intTypePromotion=3

Phát triển năng lực hợp tác cho học sinh thông qua dạy học phần phi kim – hoá học lớp 10 trung học phổ thông

Chia sẻ: ViHitachi2711 ViHitachi2711 | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:11

0
46
lượt xem
7
download

Phát triển năng lực hợp tác cho học sinh thông qua dạy học phần phi kim – hoá học lớp 10 trung học phổ thông

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Bài viết nghiên cứu cơ sở lí thuyết của DHHT theo nhóm, các thành tố của DHHT. Từ đó xây dựng các thành tố, tiêu chí tương ứng với các biểu hiện của NLHT trong học tập của HS; đề xuất quy trình 6 bước phát triển NLHT cho HS, chú trọng sự tham gia tích cực của HS vào việc đề xuất và thực hiện quy trình học tập hợp tác phát triển NLHT cho người học và vận dụng dạy học các chủ đề phần phi kim – Hóa học 10 nâng cao.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Phát triển năng lực hợp tác cho học sinh thông qua dạy học phần phi kim – hoá học lớp 10 trung học phổ thông

JOURNAL OF SCIENCE OF HNUE<br /> Educational Sci., 2016, Vol. 61, No. 6A, pp. 94-104<br /> This paper is available online at http://stdb.hnue.edu.vn<br /> <br /> DOI: 10.18173/2354-1075.2016-0074<br /> <br /> PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỢP TÁC CHO HỌC SINH THÔNG QUA<br /> DẠY HỌC PHẦN PHI KIM – HOÁ HỌC LỚP 10 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG<br /> Vũ Thị Thu Hoài1 , Nguyễn Thị Kim Ngân2 ,<br /> 1 Trường<br /> 2 Trường<br /> <br /> Đại học Giáo dục – Đại học Quốc gia Hà Nội<br /> Trung học Phổ thông Hàn Thuyên - Bắc Ninh<br /> <br /> Tóm tắt. Dạy học hợp tác (DHHT) đã được các nhà giáo dục nghiên cứu và áp dụng từ rất<br /> lâu trên thế giới. Ở Việt Nam gần đây đã có một số nghiên cứu lí thuyết và DHHT, khẳng<br /> định các ưu việt của phương pháp dạy DHHT trong việc phát huy tính tích cực học tập và<br /> phát triển năng lực hợp tác (NLHT) cho học sinh (HS). Bài viết nghiên cứu cơ sở lí thuyết<br /> của DHHT theo nhóm, các thành tố của DHHT. Từ đó xây dựng các thành tố, tiêu chí tương<br /> ứng với các biểu hiện của NLHT trong học tập của HS; đề xuất quy trình 6 bước phát triển<br /> NLHT cho HS, chú trọng sự tham gia tích cực của HS vào việc đề xuất và thực hiện quy<br /> trình học tập hợp tác phát triển NLHT cho người học và vận dụng dạy học các chủ đề phần<br /> phi kim – Hóa học 10 nâng cao. Kết quả thực nghiệm đã khẳng định tính hiệu quả, khả thi<br /> của các đề xuất so với các tiêu chí đánh giá NLHT cho HS THPT.<br /> Từ khóa: Dạy học hợp tác, năng lực hợp tác.<br /> <br /> 1.<br /> <br /> Mở đầu<br /> <br /> Lí thuyết về học hợp tác (HHT) giữa các nhóm HS đã được nghiên cứu và áp dụng trên thế<br /> giới vào thế kỉ XX. Theo Kulik & Kulik (1982) đã ghi nhận:“Ngày nay, hàng ngàn trường ở Mỹ đã<br /> đi theo mô hình học nhóm với trình độ tương đồng” [8]. Nghiên cứu về DHHT trong trường học<br /> còn có nhiều tác giả khác như Johnson và các cộng sự – nghiên cứu và so sánh học theo nhóm và<br /> một số kĩ thuật, phương pháp dạy học liên quan [7]. Ngoài ra còn có các công trình nghiên cứu<br /> khác của các tác giả như Jean Piaget với học thuyết “Sự giải quyết mâu thuẫn” [3], Slavin (1990)<br /> [11], Walberg (1999 ) [13],. . . Các nghiên cứu này đã chỉ ra những ưu việt của phương pháp học<br /> tập hợp tác theo nhóm: tăng cường tính thi đua giữa các nhóm, các cá nhân và trách nhiệm của<br /> từng cá nhân trong nhóm, tạo điều kiện thuận lợi cho việc tự chiếm lĩnh và phát triển kiến thức của<br /> người học. Đồng thời các nghiên cứu cũng chỉ ra những bất cập, hạn chế của việc học theo nhóm<br /> trong việc nâng cao hiệu quả học tập của HS.