam, Press universitaires du Vietnam, Hanoi.<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn<br /> 48 DiÔn ®µn...<br /> <br /> vµ nã lµ yÕu tè kinh tÕ c¬ b¶n ®Ó lµng tån t¹i vµ ph¸t triÓn s¶n xuÊt hµng hãa4.<br /> Ngay c¶ trong thêi kú kinh tÕ hîp t¸c, víi m« h×nh mËu dÞch quèc doanh vµ<br /> hîp t¸c x· mua b¸n ®ãng vai trß chñ ®¹o trong lÜnh vùc l−u th«ng hµng hãa, chî<br /> lµng vÉn ph¸t triÓn m¹nh mÏ do ®ßi hái tÊt yÕu cña ®êi sèng kinh tÕ - x· héi.<br /> Ngay trong thêi kú hîp t¸c chî Nña vÉn cã rÊt nhiÒu hµng hãa b¸n ®Æc biÖt lµ<br /> kh¨n mÆt, v¶i mµn, kh¨n r»n miÒn Nam,... do nh÷ng x· viªn hîp t¸c x· DÖt lµm<br /> ngoµi giê ®em ra chî b¸n.NÕu kh«ng th× khæ l¾m ngµy c«ng lóc ®ã chØ kho¶ng: lao<br /> ®éng chÝnh 2 kg g¹o/ngµy, lao ®éng phô 0,5 kg g¹o/ngµy. Ngoµi rau, qu¶, cñ, chî<br /> cßn b¸n c¶ m× chÝnh, thÞt lîn dï Nhµ n−íc cÊm. Ng−êi d©n ë ®©y chØ cÇn mét phÝch<br /> n−íc s«i trong 10 phót cã thÓ lµm xong con lîn kh«ng mét tiÕng kªu. (Pháng vÊn «ng<br /> G. C¸n bé v¨n x· th¸ng 3-2000).<br /> Tõ sau n¨m 1975, ho¹t ®éng bu«n b¸n tù do v−ît ra khái lòy tre lµng nhê ®ã<br /> vÊn ®Ò viÖc lµm vµ thu nhËp cña ng−êi d©n ®−îc c¶i thiÖn.<br /> Ngµy 30/4/1975 Sµi Gßn gi¶i phãng, ngµy 15/5/1975 mét sè ng−êi d©n<br /> H÷u B»ng ®· cã mÆt t¹i ®ã ®Ó bu«n b¸n. Hä ®Õn c¸c chî ë huyÖn Nam Trùc, H¶i<br /> HËu, B×nh Lôc mua tái, khoai t©y vËn chuyÓn vµo thµnh phè Hå ChÝ Minh. Trung<br /> b×nh mçi t¹ tái lo¹i cñ to (6-8 cñ/100g) cã thÓ l·i ®−îc 1-2 chØ vµng. Khoai t©y mçi<br /> tÊn còng l·i t−¬ng ®−¬ng nh− vËy. Lóc nµy ë c¸c tØnh phÝa Nam cã rÊt nhiÒu hµng<br /> c«ng nghiÖp cña NhËt, MÜ mµ ë c¸c tØnh phÝa B¾c l¹i khan hiÕm nh−: Qu¹t ®iÖn,<br /> xe m¸y, xe ®¹p, radio-catset, quÇn ¸o ... hä l¹i mua nh÷ng thø ®ã ®em ra B¾c b¸n.<br /> (Pháng vÊn chÞ H, 45 tuæi, tr−íc ®©y lµm ë hîp t¸c x· dÖt nay lµ chñ c¬ së s¶n<br /> xuÊt ®å gç gia dông).<br /> Sù ®a d¹ng vÒ chñng lo¹i hµng hãa b¸n t¹i chî Nña còng nh− c¬ cÊu kinh tÕ<br /> cña H÷u B»ng (xem b¶ng 2) cho thÊy ho¹t ®éng s¶n xuÊt hµng hãa vµ th−¬ng m¹i ë<br /> ®©y kh¸ ph¸t triÓn.<br /> Lµng cã tr−êng d¹y nghÒ tù nhiªn t¹i c¸c gia ®×nh. Võa cã l−¬ng võa biÕt nghÒ<br /> do bè mÑ truyÒn cho con ch¸u. ¤ng §. truyÒn nghÒ cho con. Con truyÒn cho ch¸u. Nay<br /> giµ yÕu thuª 3 thî tiÖn. Khi biÕt nghÒ hä t¸ch ra tù më x−ëng lµm. Cã nh÷ng nhµ 10 ®êi<br /> chØ ch¹y chî v× kh«ng cã ruéng. Chî Nña tõ x−a lín nhÊt nh× S¬n T©y chØ sau chî<br /> NghÖ. (Pháng vÊn «ng G. C¸n bé v¨n x·).<br /> Chî lµng ra ®êi ®¸p øng nhu cÇu s¶n xuÊt vµ sinh ho¹t cña n«ng d©n. Do ®ã<br /> chî lµng vµ ®êi sèng kinh tÕ - x· héi n«ng th«n cã mèi quan hÖ qua l¹i. Mét kh¸i qu¸t<br /> s¬ bé vÒ mèi quan hÖ nµy ®−îc tr×nh bµy ë b¶ng 1.<br /> Nh− vËy, cã thÓ thÊy: mçi m« h×nh ph¸t triÓn kinh tÕ cã mét h×nh thøc<br /> ho¹t ®éng cña chî lµng. §Æc tr−ng, ph−¬ng thøc ho¹t ®éng cña chî lµng, còng nh−<br /> chñ thÓ kinh doanh trong m«i tr−êng ®ã do m«i tr−êng kinh tÕ - x· héi qui ®Þnh,<br /> ph¶n ¸nh tr×nh ®é vµ ®Æc tr−ng cña mçi thÓ chÕ kinh tÕ. Trong c¬ cÊu kinh tÕ - x·<br /> héi céng ®ång lµng, chî lµ mét bé phËn h÷u c¬ vµ vai trß cña nã ®Æc biÖt ®−îc<br /> <br /> 4<br /> Phan §¹i Do·n: Lµng x· ViÖt Nam - Mét sè vÊn ®Ò kinh tÕ - v¨n hãa - x· héi, Nxb ChÝnh trÞ Quèc gia, Hµ<br /> Néi-2001. Tr. 22.<br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> X· héi häc 49<br /> <br /> ph¸t huy trong giai ®o¹n chuyÓn sang kinh tÕ thÞ tr−êng.<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> B¶ng 1: T−¬ng quan gi÷a m«i tr−êng kinh tÕ - x· héi vµ hµnh vi kinh tÕ, qui m«, h×nh thøc chî lµng<br /> <br /> M«i tr−êng kinh tÕ - x· héi Hµnh vi kinh tÕ Qui m«, h×nh thøc chî lµng vµ<br /> chñ thÓ kinh doanh<br /> Tr−íc 1960 - Kinh tÕ tæng hîp, ®a d¹ng, kÕt - Chî lµng häp theo phiªn (5<br /> hîp n«ng - thñ c«ng - bu«n b¸n ngµy/ phiªn).<br /> - Kinh tÕ tiÓu n«ng, s¶n xuÊt hµng<br /> nhá<br /> hãa nhá kÐm ph¸t triÓn - Hµng hãa Ýt, chñ yÕu hµng ®æi<br /> hµng. Bu«n b¸n nhá. Th−¬ng nh©n<br /> - M«i tr−êng x· héi hãa hÑp.<br /> Ýt. Ng−êi mua vµ ng−êi b¸n gÇn<br /> - Träng n«ng øc th−¬ng ngang nhau.<br /> <br /> <br /> 1960 - 1986: - H¬n 90% n«ng d©n vµo hîp t¸c - HTX mua b¸n vµ chî lµng cïng<br /> x· n«ng nghiÖp, hîp t¸c x· thñ ho¹t ®éng..<br /> - Kinh tÕ hîp t¸c chiÕm −u thÕ,<br /> c«ng, thu nhËp theo c«ng ®iÓm.<br /> bao cÊp. - Chî lµng më réng dÇn cïng víi<br /> sù thu hÑp cña thÞ tr−êng quèc<br /> + X· héi coi th−êng, miÖt thÞ, doanh.<br /> ng¨n cÊm bu«n b¸n.<br /> - NhiÒu ng−êi chuyÓn sang bu«n<br /> + §Ò cao gi¸ trÞ: tËp thÓ.<br /> b¸n nhá. Cã mét sè th−¬ng nh©n<br /> - Kinh tÕ hîp t¸c x· kÐm hiÖu - Võa lµ x· viªn hîp t¸c x· võa ®−êng dµi.<br /> qu¶, ®êi sèng khã kh¨n lµm"nghÒ phô":thñ c«ng, bu«n<br /> - Hµng hãa chñ yÕu lµ n«ng s¶n,<br /> b¸n nhá. S¶n phÈm tiªu thô t¹i<br /> + Cã sù chuyÓn biÕn tõ t− t−ëng s¶n phÈm thñ c«ng nhµ n−íc<br /> chî lµng.<br /> û l¹i, bao cÊp sang ý thøc tù lo, kh«ng qu¶n lý.<br /> d¸m lµm.<br /> <br /> Tõ 1986 ®Õn 2001: - ChuyÓn ®æi lao ®éng - nghÒ - Chî lµng vµ c¸c h×nh thøc bu«n<br /> nghiÖp, ph¸t triÓn phi n«ng. Gi÷ b¸n nhá truyÒn thèng ph¸t triÓn.<br /> - Kinh tÕ thÞ tr−êng, khuyÕn khÝch ®Êt nh−ng thuª ng−êi lµm.<br /> nhiÒu thµnh phÇn kinh tÕ ho¹t - Phè chî<br /> ®éng thÞ tr−êng, thÞ tr−êng thèng - Bu«n b¸n ph¸t triÓn.<br /> - Trung t©m kinh tÕ/ th−¬ng m¹i -<br /> nhÊt.<br /> - Hé chuyªn nghÒ, ®a nghÒ: s¶n dÞch vô / thÞ trÊn.<br /> - ThÞ d©n hãa m¹nh. xuÊt-kinh doanh; hé n«ng nghiÖp-<br /> - Th−¬ng nh©n, chñ doanh nghiÖp,<br /> tiÓu thñ c«ng-kinh doanh; hé kinh<br /> - M«i tr−êng x· héi hãa réng. ng−êi bu«n b¸n nhá.<br /> doanh-dÞch vô;...<br /> - §Ò cao ý thøc: tiªn phong, d¸m - Hµng hãa ®a d¹ng, phong phó<br /> - C«ng ty t− nh©n<br /> lµm, tù tin, ®éc lËp. Giµu lµ mét tõ nhiÒu vïng, miÒn ®em ®Õn;<br /> gi¸ trÞ. - C«ng ty tr¸ch nhiÖm h÷u h¹n hµng liªn doanh,hµng ngo¹i nhËp,<br /> hµng hãa søc lao ®éng...<br /> <br /> 2. Vai trß cña chî lµng trong ®êi sèng kinh tÕ - x· héi céng ®ång lµng<br /> giai ®o¹n chuyÓn ®æi kinh tÕ.<br /> Qua con ®−êng th−¬ng m¹i ng−êi n«ng d©n ®· dÔ dµng tiÕp cËn ®−îc víi<br /> nh÷ng c«ng cô s¶n xuÊt míi, ®Èy m¹nh s¶n xuÊt hµng hãa t¹o c¬ së cho sù chuyÓn<br /> dÞch c¬ cÊu kinh tÕ, c¬ cÊu lao ®éng - nghÒ nghiÖp. ChÝnh s¸ch më cöa vµ thùc<br /> hiÖn thÞ tr−êng thèng nhÊt trong c¶ n−íc ®· lµm cho chî Nña vèn ®· lµ mét trong<br /> nh÷ng chî ho¹t ®éng m¹nh trong vïng cµng cã ®iÒu kiÖn ph¸t triÓn ®Æc biÖt tõ<br /> khi biªn giíi ViÖt - Trung th«ng th−¬ng. BiÕn ®æi dÔ nhËn thÊy nhÊt lµ sù ®a d¹ng<br /> vµ phong phó vÒ chñng lo¹i, chÊt l−îng vµ sè l−îng hµng hãa. Hµng hãa ë chî<br /> kh«ng chØ lµ s¶n phÈm ®Þa ph−¬ng do nh÷ng ng−êi tiÓu n«ng hoÆc thî thñ c«ng<br /> ®em b¸n mµ chiÕm ®a sè thÞ phÇn lµ s¶n phÈm cña mäi miÒn, mäi khu vùc vµ c¶<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn<br /> 50 DiÔn ®µn...<br /> <br /> hµng ngo¹i nhËp do chñ s¶n xuÊt - kinh doanh, nh÷ng th−¬ng nh©n cung cÊp.<br /> Quan s¸t t¹i chî (12/1999) tõ Hå Sen ®Õn khu vùc trung t©m chî H÷u B»ng<br /> kho¶ng 100 mÐt ®· cã 5 cöa hµng c¬ khÝ ®iÖn m¸y b¸n m¸y b¬m,m¸y xay, s¸t,<br /> biÕn thÕ,... ®å ®iÖn tö vµ thiÕt bÞ néi thÊt, nh÷ng ®¹i lý thuèc trõ s©u, gièng lóa,<br /> ph©n hãa häc, thiÕt bÞ viÔn th«ng,...s¶n phÈm liªn doanh cña c¸c c¬ së s¶n xuÊt<br /> trong n−íc vµ hµng nhËp tõ Trung Quèc, Th¸i Lan.<br /> Sù ®a d¹ng vµ phong phó cña hµng hãa kh«ng chØ lµ yÕu tè khuyÕn khÝch<br /> vµ h−íng dÉn tiªu dïng mµ nã cßn lµ nh÷ng th«ng tin thÞ tr−êng gióp cho ng−êi<br /> s¶n xuÊt, kinh doanh ra nh÷ng quyÕt ®Þnh vµ ®iÒu chØnh c¸ch thøc tæ chøc ho¹t<br /> ®éng kinh tÕ...<br /> Tr−íc t«i lµm nghÒ méc, x©y dùng sau thÊy vÊt v¶ qu¸. Ng−êi ta ®i bu«n b¸n<br /> sang bªn Trung Quèc hµng vÒ ®Õn ®©u b¸n hÕt ®Õn ®Êy, l·i nhiÒu l¹i kh«ng vÊt v¶<br /> b»ng lµm thî nªn t«i bá nghÒ liÒn vµ ®i theo hä. Lóc ®Çu vèn chØ cã mÊy chØ vµng.<br /> B©y giê cã bao nhiªu còng kh«ng biÕt. Hµng g× ¨n kh¸ch th× mua. Tõ n¨m 1999 vÒ<br /> tr−íc mçi th¸ng t«i sang bªn ®ã 3 lÇn mua ®iÖn tho¹i ®Ó bµn, m¸y cè ®Þnh lo¹i kÐo<br /> dµi, ®iÖn tho¹i di ®éng. Hîp ®ång miÖng. Khi ®· quen råi th× ®Æt hµng qua ®iÖn<br /> tho¹i, cã ng−êi mang hµng ®Õn tËn nhµ xong míi tr¶ tiÒn. Mçi th¸ng b¸n lÎ kho¶ng<br /> 30 chiÕc. Hµng b¸n cho d©n ®Þa ph−¬ng vµ giao bu«n cho Hµ Néi. Nhu cÇu l¾p ®Æt<br /> hoÆc söa ch÷a nhiÒu t«i l¹i ra Hµ Néi häc c¸ch lµm vÒ phôc vô bµ con.<br /> B©y giê hµng b¸n chËm, mäi ng−êi th−êng nhê nhau ®Æt hµng hé dÇn dÇn cã<br /> mét nhãm ng−êi th−êng xuyªn sang Trung Quèc mang hµng vÒ cho mäi ng−êi. Nh− t«i<br /> thuª hä mçi m¸y 70.000 ®ång (trong ®ã cã 10% rñi ro). NÕu bÞ thu th× hä ph¶i ®Òn.<br /> (Pháng vÊn anh T, 32 tuæi, chñ cöa hµng thiÕt bÞ viÔn th«ng t¹i chî th¸ng 3-2000).<br /> NhËn thÊy møc tiªu thô m¸y n«ng cô vµ m¸y phôc vô c¸c nghÒ thñ c«ng nh−<br /> méc, rÌn,.. rÊt lín nªn ®· cã 5 hé trong x· H÷u B»ng ®øng ra më x−ëng c¬ khÝ chÕ<br /> t¹o m¸y mãc phôc vô d©n ®Þa ph−¬ng. Lóc ®Çu hä mua nh÷ng m¸y cò cña c¸c nhµ<br /> m¸y quèc doanh vÒ söa ch÷a hoÆc c¶i tiÕn theo yªu cÇu cña kh¸ch sau ®ã tiÕn ®Õn<br /> lµm m¸y míi theo hîp ®ång ®Æt hµng. Nh÷ng chñ c¬ së lín cßn thuª kü s− tõ Hµ Néi,<br /> Thµnh phè Hå ChÝ Minh vÒ thiÕt kÕ m¸y mãc theo hîp ®ång chuyÓn giao c«ng nghÖ,<br /> tu d−ìng m¸y mãc,... theo ph−¬ng thøc trän gãi.<br /> Nh÷ng thay ®æi trong ®êi sèng kinh tÕ vµ hiÖu qu¶ s¶n xuÊt, kinh doanh bu«n<br /> b¸n ®−îc ph¶n ¸nh kh¸ râ ë h×nh thøc, qui m«, sè l−îng hé ho¹t ®éng kinh doanh<br /> còng nh− kiÕn tróc nhµ cöa cña hä t¹i chî lµng.<br /> Nh÷ng ng−êi bu«n b¸n hµng tiªu dïng qua biªn giíi Trung Quèc ngµy cµng<br /> nhiÒu. Hµng hãa cung cÊp cho toµn bé khu du lÞch §ång M«, nh÷ng ng−êi b¸n lÎ ë c¸c<br /> lµng, x· xung quanh,... vµ ra c¶ Hµ Néi. Ngµy cµng nhiÒu ng−êi chuyÓn nhµ trong lµng<br /> ra chî x©y cöa hµng. ChÝnh v× vËy ®Êt ë khu vùc trung t©m chî ®¾t nh− phè Hµng §µo<br /> Hµ Néi, 4 c©y vµng m2. Khu vùc chî më réng ra phÝa ngoµi ®−êng c¸i. Ngay tõ ®Çu lµng<br /> lµ nh÷ng kho b·i chÊt ®Çy gç, c¸c x−ëng c¬ khÝ ®Òu chuyÓn ra ®Çu lµng ®Ó réng n¬i s¶n<br /> xuÊt, tiÖn giao dÞch vµ vËn chuyÓn hµng. (Pháng vÊn «ng §, 60 tuæi, c«ng nh©n Nhµ m¸y<br /> c¬ khÝ Hµ Néi vÒ h−u t¹i quª hiÖn ®ang më cöa hµng t¹p hãa t¹i chî).<br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> X· héi häc 51<br /> <br /> Chî lµng lµ n¬i ®Çu tiªn ®Ó ng−êi n«ng d©n, thî thñ c«ng víi truyÒn<br /> thèng bu«n b¸n nhá thÓ nghiÖm vµ rÌn luyÖn kh¶ n¨ng s¶n xuÊt hµng hãa,<br /> tham gia vµo nh÷ng ho¹t ®éng trªn th−¬ng tr−êng.<br /> B¶ng 2: C¬ cÊu kinh tÕ x· H÷u B»ng, Th¹ch ThÊt, Hµ T©y.<br /> <br /> <br /> Thêi ®iÓm Tæng sè hé N«ng nghiÖp* Hîp t¸c x· DÖt TiÓu thñ c«ng-DÞch vô Bu«n b¸n<br /> <br /> <br /> 1945 800 600 - 75% - 100- 12,5% 100- 12.5%<br /> <br /> 1980 1.700 300 - 17,6% 900- 52,94% 200- 11,76% 300- 17.64%<br /> <br /> 1986 1.900 300 - 15,78% 900 - 47,36% 300 - 15,78% 400- 21.05%<br /> <br /> 1995 2.200 300 - 13,63% - 1.000 - 45,47% 900- 40.90%<br /> <br /> 2000 2.500 300 - 12% - 1.100 - 44% 1.100- 44%<br /> <br /> 2001 2.650 300 - 11,00% - 1.100 - 41,50% 1.250- 47.5%<br /> 2<br /> * N¨m 1956 b×nh qu©n ®Êt canh t¸c 3 th−íc = 72m / ng−êi.<br /> Nguån: Thèng kª cña ñy ban nh©n d©n x· H÷u B»ng 2001.<br /> <br /> Sau gi¶i phãng hµng dÖt kh«ng b¸n ®−îc t«i chuyÓn sang lµm méc ®ãng nh÷ng bé<br /> bµn ghÕ kiÓu miÒn Nam v× ®ã ®ang lµ thÞ hiÕu mµ. Khi chuyÓn sang lµm bé bµn nghÕ ®Öm<br /> mót ph¶i ra tËn Hµ Néi mua mót vÒ. Sau t«i hîp ®ång víi mét kü s− ë Sµi Gßn vÒ nÊu mót<br /> t¹i nhµ hîp ®ång trän gãi 30 triÖu ®ång. Nay x−ëng cña t«i cung cÊp mót cho c¶ x· vµ c¸c<br /> vïng xung quanh vµ c¶ Hµ Néi. ChØ 3 th¸ng sau t«i ®· thu ®−îc vèn....(Pháng vÊn nam,<br /> 41 tuæi, chñ cöa hµng gç gia dông t¹i chî H÷u B»ng th¸ng 11-2000).<br /> B©y giê t«i l¹i ®ãng tñ gç Ðp,... Muèn tån t¹i ®−îc ph¶i thay ®æi mÆt hµng lu«n<br /> kh«ng th× chÕt. Ai nhanh ng−êi ®Êy ®−îc. Lóc ®Çu cã 8 c¬ së lµm, mçi ngµy xuÊt 5<br /> ®Õn 8 tñ, l·i 500, 600 ngh×n ®ång/ chiÕc. Nay hµng ph¶i lµm kü h¬n th× míi b¸n<br /> ®−îc, mçi ngµy chØ b¸n ®−îc 1 tñ, l·i 100.000 ®ång mµ ph¶i l©u míi lÊy ®−îc tiÒn.<br /> (Pháng vÊn «ng N.§.X, 65 tuæi, bé ®éi phôc viªn nay më x−ëng t¹i lµng).<br /> Sau mét thêi gian tËn dông ®−îc c¬ héi thuËn lîi do chÝnh s¸ch kinh tÕ vÜ m«<br /> ®em l¹i, ho¹t ®éng bu«n b¸n cã phÇn ch÷ng l¹i. Tr−íc ®©y tr¨m ng−êi b¸n v¹n ng−êi<br /> mua nay t×nh h×nh ®· ®¶o ng−îc do qu¸ nhiÒu ng−êi chuyÓn sang bu«n b¸n vµ kh«ng<br /> bÞ ng¨n cÊm.