<br /> Ở Việt Nam cũng đã có một số tác giả nghiên cứu về lí thuyết hợp tác [4, 5, 9],. . . . Các tác<br /> giả này đều nhấn mạnh vai trò hợp tác tạo ra những thành công trong học tập, tăng cường khả năng<br /> tư duy phê phán, tăng cường thái độ tích cực với các môn học, nâng cao NLHT giữa các HS với<br /> nhau, tạo tâm lí lành mạnh, phát triển và hòa nhập xã hội,....<br /> Ngày nhận bài: 15/2/2016. Ngày nhận đăng: 10/7/2016<br /> Liên hệ: Vũ Thị Thu Hoài, e-mail: hoaivt@vnu.edu.vn<br /> <br /> 94<br /> <br /> Phát triển năng lực hợp tác cho học sinh thông qua dạy học Phần Phi kim – Hoá học lớp 10...<br /> <br /> Như vậy, NLHT là một trong những năng lực (NL) chung quan trọng cần được chú trọng<br /> phát triển cho HS trong từng môn học và cấp học, NL này giúp cho việc hình thành nhân cách<br /> con người mới năng động sáng tạo, có khả năng giao tiếp và thích ứng với các vấn đề của cuộc<br /> sống. Do vậy, chúng tôi đã tìm hiểu, nghiên cứu, đề xuất quy trình và thử nghiệm vấn đề phát triển<br /> NLHT cho HS trung học phổ thông (THPT) thông qua dạy học phần phi kim - Hóa học lớp 10<br /> Nâng cao.<br /> <br /> 2.<br /> 2.1.<br /> <br /> Nội dung nghiên cứu<br /> Khái niệm và cấu trúc của năng lực hợp tác<br /> <br /> 2.1.1. Khái niệm<br /> DHHT còn được gọi bằng những tên gọi khác nhau như dạy học nhóm hay dạy học theo<br /> nhóm HS. Dạy học nhóm là một hình thức của DHHT, trong đó HS của một lớp được chia ra thành<br /> các nhóm nhỏ, được phân công và hợp tác làm việc để tự hoàn thành các nhiệm vụ trong một<br /> khoảng thời gian nhất định. Kết quả nghiên cứu của nhóm sẽ được trình bày, thảo luận và đánh giá<br /> trước toàn lớp. Từ đó, NLHT của mỗi thành viên (TV) trong nhóm được hình thành và phát triển.<br /> Theo David Johnson và Roger Johnson [7], DHHT gồm các thành tố sau:<br /> - Sự phụ thuộc với nhau một cách tích cực (cùng hợp tác phát triển).<br /> - Sự tiếp xúc trực tiếp thúc đẩy sự hợp tác (giúp đỡ nhau học tập, ủng hộ những thành công<br /> và cố gắng của nhau).<br /> - Trách nhiệm với tư cách “cá nhân” và tư cách “nhóm” (mỗi TV đều cố gắng hoàn thành<br /> nhiệm vụ của cá nhân và của nhóm).<br /> - Hình thành các kĩ năng trong một nhóm nhỏ và giữa các cá nhân với nhau (giao lưu, tin<br /> tưởng, có sự thống nhất cao về phương hướng, biện pháp giải quyết những vấn đề phát sinh và giải<br /> quyết những mâu thuẫn).<br /> - Hình thành các chức năng của nhóm và đề xuất các giải pháp thực hiện các chức năng đó<br /> một cách hiệu quả, tối ưu.<br /> Từ các thành tố của DHHT, chúng tôi cho rằng đặc điểm quan trọng, cốt lõi của DHHT là<br /> hình thành và phát triển NLHT cho HS. NLHT là một dạng NL cho phép cá nhân kết hợp một<br /> cách linh hoạt và có tổ chức giữa tri thức, kĩ năng cần thiết của bản thân và của các TV trong nhóm<br /> nhằm đáp ứng hiệu quả các nhiệm vụ của hoạt động hợp tác trong bối cảnh cụ thể. Trong đó mỗi<br /> cá nhân thể hiện sự tích cực, tự giác, sự tương tác và trách nhiệm cao trên cơ sở huy động những<br /> tri thức, kĩ năng của bản thân nhằm giải quyết có hiệu quả nhiệm vụ của nhóm.