<br /> Tr−íc ®©y cã hµng lµ cÇm ch¾c phÇn l·i trong tay v× lµm g× cã hµng mµ b¸n<br /> nªn dï bu«n nhá còng dÔ l·i nhiÒu. Nay hµng nhiÒu, ai cã nhiÒu tiÒn míi bu«n ®−îc<br /> vµ ph¶i giái, lµm ¨n khã h¬n nhiÒu. Cµng bu«n to cµng lç to v× thiÕu th«ng tin. ChËm<br /> lµ chÕt. Cã ng−êi vì nî hµng tû ®ång ph¶i b¸n nhµ ®i tr¶ nî mµ kh«ng xong,..(Pháng<br /> vÊn bµ H, 45 tuæi b¸n t¹i chî, th¸ng 7-2000).<br /> HiÖn nay ®ang cã xu h−íng næi tréi lµ kÕt hîp s¶n xuÊt vµ kinh doanh. C¬ së<br /> nµo còng cè g¾ng cã cöa hµng t¹i chî ®Ó dÔ tiÕp cËn kh¸ch hµng, t¹o thÕ chñ ®éng vµ<br /> an toµn h¬n.<br /> 3. Xu h−íng ph¸t triÓn cña chî lµng.<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn<br /> 52 DiÔn ®µn...<br /> <br /> Chî lµng Nña ®Õn nay vÉn häp theo phiªn (ngµy 2, ngµy 7 ©m lÞch) phôc vô<br /> nhu cÇu cña mÊy x· quanh vïng. BiÕn ®æi dÔ nhËn thÊy nhÊt lµ sù ®a d¹ng vµ phong<br /> phó vÒ chñng lo¹i, chÊt l−îng vµ sè l−îng hµng hãa. Kh«ng cßn mét vµi c« hµng tÊm<br /> mµ thay vµo ®ã lµ nh÷ng gian hµng b¸n v¶i, b¸n quÇn ¸o may s½n... Ng−êi mua tõ<br /> giµ ®Õn trÎ, nÐt mÆt vui vÎ ®Õn chî phiªn tõ kh¾p c¸c ng¶ ®−êng lµng. T¹i phiªn chî<br /> Nña ngµy 7 th¸ng ch¹p ©m lÞch n¨m 1999:<br /> Khu vùc b¸n c©y, con gièng cßn cã rÊt nhiÒu c©y c¶nh bµy b¸n phôc vô TÕt.<br /> Quanh hai lß nhuém vµ 3 b¸c thî rÌn ng−êi ra vµo kh¸ ®«ng.<br /> Khu vùc b¸n thóng mñng, quang, tr¹c, ræ, r¸ tre nøa, chæi l¸ cä, ®ßn g¸nh<br /> kh¸ ®«ng ng−êi mua b¸n. Nh÷ng bã cñi ®em tõ trªn rõng vÒ ®−îc xÕp ®Çy trªn<br /> nh÷ng chiÕc xe bß ng−êi mua ®«ng nghÞt. Tõng ®èng èng giang t−¬i bµy b¸n cho<br /> nh÷ng thî thñ c«ng lµm nghÒ ®an l¸t. B−ëi, trøng gµ, chuèi xanh, cam, t¸o,... bµy<br /> b¸n la liÖt trªn nÒn ®Êt...<br /> §å thê cóng, h−¬ng th¾p ... hµng néi, hµng Trung Quèc s¾p xÕp ng¨n n¾p<br /> trªn nh÷ng gi¸ hµng hoÆc bµy ngay trªn ®Êt. QuÇn ¸o may s½n võa ®Ñp võa rÎ.<br /> Mét trong nh÷ng ®Æc ®iÓm cña chî lµng vÉn ®−îc l−u gi÷ mÆc dï b©y giê hµng<br /> hãa rÊt nhiÒu võa rÎ võa ®Ñp, ®êi sèng cao h¬n. §ã lµ sù hiÖn diÖn cña b¸c thî rÌn söa<br /> ch÷a n«ng cô cÇm tay, ®å dïng gia ®×nh vµ bµ thî nhuém quÇn ¸o, bµ b¸n thuèc Nam.<br /> Chñ thÓ kinh doanh vµ nh÷ng ph−¬ng thøc ho¹t ®éng bu«n b¸n truyÒn thèng vµ hiÖn<br /> ®¹i ®an xen nhau. §ã lµ nÐt ®Ñp ®éc ®¸o cña chî lµng truyÒn thèng thêi më cöa.<br /> Phè chî: Do nh÷ng qui ®Þnh cña nghÒ nghiÖp nh÷ng hé phi n«ng trong khu<br /> vùc th−¬ng m¹i vµ dÞch vô, nh÷ng chñ s¶n xuÊt kinh doanh th−êng tËp trung ho¹t<br /> ®éng t¹i chî Nña tr−íc ®©y quanh khu vùc c©y ®a. Nh÷ng lÒu qu¸n, cÇu chî ®¬n s¬<br /> ®−îc thay thÕ bëi nh÷ng cöa hµng bu«n b¸n, kinh doanh dÞch vô cao tÇng mäc lªn<br /> san s¸t trë thµnh nh÷ng phè chî gi÷a m«i tr−êng kiÕn tróc lµng quª truyÒn thèng.<br /> Nh÷ng hé s¶n xuÊt kinh doanh lµm ¨n lín x©y nhµ cao tÇng lµm cöa hµng<br /> giíi thiÖu s¶n phÈm. T¹i trung t©m chî lµ 5 cöa hiÖu vµng b¹c, 3 hiÖu cÇm ®å, nh÷ng<br /> cöa hµng giao dÞch vµ giíi thiÖu s¶n phÈm, h¬n 30 cöa hµng quÇn ¸o may s½n, dÞch<br /> vô tõ söa xe ®¹p, xe m¸y, ®Õn söa ch÷a vµ thay thÕ phô tïng « t«, söa ch÷a ®å ®iÖn<br /> tö, ®ång hå, 2 cöa hµng cho thuª ¸o c−íi, 2 hiÖu may thêi trang, 3 hiÖu c¾t uèn tãc,<br /> géi, sÊy... thùc phÈm cao cÊp nh−: thÞt lîn quay, ngan vÞt quay, giß ch¶, nh÷ng qu¸n<br /> c¬m, phë, bón nem... (Quan s¸t th¸ng 8-2000).<br /> S¶n xuÊt vµ ho¹t ®éng l−u th«ng, tiªu thô hµng hãa lµ hai kh©u quan hÖ chÆt<br /> chÏ víi nhau. Phè chî ë nh÷ng lµng nghÒ th−êng tËp trung rÊt nhiÒu cöa hµng giíi<br /> thiÖu s¶n phÈm cña nghÒ lµng, nh÷ng cöa hµng kinh doanh, dÞch vô,... phôc vô nhu<br /> cÇu cña mäi ho¹t ®éng kinh tÕ trong vïng.<br /> Sù thu hót kh¸ch tõ mäi miÒn, vïng ®Õn lµm ¨n bu«n b¸n vµ ho¹t ®éng kinh<br /> tÕ ®· t¹o ra sù héi tô, giao l−u v¨n hãa x· héi gi÷a c¸c vïng, miÒn, gi÷a n«ng th«n -<br /> ®« thÞ. Phè chî ®· trë thµnh trung t©m kinh tÕ, chi phèi vµ ¶nh h−ëng ®Õn ho¹t ®éng<br /> kinh tÕ cña vïng, thÓ hiÖn tr−íc hÕt lµ vÊn ®Ò viÖc lµm.<br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> X· héi häc 53<br /> <br /> Hµng chôc xe « t« t¶i mçi ngµy tõ kh¾p c¸c tØnh trong Nam ngoµi B¾c ®Õn<br /> ®©y giao dÞch, ký hîp ®ång hoÆc chê nhËn hµng suèt ngµy ®ªm. Do ®ã, dÞch vô kh¸<br /> ®Çy ®ñ, ®· trë thµnh mét ngµnh nghÒ thu hót mét lùc l−îng lín lao ®éng. Trung b×nh<br /> mçi ngµy cã kho¶ng 500 ng−êi ®Õn H÷u B»ng lµm viÖc, c¶ nh÷ng kü s− tõ Hµ Néi,<br /> Sµi Gßn ®Õn ®©y lµm thuª cho nh÷ng «ng chñ. Lo¹i nµy th−êng lµm theo hîp ®ång<br /> trän gãi. (Pháng vÊn bµ M, 45 tuæi, b¸n ®å gç, th¸ng 7-2000). .<br /> Do nhu cÇu cña ho¹t ®éng th−¬ng m¹i ë nh÷ng phè chî nµy còng cã kh¸<br /> nhiÒu cöa hµng vµng, ®æi tiÒn, cÇm ®å,... nh÷ng dÞch vô tÝn dông phôc vô nh÷ng<br /> ng−êi d©n ®Þa ph−¬ng vµ kh¸ch tõ xa ®Õn lµm ¨n bu«n b¸n.<br /> HiÖu qu¶ kinh tÕ cña H÷u B»ng ®· cã søc ¶nh h−ëng lan táa ®Õn nh÷ng vïng<br /> xung quanh. Nh÷ng ng−êi thî thñ c«ng quanh H÷u B»ng ®· biÕt ®iÒu chØnh ho¹t<br /> ®éng tæ chøc s¶n xuÊt cña m×nh.<br /> Tæng Nguyªn X¸ gåm Phïng X¸ (Nña bõa), H÷u B»ng (Nña chî), Trµng S¬n<br /> (Nña trµng) vµ B×nh Phó (Nña qu¹t). Chî Nña (chî H÷u B»ng) lµ n¬i tiªu thô nh÷ng<br /> s¶n phÈm thñ c«ng cña c¶ vïng. Nay mçi vïng tù s¶n xuÊt vµ tiªu thô s¶n phÈm.<br /> Nh− ë phïng X¸ hä trùc tiÕp chë hµng ®Õn n¬i tiªu thô. Kh¸ch tù ®Õn ®ã ký hîp ®ång<br /> lín. Chóng t«i cho r»ng tiªu chuÈn x· v¨n hãa ph¶i thªm tiªu chuÈn chî ( ®−êng,<br /> ®iÖn, tr−êng, tr¹m, chî). Nh− anh H÷u B»ng ®Êy. (Pháng vÊn «ng N.T.B. 56 tuæi,<br /> phô tr¸ch thñ c«ng nghiÖp x·,.th¸ng 8-2000).<br /> Th−¬ng m¹i, kinh tÕ ph¸t triÓn lµ c¬ së ®Ó ®Çu t− vµo x©y dùng c¬ së h¹ tÇng<br /> phôc vô trë l¹i s¶n xuÊt vµ n©ng cao ®êi sèng nh©n d©n. Ng−êi n«ng d©n ®−îc h−ëng<br /> thô nh÷ng ®iÒu kiÖn sèng nh− ®« thÞ. Con ch¸u hä cã ®iÒu kiÖn häc hµnh, h−ëng dÞch<br /> vô y tÕ,...<br /> Häc sinh ®ç ®¹i häc n¨m nµo còng cao nhÊt huyÖn, 1999 cã 40 ch¸u. Th−êng<br /> xuyªn cã 5 b¸c sü ngµy lµm ë bÖnh viÖn huyÖn ngoµi giê vÒ phôc vô bµ con. H÷u B»ng<br /> ®· ®Çu t− 80 triÖu ®ång do d©n ®ãng gãp ®Ó lµm mét con ®−êng trong phè chî. §Çu<br /> t− 600 triÖu x©y tr¹m ®iÖn. C¶ x· cã 3000 nåi c¬m ®iÖn/2000 hé. Sö dông bÕp ga,<br /> b×nh n−íc nãng, ... nh− thµnh phè.<br /> §Çu t− 1 tû 570 triÖu ®ång cho c«ng tr×nh n−íc s¹ch trong ®ã UNICEF hç<br /> trî 150 triÖu cßn l¹i do d©n ®ãng gãp. 80% hé gia ®×nh m¾c ®iÖn tho¹i trong ®ã<br /> phæ biÕn lµ ®iÖn tho¹i kÐo dµi, 20 ®iÖn tho¹i di ®éng. (Nam, 52 tuæi, c¸n bé qu¶n<br /> lý x· th¸ng 5-2000).<br /> Qu¸ tr×nh tham gia vµo nh÷ng lo¹i h×nh ho¹t ®éng kinh tÕ míi trªn ph¹m vi<br /> réng ®· t¹o nªn nh÷ng mèi quan hÖ x· héi míi gióp ng−êi d©n ®iÒu chØnh t− duy,<br /> hµnh vi x· héi, lèi sèng,... cho phï hîp víi m«i tr−êng, ®iÒu kiÖn vµ vÞ thÕ x· héi míi<br /> cña hä.<br /> Cïng víi viÖc chuyÓn ®æi sang kinh tÕ thÞ tr−êng th× hµnh vi tiªu dïng cña c¸<br /> nh©n còng nh− gia ®×nh ®· thay ®æi: tõ tiªu dïng phô thuéc sang tiªu dïng tù chñ,<br /> tõ tiªu dïng tù cung tù cÊp sang tiªu dïng hµng hãa, tõ tiªu dïng bao cÊp, phóc lîi<br /> sang tiªu dïng tù lo liÖu, tiªu dïng th«ng qua thÞ tr−êng, tõ tiªu dïng ®ång lo¹t nh−<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn<br /> 54 DiÔn ®µn...<br /> <br /> nhau sang ®a d¹ng hãa nhiÒu cÊp ®é.<br /> Qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi kinh tÕ, ph¸t triÓn s¶n xuÊt hµng hãa ®· lµm biÕn ®æi<br /> thãi quen hµnh vi kinh tÕ tù cÊp tù tóc, bu«n b¸n nhá, −a æn ®Þnh, thµnh hµnh vi<br /> kinh tÕ c¹nh tranh trªn th−¬ng tr−êng, d¸m m¹o hiÓm vµ ñng hé ®æi míi, "ý thøc<br /> ®−îc c¸i t«i", coi träng tri thøc, th«ng tin.<br /> 4. Mét sè nhËn xÐt<br /> 1. Chî H÷u b»ng lµ mét bé phËn h÷u c¬ trong cÊu tróc kinh tÕ - x· héi céng<br /> ®ång. Chî vÉn lµ n¬i gÆp gì cña nh÷ng ng−êi tiÓu n«ng, s¶n xuÊt hµng hãa nhá<br /> quanh vïng. Chî lµng kh«ng chØ lµ n¬i cã thÓ cung cÊp ®−îc nh÷ng mÆt hµng vµ dÞch<br /> vô mµ ng−êi n«ng d©n cÇn mua vµ b¸n mµ ®ã cßn lµ n¬i tháa m·n nhu cÇu, thãi quen<br /> "®i chî phiªn" ®· ¨n s©u vµo ®êi sèng tinh thÇn cña ng−êi n«ng d©n.<br /> 2. ChÝnh s¸ch kinh tÕ nhiÒu thµnh phÇn, khuyÕn khÝch c¸c thµnh phÇn<br /> kinh tÕ tham gia vµo ho¹t ®éng thÞ tr−êng ®· t¹o ®iÒu kiÖn cho n¨ng lùc vèn cã<br /> cña H÷u B»ng trong ho¹t ®éng th−¬ng m¹i ®−îc ph¸t huy. Chî H÷u B»ng ®· ph¸t<br /> triÓn thµnh phè chî, trë thµnh trung t©m kinh tÕ cã ¶nh h−ëng ®Õn ho¹t ®éng<br /> kinh tÕ cña chÝnh H÷u B»ng vµ nh÷ng ®Þa ph−¬ng trong vïng, c¬ cÊu kinh tÕ<br /> chuyÓn ®æi m¹nh mÏ.<br /> Sù ph¸t triÓn cña nh÷ng hé s¶n xuÊt kinh doanh, dÞch vô ®· biÕn ng−êi<br /> n«ng d©n, thî thñ c«ng thµnh nh÷ng chñ doanh nghiÖp, th−¬ng nh©n, c«ng nh©n<br /> lao ®éng lµm thuª,... Thùc tiÔn trªn ®· dÉn ®Õn sù thay ®æi c¬ cÊu lao ®éng - nghÒ<br /> nghiÖp, quan hÖ x· héi v× cã sù kh¸c nhau trong quan hÖ së h÷u ®èi víi t− liÖu<br /> s¶n xuÊt, vÒ vai trß cña hä trong tæ chøc lao ®éng x· héi tÊt nhiªn sÏ cã sù kh¸c<br /> nhau vÒ c¸ch thøc h−ëng thô vµ vÒ phÇn cña c¶i x· héi Ýt hoÆc nhiÒu mµ hä ®−îc<br /> h−ëng5. H÷u B»ng lµ mét trong nh÷ng ®Þa ph−¬ng diÔn ra qu¸ tr×nh ®« thÞ hãa<br /> m¹nh ë n«ng th«n ®ång b»ng s«ng Hång nÕu xÐt theo nh÷ng tiªu chÝ tû lÖ phi<br /> n«ng, kiÕn tróc, lèi sèng,...<br /> 3. Tuy nhiªn ®Ó chî H÷u B»ng cã thÓ ph¸t triÓn theo logich: chî lµng ------><br /> phè chî ------> trung t©m kinh tÕ --------> thÞ trÊn/ thµnh phè nhá vÉn cßn mét chÆng<br /> ®−êng dµi, tïy thuéc mét mÆt, vµo t¸c ®éng cña nh÷ng yÕu tè cÊp vÜ m« v× lÞch sö<br /> h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn nh÷ng ®« thÞ ë ViÖt Nam cho thÊy yÕu tè ®«, thµnh, trÊn<br /> mang tÝnh quyÕt ®Þnh h¬n yÕu tè thÞ; mÆt kh¸c, cßn tïy thuéc vµo kh¶ n¨ng ®iÒu<br /> chØnh vµ thÝch nghi, hßa nhËp vµo m«i tr−êng kinh tÕ, x· héi, v¨n hãa míi cña<br /> ng−êi d©n, ®Æc biÖt lµ ®éi ngò chñ s¶n xuÊt - kinh doanh, chñ doanh nghiÖp,<br /> th−¬ng nh©n ®¹i biÓu cho lùc l−îng s¶n xuÊt tiªn tiÕn trong n«ng th«n hiÖn nay.<br /> <br /> Tµi liÖu tham kh¶o<br /> <br /> 1. C. M¸c - Ph. Anghen: TuyÓn tËp. TËp 2. Nxb Sù ThËt-1981.<br /> 2. Vu Quoc Thuc: L Ðconomie communaliste du Vietnam, Press Universitaires du<br /> Vietnam. Hanoi-1951.<br /> <br /> 5<br /> V.I. Lªnin: Toµn tËp. TËp 39. Nxb TiÕn Bé. Matxc¬va-1979. Tr. 17-18.<br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> X· héi häc 55<br /> <br /> 3. V. I. Lªnin: Toµn tËp. TËp 39. Nxb TiÕn Bé. Matxc¬va-1979.<br /> <br /> <br /> Quan hÖ dßng hä víi ®êi sèng kinh tÕ<br /> hé gia ®×nh n«ng th«n ë mét lµng B¾c Trung Bé<br /> <br /> nguyÔn tuÊn anh<br /> <br /> <br /> <br /> Lµng Quúnh §«i (®ång thêi còng lµ x· Quúnh §«i) lµ tr−êng hîp mµ c¸c nhµ<br /> sö häc th−êng gäi lµ "nhÊt x· nhÊt th«n” hay cô thÓ h¬n th× x· vµ th«n lµ mét, c¸ch<br /> trung t©m huyÖn 5 km vÒ h−íng §«ng B¾c, c¸ch quèc lé 1A 2 km, phÝa T©y gi¸p<br /> Quúnh Yªn vµ s«ng Mai Giang, phÝa Nam gi¸p x· Quúnh B¸, phÝa B¾c gi¸p x·<br /> Quúnh Thanh ®Òu thuéc huyÖn Quúnh L−u, tØnh NghÖ An.<br /> VÒ mÆt lÞch sö, x−a kia, Quúnh §«i lµ mét vïng ®Êt ngËp mÆn båi tô. Theo<br /> s¸ch: Tõ Thæ §«i Trang ®Õn x· Quúnh §«i (Nxb NghÖ TÜnh. 1988) cña Hå SÜ Giµng<br /> th× vµo n¨m 1314, n¨m ®Çu ®êi TrÇn Minh T«ng, Hå Kha mét quan chøc triÒu ®×nh<br /> ®· tõ §−êng Khª phÝa T©y huyÖn Quúnh L−u vÒ xem phong c¶nh vïng nµy vèn ®ang<br /> lµ vïng ®Êt hoang vu nh−ng cã phong c¶nh ®Ñp, cã thÕ ph¸t triÓn nªn quyÕt ®Þnh vÒ<br /> ®©y ë. Sau ®ã Hå Kha cho con c¶ lµ Hå Hång ë l¹i dùng nhµ, lËp Êp. Nh− vËy, Ýt nhÊt<br /> Quúnh §«i còng ®· ®−îc thµnh lËp c¸ch ®©y kho¶ng 600 n¨m.<br /> Còng nh− nhiÒu tªn ®Êt, tªn lµng trªn ®Êt n−íc ta, Quúnh §«i ®· tõng ®−îc<br /> chia ra hoÆc ®−îc s¸t nhËp víi nhiÒu lµng x· kh¸c nhau. Tõ sau c¸ch m¹ng th¸ng<br /> T¸m (1945) Quúnh §«i hîp nhÊt víi lµng Th−îng Yªn gäi lµ x· Quúnh Yªn. N¨m<br /> 1950 x· Quúnh Yªn nhËp thªm c¸c th«n H¹ L¨ng, CÈm Tr−¬ng, Thanh D¹, Cù T©n<br /> vµ ®−îc gäi lµ x· Quúnh Anh. §Õn n¨m 1955, trong c¶i c¸ch ruéng ®Êt, ®Þa vùc vµ<br /> quy m« c¸c x· ®−îc ph©n ®Þnh l¹i, lµng Quúnh §«i ®−îc lËp thµnh mét x· gäi lµ x·<br /> Quúnh §«i vµ tån t¹i ®Õn ngµy nay. Vµ nh− vËy, c¸i tªn Quúnh §«i hiÖn nay võa lµ<br /> lµng, võa lµ x·.<br /> N¨m 2000 Quúnh §«i cã diÖn tÝch ®Êt tù nhiªn lµ 373 ha, trong ®ã ®Êt canh t¸c<br /> lµ 268 ha, sè cßn l¹i lµ ®Êt thæ c−, ao hå, ®−êng s¸, di tÝch lÞch sö. VÒ d©n sè, theo thèng<br /> kª cña x·, cho ®Õn th¸ng 8 n¨m 2000, Quúnh §«i cã 1118 hé víi 4649 nh©n khÈu.<br /> Ngoµi nghÒ n«ng Quúnh §«i cßn cã c¸c nghÒ phô nh− lµm bón, lµm h−¬ng<br /> trÇm, méc, nÒ,... Tuy nhiªn, nghÒ n«ng vÉn lµ nghÒ chÝnh trong ho¹t ®éng kinh tÕ ®èi<br /> víi ®a sè c− d©n cña lµng.<br /> NÐt næi bËt ë Quúnh §«i lµ truyÒn thèng v¨n hãa. Cô thÓ h¬n lµ truyÒn thèng<br /> khoa b¶ng. Theo c¸c nguån sö liÖu mµ chóng t«i cã ®−îc th× ë Quúnh §«i ngay tõ<br /> buæi ®Çu dùng lµng viÖc häc hµnh ®· ®−îc c¸c «ng tæ c¸c dßng hä cña lµng quan t©m.<br /> Cïng víi viÖc më mang n«ng nghiÖp, viÖc häc hµnh còng rÊt ®−îc chó träng. Môc<br /> ®Ých häc hµnh ®−îc ®Æt ra râ rµng, häc lµ ®Ó lËp th©n, lËp nghiÖp, c¶ vÒ danh vµ lîi.<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn<br /> 56 DiÔn ®µn...<br /> <br /> ViÖc häc dÇn trë thµnh phong trµo trong ®ã cã c¶ viÖc ®ua tranh gi÷a c¸c gia ®×nh,<br /> c¸c dßng hä. ViÖc häc ®· ®i vµo c¸c v¨n b¶n chÝnh thøc cña lµng. H−¬ng −íc Quúnh<br /> §«i x−a gåm 184 ®iÒu th× cã 24 ®iÒu (13%) liªn quan ®Õn häc hµnh thi cö. Sè ®iÒu<br /> nµy chØ ®øng sau nh÷ng quy ®Þnh vÒ s¶n xuÊt n«ng nghiÖp (34 ®iÒu). Toµn bé 24 ®iÒu<br /> ®Òu to¸t lªn tinh thÇn hiÕu häc vµ sù quan t©m ®Õn khoa b¶ng cña lµng.<br /> Bµi viÕt nµy ®Ò cËp ®Õn mét néi dung trong cuéc kh¶o s¸t vÒ vai trß cña dßng<br /> hä ®èi víi ®êi sèng céng ®ång lµng x· do t¸c gi¶ bµi viÕt thùc hiÖn t¹i Lµng Quúnh<br /> §«i th¸ng 8 n¨m 2000. Nghiªn cøu ®Þnh l−îng ®−îc tiÕn hµnh víi mÉu 300 ng−êi<br /> cïng víi 10 cuéc pháng vÊn s©u ®· cho thÊy nhiÒu ®iÒu vÒ quan hÖ dßng hä víi ®êi<br /> sèng kinh tÕ hé gia ®×nh.<br /> 1. Tõ quan niÖm cña c¸c nhµ nghiªn cøu ®Õn quan niÖm cña ng−êi d©n vÒ vai<br /> trß cña dßng hä ®èi víi ®êi sèng kinh tÕ hé gia ®×nh.<br /> NhiÒu nghiªn cøu ®i tr−íc ®· kh¼ng ®Þnh r»ng dßng hä kh«ng ph¶i lµ mét<br /> ®¬n vÞ kinh tÕ. Bëi v×, dßng hä kh«ng ph¶i lµ mét ®¬n vÞ s¶n xuÊt, kh«ng ph¶i lµ<br /> mét ®¬n vÞ tiªu thô. NhËn xÐt nµy kh«ng chØ ®óng trong giai ®o¹n hiÖn nay, trong<br /> giai ®o¹n hîp t¸c hãa n«ng nghiÖp tr−íc ®©y mµ c¶ trong giai ®o¹n tõ hîp t¸c hãa<br /> n«ng nghiÖp trë vÒ tr−íc. T¸c gi¶ TrÇn Quèc V−îng trong héi th¶o khoa häc "V¨n<br /> hãa c¸c dßng hä ë NghÖ An víi sù nghiÖp thùc hiÖn chiÕn l−îc con ng−êi ViÖt Nam<br /> ®Çu thÕ kû 21" (Nxb NghÖ An 1997) ®· kh¼ng ®Þnh r»ng: nÒn t¶ng vËt chÊt, tµi<br /> s¶n chÝnh cña nghÒ n«ng th× hoÆc lµ ruéng c«ng cña lµng ®−îc chia cho c¸c nhµ<br /> d©n lµng (chø kh«ng ph¶i chia cho c¸c hä råi c¸c hä t¸i ph©n phèi cho nhµ cïng<br /> hä, cïng chi) hoÆc lµ ruéng t− ®iÒn. Ruéng hä kh«ng ph¶i lµ kh«ng cã nh−ng<br /> th−êng Ýt gåm ®Êt v−ên, ao... phÇn th× do tæ tiªn ®Ó l¹i phÇn th× do vua ban hoÆc<br /> do sù cóng tiÕn cña c¸c thµnh viªn trong hä. Ruéng ®Êt nµy do tr−ëng hä (hay lµ<br /> tr−ëng chi nÕu hä to ®· chia thµnh nhiÒu chi) ®øng ra qu¶n lý chø kh«ng ®em<br /> b¸n. Tr−ëng hä cã thÓ cµy cÊy trªn sè ®Êt nµy hoÆc giao cho thµnh viªn nµo ®ã<br /> trong dßng hä cµy cÊy ®Ó lÊy hoa lîi dïng vµo viÖc giæ tæ hay söa sang tõ ®−êng.<br /> Trong thêi kú hîp t¸c hãa n«ng nghiÖp tÊt c¶ ruéng ao v−ên cña hä ®−îc tËp<br /> trung vµo hîp t¸c x· nªn c¬ së kinh tÕ vËt chÊt cña dßng hä kh«ng cßn n÷a.<br /> Tuy nhiªn, khi nhÊn m¹nh dßng hä kh«ng ph¶i lµ mét ®¬n vÞ kinh tÕ kh«ng cã<br /> nghÜa lµ phñ nhËn vai trß cña dßng hä ®èi víi ®êi sèng kinh tÕ gia ®×nh n«ng th«n.<br /> D−íi nhiÒu h×nh thøc tån t¹i kh¸c nhau, dßng hä vÉn cã vai trß quan träng nhÊt ®Þnh<br /> ®èi víi víi ®êi sèng kinh tÕ gia ®×nh ®Æc biÖt lµ tõ khi ®æi míi ®Êt n−íc ®Õn nay. VÒ<br /> vÊn ®Ò nµy trong t¸c phÈm "Quan hÖ dßng hä ë ch©u thæ s«ng Hång"(Nxb Khoa häc<br /> x· héi 2000), t¸c gi¶ Mai V¨n Hai cho r»ng mÆc dï dßng hä hiÖn nay kh«ng cßn lµ<br /> mét ®¬n vÞ kinh tÕ, song vÉn cã vai trß quan träng trong ho¹t ®éng kinh tÕ cña c¸c hé<br /> gia ®×nh thµnh viªn. NhËn xÐt nµy ®−îc rót ra sau khi t¸c gi¶ ®· tiÕn hµnh kh¶o s¸t<br /> ë hai ®Þa bµn lµ lµng §µo X¸ vµ lµng Tø Kú thuéc ch©u thæ s«ng Hång.<br /> Chóng ta biÕt r»ng n¨m 1981 sau chØ thÞ khãan 100, nh÷ng biÕn ®æi vÒ c¬ chÕ<br /> qu¶n lý s¶n xuÊt n«ng nghiÖp trong n«ng th«n b¾t ®Çu thóc ®Èy sù ph¸t triÓn c¸c lùc<br /> l−îng s¶n xuÊt. §Æc ®iÓm c¬ b¶n cña chÝnh s¸ch nµy lµ giao ruéng ®Êt cho tõng hé<br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> X· héi häc 57<br /> <br /> gia ®×nh trªn c¬ së nh©n khÈu vµ lao ®éng. ViÖc giao ruéng ®Êt nµy ®i kÌm víi nh÷ng<br /> ®Þnh møc khãan thÝch hîp ®· t¹o ra sù khuyÕn khÝch cho c¸c hé gia ®×nh n«ng d©n<br /> h¬n h¼n thêi kú tr−íc ®ã. Qu¸ tr×nh x©y dùng chÝnh s¸ch khãan ®· ®i qua nhiÒu giai<br /> ®o¹n tõ khãan 100 ®Õn khãan 10 tõng b−íc t¹o nªn hiÖu qu¶ kinh tÕ râ rÖt.<br /> Khi c«ng cuéc ®æi míi ®−îc tiÕn hµnh, trong n«ng th«n ®· kh«i phôc l¹i vÞ trÝ<br /> cña hé gia ®×nh n«ng d©n víi t− c¸ch lµ ®¬n vÞ kinh tÕ tù chñ. Do ®Æc ®iÓm cña kinh<br /> tÕ hé gia ®×nh n«ng d©n dùa vµo lao ®éng gia ®×nh lµ chÝnh nªn viÖc tæ chøc l¹i c¸c<br /> quan hÖ trong s¶n xuÊt vµ kinh doanh ®· trë thµnh mét ®ßi hái cÊp thiÕt c¶ vÒ tÇm<br /> vãc lÉn quy m« cña nã. NhÊt lµ hiÖn nay khi mµ nhiÒu hé gia ®×nh n«ng d©n cßn cã<br /> khã kh¨n c¶ vÒ tiÒn vèn, c«ng cô s¶n xuÊt, søc lao ®éng, kinh nghiÖm s¶n xuÊt còng<br /> nh− kh¶ n¨ng tiÕp cËn thÞ tr−êng th× viÖc liªn kÕt hay hîp t¸c s¶n xuÊt, kinh doanh<br /> ®· trë thµnh mét nhu cÇu kh«ng thÓ thiÕu. §Ó gi¶i quyÕt nhu cÇu Êy, ®a sè c¸c hé gia<br /> ®×nh n«ng d©n ®· h−íng h¼n vµo quan hÖ th©n téc nh− mét lÏ tÊt nhiªn. NhÊt lµ khi<br /> nh÷ng biÓu tr−ng vÒ c¸c quan hÖ Êy vÉn cßn in ®Ëm trong ®Çu ãc mçi thµnh viªn cña<br /> nã. Nh− vËy, ý thøc gia ®×nh, tinh thÇn gia téc phÇn nµo ®· lµm c¬ së cho ®êi sèng<br /> kinh tÕ hé gia ®×nh ng−êi d©n n«ng th«n.<br /> Quan t©m ®Õn vÊn ®Ò nµy, chóng t«i ®· ®−a ra c©u hái: “NÕu cÇn hîp t¸c lµm<br /> ¨n th× «ng ( bµ, anh, chÞ, ...) sÏ hîp t¸c lµm ¨n víi ai ?" KÕt qu¶ thu ®−îc lµ sè ý kiÕn<br /> cho r»ng sÏ hîp t¸c lµm ¨n víi anh em ruét thÞt chiÕm tû lÖ cao nhÊt (75,7%), hîp t¸c<br /> lµm ¨n víi ng−êi trong dßng hä chiÕm (65,0%). Nh− vËy, trong ho¹t ®éng kinh tÕ ®èi<br /> víi ng−êi d©n n«ng th«n hiÖn nay quan hÖ −u tiªn nhÊt vÉn lµ quan hÖ hä hµng cËn<br /> huyÕt ®ã lµ quan hÖ anh em ruét vµ quan hÖ víi ng−êi trong hä còng ®−îc chó ý. Cã<br /> thÓ nãi r»ng trong giai ®o¹n ®æi míi kinh tÕ n«ng th«n hiÖn nay vai trß cña th©n téc<br /> ®ang ®an xen víi tÝnh chÊt cña c¬ chÕ thÞ tr−êng. Khi tiÕn hµnh c¸c ho¹t ®éng kinh<br /> tÕ th× viÖc ®Þnh h−íng vµo quan hÖ th©n téc ®i liÒn víi ®Þnh h−íng lîi Ých.<br /> Khi quan t©m ®Õn ®é tuæi cña ng−êi tr¶ lêi chóng ta thÊy r»ng ®é tuæi cµng cao<br /> th× ®Þnh h−íng vµo quan hÖ lµm ¨n víi anh em ruét thÞt cµng lín. Cô thÓ lµ: 66,7% sè<br /> ng−êi ë nhãm tuæi tõ 30 trë xuèng, 76,0% ë nhãm tuæi trªn 30 ®Õn d−íi 60 vµ 81,3%<br /> sè ng−êi ®−îc hái tõ 60 tuæi trë lªn cho r»ng nÕu cÇn hîp t¸c lµm ¨n sÏ hîp t¸c víi<br /> anh em ruét thÞt.<br /> Khi quan t©m ®Õn giíi tÝnh ng−êi tr¶ lêi chóng ta thÊy r»ng ë nhãm n÷ tû lÖ<br /> % cho r»ng sÏ hîp t¸c lµm ¨n víi anh em ruét thÞt vÉn cao h¬n nhãm nam (78,2% so<br /> víi 73,4%).<br /> NÕu xem xÐt ®Õn sè thÕ hÖ trong gia ®×nh ng−êi tr¶ lêi chóng ta thÊy r»ng c¸c<br /> ý kiÕn thuéc nhãm gia ®×nh cµng nhiÒu thÕ hÖ th× cµng cho r»ng sÏ hîp t¸c lµm ¨n<br /> víi anh em ruét thÞt. Cô thÓ lµ trong nhãm ý kiÕn thuéc gia ®×nh hai thÕ hÖ cã 74,5%<br /> sè ý kiÕn tr¶ lêi cho r»ng nÕu ph¶i hîp t¸c lµm ¨n sÏ hîp t¸c lµm ¨n víi anh em ruét<br /> thÞt, cßn nhãm gia ®×nh ba thÕ hÖ lµ 76,2% vµ nhãm gia ®×nh trªn ba thÕ hÖ lµ 81,3%.<br /> Nh− vËy nh÷ng ng−êi thuéc gia ®×nh cµng nhiÒu thÕ hÖ cµng −u tiªn quan hÖ huyÕt<br /> thèng trong ho¹t ®éng kinh tÕ.<br /> Tuy nhiªn, chóng ta còng cÇn quan t©m ®Õn h×nh thøc thÓ hiÖn cña vai trß<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn<br /> 58 DiÔn ®µn...<br /> <br /> dßng hä ®èi víi ®êi sèng kinh tÕ gia ®×nh. Qua kh¶o s¸t chóng t«i nhËn thÊy r»ng<br /> hîp t¸c víi nhau trong c¸c c«ng ®o¹n cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt n«ng nghiÖp, trong mét<br /> sè nghÒ phô, trong c¸c lo¹i h×nh dÞch vô nhá vµ t−¬ng trî gióp ®ì nhau trong lóc khã<br /> kh¨n ho¹n n¹n lµ c¸c h×nh thøc thÓ hiÖn chñ yÕu cña vai trß dßng hä ®èi víi ®êi sèng<br /> kinh tÕ hé gia ®×nh n«ng th«n ë Quúnh §«i.<br /> 2.Vai trß dßng hä trong thùc tiÔn ®êi sèng kinh tÕ hé gia ®×nh<br /> 2.1. Sù hîp t¸c trong mét sè c«ng ®o¹n cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt n«ng nghiÖp<br /> Khi ch−a cã chÝnh s¸ch khãan s¶n phÈm, ®¬n vÞ s¶n xuÊt ë n«ng th«n lµ hîp t¸c<br /> x·. Hîp t¸c x· lµ ng−êi tæ chøc, ®iÒu hµnh s¶n xuÊt. HiÖn nay, viÖc tæ chøc ®iÒu hµnh<br /> s¶n xuÊt chuyÓn sang cho gia ®×nh. Chøc n¨ng thay ®æi, c¬ cÊu gia ®×nh còng thay ®æi.<br /> Gia ®×nh ®−îc tæ chøc s¾p xÕp l¹i trªn c¬ së hîp t¸c vµ ph©n c«ng lao ®éng gi÷a c¸c<br /> thµnh viªn dùa trªn giíi tÝnh, ®é tuæi, n¨ng lùc vµ søc kháe. Qua thùc tÕ kh¶o s¸t, chóng<br /> t«i thÊy r»ng h×nh thøc liªn kÕt trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt n«ng nghiÖp gi÷a c¸c hé gia<br /> ®×nh cã quan hÖ huyÕt thèng gÇn gòi lµ t−¬ng ®èi phæ biÕn. NhiÒu pháng vÊn s©u chóng<br /> t«i ®Òu thu ®−îc nhËn ®Þnh chung lµ: trong nh÷ng ngµy mïa vô th× anh em trong hä,<br /> ®Æc biÖt lµ hä hµng gÇn gòi th−êng cïng nhau cµy bõa hoÆc gÆt h¸i hÕt ruéng nhµ nµy<br /> ®Õn ruéng nhµ kh¸c vµ cïng nhau dïng chung tr©u bß ®Ó cµy kÐo.<br /> KÕt qu¶ ®Þnh l−îng vÒ viÖc hîp t¸c víi nhau trong c¸c c«ng ®o¹n cña qu¸<br /> tr×nh s¶n xuÊt n«ng nghiÖp cô thÓ nh− sau: Hä Hå cã 82,8% sè hé gia ®×nh cã sù<br /> hîp t¸c víi nhau trong c¸c c«ng ®o¹n cña s¶n xuÊt n«ng nghiÖp, kÕt qu¶ nµy ë hä<br /> NguyÔn lµ 52,6%, hä Hoµng lµ 45,9%, hä D−¬ng lµ 75,0%, hä Phan lµ 56,0%, hä<br /> Ph¹m lµ 50%, hä Cï lµ 75,7%, c¸c hä cßn l¹i lµ 27,8%. ë Quúnh §«i xÐt vÒ sè l−îng<br /> gia ®×nh (quy m«) cña tõng dßng hä th× hä cã sè hé gia ®×nh lín nhÊt lµ hä Hå, sau<br /> ®ã ®Õn hä NguyÔn, Hoµng, tiÕp ®Õn lµ D−¬ng, Phan, Ph¹m, Cï. C¸c hä cßn l¹i cã sè<br /> hé gia ®×nh kh«ng nhiÒu. Chóng ta thÊy r»ng nÕu xÐt hä Hå vµ c¸c dßng hä cã quy<br /> m« nhá th× râ rµng dßng hä cã quy m« cµng lín th× cã tû lÖ hé gia ®×nh hîp t¸c víi<br /> nhau cµng lín. Tuy nhiªn, ®iÒu nµy kh«ng phï hîp khi so s¸nh hä Cï víi hä<br /> Hoµng. Nh− vËy, trong s¶n xuÊt n«ng nghiÖp, sù liªn kÕt gi÷a c¸c gia ®×nh trong<br /> mét dßng hä kh«ng chØ phô thuéc quy m« dßng hä mµ cßn phô thuéc ®iÒu kiÖn kinh<br /> tÕ cña tõng gia ®×nh, hay cô thÓ h¬n lµ kh¶ n¨ng s¶n xuÊt cña tõng hé gia ®×nh.<br /> §iÒu nµy ®−îc chøng minh qua viÖc xem xÐt thu nhËp hµng n¨m cña tõng hé gia<br /> ®×nh. Cô thÓ lµ nh÷ng hé gia ®×nh cã thu nhËp d−íi 5 triÖu ®ång mét n¨m th×<br /> 67,5% cho lµ cã hîp t¸c víi c¸c hé gia ®×nh kh¸c trong dßng hä m×nh, sè liÖu t−¬ng<br /> tù ë c¸c gia ®×nh cã thu nhËp tõ 5 triÖu ®Õn 10 triÖu mét n¨m lµ 65,5% vµ hé cã thu<br /> nhËp trªn 10 triÖu mét n¨m lµ 55,3%. Nh− vËy nh÷ng hé gia ®×nh cã thu nhËp cµng<br /> thÊp cµng cÇn liªn kÕt trong s¶n xuÊt, tøc lµ sù liªn kÕt trong s¶n xuÊt n«ng nghiÖp<br /> võa phô thuéc vµo quy m« dßng hä, võa phô thuéc vµo kh¶ n¨ng s¶n xuÊt cña tõng<br /> hé gia ®×nh. Thùc tÕ th× sù liªn kÕt gi÷a c¸c hé gia ®×nh cã quan hÖ hä hµng gÇn gòi<br /> trong c¸c c«ng ®o¹n cña s¶n xuÊt n«ng nghiÖp chñ yÕu lµ h×nh thøc liªn kÕt theo<br /> kiÓu ®æi c«ng t−¬ng trî, gióp ®ì lÉn nhau. Liªn kÕt nµy b¾t nguån tõ hai c¬ së: Thø<br /> nhÊt, x· héi n«ng nghiÖp lóa n−íc víi nh÷ng ®ßi hái cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt khã<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> X· héi häc 59<br /> <br /> kh¨n tõ dÉn n−íc t−íi tiªu ®Õn c¸c ho¹t ®éng khÈn tr−¬ng trong mïa vô còng nh−<br /> h¹n chÕ vÒ nguån vèn, t− liÖu s¶n xuÊt vµ lao ®éng,... ®· buéc ng−êi n«ng d©n<br /> kh«ng thÓ ®¬n lÎ mét m×nh trong s¶n xuÊt. Thø hai, sù liªn kÕt nµy cßn b¾t nguån<br /> tõ viÖc coi träng nguån gèc, coi träng c¸c gi¸ trÞ céng ®ång cña ng−êi n«ng d©n. C¸c<br /> quan hÖ hä hµng ë ®©y ®· ®¶m b¶o cho quan hÖ kinh tÕ hé gia ®×nh n«ng d©n cã thÓ<br /> vËn hµnh mét c¸ch hiÖu qu¶. Nh− vËy, víi mét møc ®é nhÊt ®Þnh, quan hÖ dßng hä<br /> thùc sù cã ý nghÜa ®èi víi s¶n xuÊt n«ng nghiÖp cña c¸c hé gia ®×nh.<br /> 2.2. Sù hîp t¸c trong c¸c ngµnh nghÒ dÞch vô, tiÓu thñ c«ng nghiÖp.<br /> Khi ®Ò cao kinh tÕ hé gia ®×nh trong n«ng th«n còng cã nghÜa lµ ®Ó cho nã ph¸t<br /> huy hÕt kh¶ n¨ng lao ®éng s¶n xuÊt theo h−íng kÝch thÝch s¶n xuÊt hµng hãa. Tuy<br /> vËy, trong c¸c gia ®×nh n«ng th«n t¹i ®Þa bµn kh¶o s¸t ch−a cã sù chuyªn m«n hãa. Bëi<br /> v× nÕu cã sù chuyªn m«n hãa lao ®éng gi÷a c¸c thµnh viªn trong gia ®×nh th× khã mµ<br /> tËn dông ®−îc tèt lao ®éng trong gia ®×nh nhÊt lµ trÎ em vµ ng−êi giµ. Tuy ch−a cã sù<br /> chuyªn m«n hãa lao ®éng trong gia ®×nh nh−ng l¹i cã sù liªn kÕt, hîp t¸c gi÷a c¸c<br /> thµnh viªn cña c¸c hé gia ®×nh trong s¶n xuÊt tiÓu thñ c«ng nghiÖp vµ dÞch vô.<br /> §Ó t×m hiÓu vÊn ®Ò nµy chóng t«i ®· phèi hîp víi ñy ban Nh©n d©n x· vµ<br /> Ban c¸n sù c¸c dßng hä6 ®Ó thèng kª sè ng−êi lao ®éng trong c¸c ngµnh nghÒ tiÓu thñ<br /> c«ng nghiÖp vµ dÞch vô, ®Æc biÖt lµ sè ng−êi cïng dßng hä hîp t¸c víi nhau trong<br /> tõng ngµnh nghÒ. Theo thèng kª cña ñy ban nh©n d©n x· th× n¨m 2000 ë Quúnh §«i<br /> sè l−îng ng−êi ®−îc thu hót vµo c¸c ngµnh nghÒ tiÓu thñ c«ng nghiÖp vµ dÞch vô<br /> kho¶ng 500 lao ®éng. Sè lao ®éng nµy ®−îc ph©n thµnh c¸c ngµnh nghÒ kh¸c nhau<br /> nh− nghÒ bón b¸nh truyÒn thèng, nghÒ s¶n xuÊt h−¬ng trÇm, nghÒ méc, nÒ, gia c«ng<br /> d©n dông, vËn t¶i, bu«n b¸n nhá. Trong c¸c ngµnh nghÒ ®ã th× næi bËt lµ nghÒ s¶n<br /> xuÊt bón b¸nh truyÒn thèng, méc nÒ, s¶n xuÊt h−¬ng trÇm. KÕt qu¶ cô thÓ vÒ c¸c<br /> nhãm lµm ¨n víi nhau cã tû lÖ sè ng−êi cã quan hÖ hä hµng nh− sau:<br /> NghÒ bón trong sè nh÷ng ng−êi hîp t¸c lµm ¨n víi nhau cã kho¶ng 70% sè<br /> ng−êi cã quan hÖ hä hµng.<br /> NghÒ méc vµ nÒ trong sè nh÷ng ng−êi hîp t¸c lµm ¨n víi nhau cã kho¶ng 80%<br /> sè ng−êi cã quan hÖ hä hµng<br /> NghÒ lµm h−¬ng trÇm trong sè nh÷ng ng−êi hîp t¸c lµm ¨n víi nhau cã<br /> kho¶ng 50% sè ng−êi cã quan hÖ hä hµng.<br /> Nh÷ng sè liÖu nµy chøng tá r»ng quan hÖ dßng hä thùc sù cã ý nghÜa ®èi víi<br /> ho¹t ®éng cña c¸c ngµnh nghÒ tiÓu thñ c«ng nghiÖp, dÞch vô.<br /> Tr−íc ®©y ë Quúnh §«i nghÒ dÖt lôa lµ nghÒ thñ c«ng chÝnh. NghÒ nµy cã vµo<br /> kho¶ng n¨m 1700 do bµ §µm ThÞ, phu nh©n QuËn c«ng Hå Phi TÝch ®−a vÒ. Bµ vèn<br /> lµ ng−êi La Khª - Hµ §«ng nªn nghÒ dÖt ë Quúnh §«i cã nguån gèc ë Hµ §«ng. Tr−íc<br /> ®©y nghÒ dÖt vµ nghÒ häc lµ hai nghÒ chÝnh ë Quúnh §«i bªn c¹nh s¶n xuÊt n«ng<br /> nghiÖp. Ng−êi lµng Quúnh §«i ®· tõng cã c©u th¬: “Kinh kú dÖt gÊm thªu hoa,<br /> <br /> <br /> 6<br /> Lµ ban ®−îc c¸c thµnh viªn dßng hä bÇu ra ®Ó ®iÒu hµnh c¸c c«ng viÖc cña dßng hä.<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn<br /> 60 DiÔn ®µn...<br /> <br /> Quúnh §«i t¬ lôa thñ khoa ba ®êi”. Tuy nhiªn, do kh«ng c¶i tiÕn ®−îc c«ng nghÖ dÖt<br /> nªn trong giai ®o¹n hiÖn nay nghÒ dÖt ë Quúnh §«i ®· bÞ mai mét.<br /> Mét nghÒ quan träng kh¸c ë Quúnh §«i lµ nghÒ méc. NghÒ méc cã kho¶ng<br /> n¨m 1655, do vî quËn c«ng Hå SÜ D−¬ng ®−a thî ë quª bµ lªn më x−ëng. HiÖn nay,<br /> nghÒ méc Quúnh §«i vÉn ®−îc duy tr× vµ ph¸t triÓn. Tuy nhiªn, thÞ tr−êng vµ n¬i<br /> s¶n xuÊt cña nghÒ tiÓu thñ c«ng nghiÖp nµy kh«ng ph¶i chñ yÕu ë lµng n÷a. Lµng<br /> Quúnh §«i hiÖn nay cã c¸c nhãm thî chñ yÕu lµ anh em gÇn gòi trong hä tËp hîp<br /> nhau l¹i vµ ®i s¶n xuÊt ë c¸c ®Þa ph−¬ng kh¸c. T−¬ng tù nghÒ méc, nghÒ thî nÒ (thî<br /> x©y) còng ®−îc tæ chøc nh− vËy. C¸c nhãm thî nµy ®i lao ®éng c¸c ®Þa ph−¬ng kh¸c<br /> nhau ®Õn ngµy lÔ tÕt míi trë vÒ.<br /> HiÖn nay ë Quúnh §«i cßn cã mét nghÒ thñ c«ng t−¬ng ®èi phæ biÕn lµ nghÒ<br /> lµm bón. NghÒ lµm bón ë Quúnh §«i ph¸t triÓn vµ næi tiÕng trong huyÖn. Bón<br /> Quúnh §«i cã ®Æc ®iÓm sîi to, Ýt chua. NghÒ lµm bón cã tõ cuèi ®êi Lª ®Çu ®êi<br /> NguyÔn do bµ vî «ng NguyÔn Thô quª ë Qu¶ng Nam truyÒn l¹i. Tuy lµ mét nghÒ cã<br /> truyÒn thèng vµ hiÖn nay vÉn ®ang mang l¹i mét kho¶n thu nhËp ®¸ng kÓ cho nhiÒu<br /> gia ®×nh nh−ng cã thÓ do ®Æc ®iÓm cña ngµnh nghÒ nµy mang tÝnh thñ c«ng tõng gia<br /> ®×nh nªn sù liªn kÕt thµnh tõng nhãm cña mét sè hé gia ®×nh ®Ó s¶n xuÊt lµ kh«ng<br /> phæ biÕn, chØ cã h×nh thøc hîp t¸c gi÷a c¸c hé gia ®×nh trong ®¹i gia ®×nh lín. Nh−<br /> vËy, tÝnh chÊt hç trî trong ho¹t ®éng kinh tÕ ë ®©y chØ bã hÑp trong c¸c hé gia ®×nh<br /> cã quan hÖ huyÕt thèng gÇn gòi.<br /> VÒ mÆt x· héi, kinh tÕ hé gia ®×nh gãp phÇn vµo viÖc kh¾c phôc vµ cñng cè c¸c<br /> quan hÖ gia ®×nh, hä hµng Ýt nhiÒu ®· bÞ láng lÎo trong thêi kú hîp t¸c hãa n«ng<br /> nghiÖp. C¸c quan hÖ gia ®×nh, hä hµng ®−îc g¾n bã trë l¹i tr−íc hÕt lµ c¸c quan hÖ<br /> kinh tÕ sau ®ã ®−îc t¨ng c−êng cñng cè bëi c¸c qui t¾c øng xö, lÔ nghi. Sù h×nh thµnh<br /> quan hÖ míi trong s¶n xuÊt vµ ph©n phèi s¶n phÈm dùa trªn quan hÖ gi÷a c¸c gia<br /> ®×nh vµ quan hÖ gi÷a c¸c nhãm gia ®×nh lµ nÒn t¶ng cho sù phôc håi c¬ chÕ x· héi<br /> truyÒn thèng vèn ®· tån t¹i trong qu¸ khø. XÐt vÒ mÆt ®êi sèng kinh tÕ gia ®×nh, sù<br /> hç trî nhau trong hä hµng khi thµnh viªn gÆp khã kh¨n lµ nÐt ®Æc tr−ng cña x· héi<br /> truyÒn thèng mµ hiÖn nay ®ang cã xu h−íng ®−îc cñng cè trë l¹i.<br /> Quan t©m ®Õn vÊn ®Ò nµy trong cuéc kh¶o s¸t chóng t«i ®· ®−a ra c©u hái:<br /> “Trong lóc gÆp khã kh¨n ho¹n n¹n «ng (bµ, anh, chÞ...) hy väng vµo sù gióp ®ì cña<br /> ai?". KÕt qu¶ lµ cã ®Õn 97,7% sè ng−êi ®−îc hái hy väng vµo sù gióp ®ì cña anh em<br /> ruét thÞt vµ 91,3% hy väng vµ sù gióp ®ì cña hä hµng th©n thiÕt, tiÕp sau ®ã míi hy<br /> väng ®Õn bµ con xãm giÒng, b¹n bÌ, c¸c ®oµn thÓ, c¸c chÝnh s¸ch vµ c¸c tæ chøc x·<br /> héi. Nh− vËy, t×nh c¶m huyÕt thèng ®· t¹o nªn tinh thÇn t−¬ng ¸i gi÷a c¸c thµnh<br /> viªn trong dßng hä. Mét gia ®×nh khi cã c«ng to viÖc lín hay cã khã kh¨n ho¹n n¹n<br /> th× c¶ dßng hä ®Òu hîp søc l¹i ®Ó gióp ®ì. Mét ng−êi lµm nhµ c¶ hä gióp ®ì. Gia ®×nh<br /> nµo trong hä cã viÖc hiÕu viÖc hû th× c¶ hä cã nghÜa vô vµ tù nguyÖn gãp c«ng, gãp<br /> cña lo liÖu cho chu ®¸o. Tuy cã tæ chøc ¨n uèng nh−ng l¹i mang ý nghÜa cña mét<br /> ngµy häp mÆt, mét dÞp biÓu lé t×nh c¶m trong hä víi nhau vµ còng lµ ®Ó ®èi phã víi<br /> sù ®¸nh gi¸ ®iÒu ong tiÕng ve, ma chª, c−íi tr¸ch cña ng−êi ngoµi ®èi víi dßng hä<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> X· héi häc 61<br /> <br /> m×nh. Nh÷ng sinh ho¹t nµy ë Quúnh §«i ch−a n¶y sinh tËp tôc bµy vÏ ¨n uèng linh<br /> ®×nh vµ nhiÒu h×nh thøc ph« tr−¬ng tèn kÐm kh«ng ®¸ng cã.<br /> §Õn ®©y chóng ta thö so s¸nh víi nghiªn cøu cña t¸c gi¶ Mai V¨n Hai t¹i<br /> ®ång b»ng B¾c bé qua t¸c phÈm "Quan hÖ dßng hä ë ch©u thæ s«ng Hång - qua hai<br /> lµng §µo X¸ vµ Tø Kú" (Nxb. Khoa häc x· héi 2000). Trong nghiªn cøu nµy t¸c gi¶<br /> ®· chØ ra ¶nh h−ëng cña quan hÖ dßng hä ®èi víi ®êi sèng kinh tÕ hé gia ®×nh qua<br /> mét sè ho¹t ®éng thùc tÕ. Cô thÓ t¸c gi¶ ®· thèng kª c¸c nhãm hä hµng nu«i chung<br /> tr©u, bèc chung phiÕu khi nhËn ®Êt, ®æi c«ng hîp t¸c trong ngµy mïa. Nãi chung ¶nh<br /> h−ëng cña quan hÖ dßng hä ë Tø Kú, §µo X¸ so víi Quúnh §«i cã nh÷ng nÐt chung<br /> ®ã lµ sù liªn kÕt −u tiªn quan hÖ hä hµng cËn huyÕt vµ sù liªn kÕt nµy còng chØ mang<br /> tÝnh thêi vô, quy m« nhá, ch−a cã sù hïn vèn t¹o tiÒn ®Ò cho s¶n xuÊt hµng hãa lín.<br /> Tãm l¹i, chóng ta ®· xem xÐt quan hÖ dßng hä víi ®êi sèng kinh tÕ hé gia<br /> ®×nh tõ quan ®iÓm cña c¸c nhµ nhiªn cøu ®Õn thùc thÕ kh¶o s¸t t¹i mét lµng B¾c<br /> Trung Bé vµ so s¸nh víi nghiªn cøu ë B¾c Bé. Cã thÓ nãi r»ng dßng hä kh«ng vËn<br /> hµnh víi t− c¸ch lµ mét ®¬n vÞ kinh tÕ nÕu xem xÐt d−íi gãc ®é cña c¸c nhµ nghiªn<br /> cøu tr−íc ®©y. Tøc lµ t×m xem dßng hä cã nÒn kinh tÕ chung kh«ng. Khi kh«ng thÊy<br /> b»ng chøng x¸c nhËn ®iÒu ®ã hä cho r»ng vai trß kinh tÕ cña dßng hä lµ kh«ng ®¸ng<br /> kÓ. Tuy nhiªn, nÕu chóng ta kh«ng tù bã hÑp viÖc xem xÐt vai trß dßng hä chØ víi t−<br /> c¸ch lµ ®¬n vÞ kinh tÕ th× l¹i cã quan hÖ thùc sù gi÷a dßng hä víi ®êi sèng kinh tÕ hé<br /> gia ®×nh. Gia ®×nh míi lµ mét ®¬n vÞ kinh tÕ ®éc lËp, tuy nhiªn víi ®ßi hái cña s¶n<br /> xuÊt n«ng nghiÖp, tiÓu thñ c«ng nghiÖp vµ dÞch vô ë n«ng th«n nh− tÝnh chÊt gÊp<br /> g¸p trong thêi vô, kü n¨ng trong c¸c nghÒ tiÓu thñ c«ng nghiÖp, nhiÒu gia ®×nh l¹i<br /> thiÕu lao ®éng, hoÆc thµnh viªn èm ®au, t− liÖu s¶n xuÊt vµ c¶ nguån vèn h¹n chÕ,...<br /> tuy gia ®×nh lµ ®¬n vÞ kinh tÕ ®éc lËp nh−ng rÊt cÇn sù hîp t¸c trong s¶n xuÊt, vµ<br /> nh− sè liÖu ë trªn ®· chØ ra, phÇn lín c¸c gia ®×nh ®· h−íng vÒ hä hµng. Nh− vËy,<br /> chóng ta kh«ng thÓ coi kinh tÕ hé gia ®×nh n«ng d©n kh«ng cã bÊt cø liªn hÖ g× víi<br /> thiÕt chÕ dßng hä. Dßng hä hiÓu theo nghÜa nµo ®ã ®· cã vai trß ®¸ng kÓ ®èi víi kinh<br /> tÕ hé gia ®×nh nãi riªng vµ ®êi sèng kinh tÕ gia ®×nh nãi chung. Nãi c¸ch kh¸c, hiÖn<br /> nay nguyªn lý hä hµng kh«ng thÓ gi¶i thÝch t¸ch khái nguyªn t¾c tæ chøc vµ vËn<br /> hµnh cña ®êi sèng kinh tÕ gia ®×nh n«ng th«n.<br /> Tµi liÖu tham kh¶o<br /> 1. NguyÔn Tõ Chi. Gãp phÇn nghiªn cøu v¨n hãa vµ téc ng−êi. Nxb V¨n hãa th«ng tin. 1996.<br /> 2. Phan §¹i Do·n. Lµng ViÖt Nam mét sè vÊn ®Ò kinh tÕ x· héi. Nxb Khoa häc x· héi vµ Nxb<br /> Mòi Cµ Mau.1992.<br /> 3. Bïi Quang Dòng, Nghiªn cøu lµng ViÖt: C¸c vÊn ®Ò vµ triÓn väng. T¹p chÝ X· héi häc sè1<br /> n¨m 2001<br /> 4. Phan §¹i Do·n, NguyÔn Quang Ngäc. Mèi quan hÖ lµng, hä vµ gia ®×nh truyÒn thèng. T¹p<br /> chÝ X· héi häc. Sè 3 n¨m 1990<br /> 5. Hå SÜ Giµng. Tõ Thæ §«i Trang ®Õn x· Quúnh §«i. Nxb NghÖ TÜnh. 1988<br /> 6. Hå Sü H¶i. TruyÒn thèng vµ sù ®æi míi cña mét lµng v¨n hãa. T¹p chÝ N«ng th«n míi. Sè<br /> 48 th¸ng 7 n¨m 2000.<br /> 7. Mai V¨n Hai.Quan hÖ dßng hä ë ch©u thæ s«ng Hång. Nxb Khoa häc x· héi. 2000.<br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.ac.vn<br /> 62 DiÔn ®µn...<br /> <br /> 8. Vò Ngäc Kh¸nh. C¸i nh×n biÖn chøng vÒ v¨n hãa dßng hä. T¹p chÝ Céng s¶n. Sè 8 th¸ng 4<br /> n¨m 1998.<br /> 9. §ç Long, TrÇn HiÖp. T©m lý céng ®ång lµng vµ di s¶n. Nxb Khoa häc x· héi. 1993.<br /> 10. D−¬ng Phóc M·n, D−¬ng ChÊn H−ng, D−¬ng V¨n ThiÒu. Hä D−¬ng Quúnh §«i. Nxb NghÖ<br /> An. 2000<br /> 11. Phan Ngäc. B¶n s¾c v¨n hãa ViÖt Nam. Nxb V¨n hãa th«ng tin. 1998<br /> 12. TrÞnh ThÞ Quang. MÊy vÊn ®Ò th©n téc ë n«ng th«n. T¹p chÝ X· héi häc. Sè 2 n¨m 1984.<br /> 13. TrÇn Tõ. C¬ cÊu lµng ViÖt cæ truyÒn B¾c bé. Nxb Khoa häc x· héi. 1984.<br /> 14. Héi V¨n nghÖ d©n gian NghÖ An, Së Khoa häc C«ng nghÖ M«i tr−êng NghÖ An, ñy ban<br /> D©n sè vµ KÕ ho¹ch hãa gia ®×nh NghÖ An, ViÖn nghiªn cøu V¨n hãa d©n gian (Trung t©m<br /> Khoa häc x· héi vµ Nh©n v¨n Quèc gia). V¨n hãa c¸c dßng hä ë NghÖ An víi sù nghiÖp<br /> thùc hiÖn chiÕn l−îc con ng−êi ViÖt Nam ®Çu thÕ kû XXI.(Kû yÕu héi th¶o khoa häc).<br /> 15. ThÕ phæ hä Hoµng-Thæ §«i Trang-Quúnh §«i-Quúnh L−u-NghÖ TÜnh.<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Thu xÕp ¨n ë trong hé cã ng−êi cao tuæi<br /> t¹i mét lµng ch©u thæ s«ng Hång<br /> <br /> Lª M¹nh N¨m<br /> <br /> <br /> Më ®Çu<br /> ViÖc tæ chøc ®Ó ng−êi cao tuæi sèng víi ai, ®−¬ng nhiªn sÏ cã t¸c ®éng theo<br /> c¸ch nµo ®ã tíi ®êi sèng an sinh cña hä. Liªn quan tíi vÊn ®Ò nµy ®· cã ng−êi bµn<br /> tíi "m« h×nh sèng chung" hoÆc "m« h×nh s¾p xÕp ®êi sèng" trong gia ®×nh vµ cho<br /> ng−êi cao tuæi. VÊn ®Ò nµy chóng t«i thÊy cÇn ®−îc trao ®æi. Ch¼ng h¹n, viÖc h×nh<br /> dung vÒ m« h×nh sèng chung hoÆc m« h×nh tæ chøc ®êi sèng gia ®×nh kh«ng chØ ®ßi<br /> hái ph¶i ®Æt trªn gi¶ ®Þnh vÒ sù phô thuéc cña nã tõ lÜnh vùc th©n téc vµ h«n<br /> nh©n mµ ngay b¶n th©n kh¸i niÖm sèng nãi theo thuËt ng÷ x· héi häc cÇn ®−îc<br /> "thao t¸c hãa theo nh÷ng chØ b¸o cô thÓ" míi h×nh dung râ ®−îc vÊn ®Ò. V× thùc tÕ<br /> hiÖn nay ng−êi ta ®ang thÊy cã thªm nh÷ng hiÖn t−îng c¸c cô giµ ë n«ng th«n tuy<br /> ë cïng nhµ víi con ch¸u nh−ng l¹i ¨n riªng, cã ruéng riªng, ho¹t ®éng kinh tÕ<br /> riªng vµ c¶ ®¨ng ký theo hé riªng n÷a. ¡n, ë, tµi s¶n, ho¹t ®éng... khi ®· ®−îc<br /> chia t¸ch hoÆc kÕt hîp theo kiÓu kh¸c nhau, dï cho nh÷ng thÓ hiÖn ®ã ë ng−êi cao<br /> tuæi "vÉn bao hµm mèi quan hÖ th−êng xuyªn" víi con ch¸u th× vÉn cÇn x¸c ®Þnh<br /> râ trong kh¸i niÖm sèng chung hoÆc m« h×nh s¾p xÕp ®êi sèng. Sù x¸o trén nµo ®ã<br /> gi÷a c¸c yÕu tè kÓ trªn tõ bèi c¶nh ®æi míi cã thÓ ®Ó l¹i nh÷ng dÊu Ên riªng qua<br /> c¸c h×nh thøc tæ chøc gia ®×nh. Thªm n÷a, còng cÇn quy chiÕu l¹i ®Ó cã thÓ so<br /> s¸nh víi c¸c "khu«n mÉu" tæ chøc truyÒn thèng. §Æc biÖt, cÇn xem xÐt c¸c quan<br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> X· héi häc 63<br /> <br /> hÖ thuéc cÊu tróc gia ®×nh.<br /> Tõ c¸ch ®Æt vÊn ®Ò trªn, th¸ng 4. 1999, chóng t«i ®· kh¶o s¸t mét lµng<br /> t¹i ch©u thæ s«ng Hång. Kh«ng gian x· héi riªng nµy cã thÓ khu«n l¹i c¸c h×nh<br /> thøc tæ chøc gia ®×nh kh¸c nhau, tr−íc hÕt thÓ hiÖn vÒ mÆt thèng
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2