<br /> <br /> 2.1.2. Các thành tố của NLHT<br /> NLHT là một trong 9 NL chung cần hình thành và phát triển cho HS trong dạy học theo<br /> định hướng phát triển NL [1]. Để hình thành và phát triển NLHT cho HS, cần phải xác định cấu<br /> trúc hay các thành tố của NLHT, bao gồm các kiến thức, kĩ năng và thái độ hợp tác của HS. Chúng<br /> tôi xác định NLHT của HS được cấu thành từ các thành tố và các tiêu chí được mô tả ở bảng sau:<br /> <br /> 95<br /> <br /> Vũ Thị Thu Hoài và Nguyễn Thị Kim Ngân<br /> <br /> Thành tố<br /> <br /> Bảng 1. Các thành tố và các biểu hiện của năng lực hợp tác<br /> <br /> Năng lực tổ chức<br /> nhóm hợp tác<br /> <br /> Năng lực hoạt động<br /> hợp tác nhóm<br /> <br /> Các tiêu chí<br /> Xác định mục tiêu,<br /> các nhiệm vụ cần<br /> thực hiện để tổ chức<br /> hoạt động hợp tác<br /> Xác định trách nhiệm<br /> của các TV trong<br /> nhóm<br /> Phân tích được<br /> nhiệm vụ khả năng<br /> thực hiện nhiệm vụ,<br /> phối hợp với các TV<br /> khác trong nhóm<br /> Đóng góp cho sự duy<br /> trì, phát triển của<br /> nhóm<br /> Thể hiện các vai<br /> trò khác nhau trong<br /> nhóm<br /> <br /> Tổng hợp, lựa chọn<br /> và sắp xếp được ý<br /> kiến của các TV<br /> trong nhóm, hình<br /> thành sản phẩm và<br /> báo cáo<br /> Biết lắng nghe, bảo<br /> vệ ý kiến của mình và<br /> có KN đưa thông tin<br /> phản hồi<br /> <br /> Thái độ hợp tác<br /> <br /> KN đánh giá, xây<br /> dựng được các tiêu<br /> chí đánh giá các<br /> công việc mà nhóm<br /> thực hiện<br /> <br /> 96<br /> <br /> Có thái độ tích cực<br /> trong hợp tác cùng<br /> phát triển với các TV<br /> trong nhóm<br /> <br /> Các biểu hiện<br /> Chủ động đề xuất mục đích hợp tác để giải quyết một<br /> vấn đề do bản thân và những người khác đề xuất./ Lựa<br /> chọn hình thức làm việc nhóm với quy mô phù hợp<br /> với yêu cầu và nhiệm vụ.<br /> Tự nhận trách nhiệm và vai trò của mình trong hoạt<br /> động chung của nhóm./ Phân công trách nhiệm của<br /> từng TV trong nhóm.<br /> Phân tích được các công việc cần thực hiện để hoàn<br /> thành nhiệm vụ đáp ứng được mục đích chung./ Phân<br /> tích được khả năng của từng TV để tham gia đề xuất<br /> phương án phân công công việc./ Dự kiến phương án<br /> phân công, tổ chức hoạt động hợp tác trong nhóm.<br /> Hình thành các chức năng của nhóm và đề xuất các<br /> giải pháp thực hiện các chức năng đó một cách hiệu<br /> quả, tối ưu.<br /> Theo dõi tiến độ hoàn thành công việc của từng TV và<br /> cả nhóm để điều hoà hoạt động phối hợp./ Phân công<br /> các TV trong nhóm giúp đỡ nhau cùng hoàn thành<br /> nhiệm vụ của cá nhân và nhiệm vụ chung của nhóm.<br /> Căn cứ vào mục đích, nhiệm vụ hoạt động của nhóm<br /> để tổng hợp kết quả đạt được, hình thành báo cáo của<br /> nhóm./ Trình bày ý tưởng/báo cáo của nhóm một cách<br /> ngắn gọn, mạch lạc, dễ hiểu; kết hợp với ngôn ngữ cử<br /> chỉ, nét mặt để tăng hiệu quả, sức thuyết phục.<br /> Lắng nghe, hiểu và ghi lại, diễn đạt lại ý kiến của<br /> người khác, không ngắt ngang lời người khác./ Đưa ra<br /> được những giải thích, lí lẽ chứng minh quan điểm, ý<br /> kiến của mình một cách ôn hòa, không gay gắt.<br /> Thể hiện trách nhiệm với tư cách cá nhân và tư cách<br /> nhóm trong việc cố gắng hoàn thành nhiệm vụ. Giúp<br /> đỡ nhau thực hiện nhiệm vụ của cá nhân và nhiệm vụ<br /> chung của cả nhóm./ Giải quyết những vấn đề, những<br /> mâu thuẫn phát sinh một cách khoa học và hợp lí với<br /> thái độ xây dựng./ Khiêm tốn tiếp thu sự góp ý và nhiệt<br /> tình chia sẻ, hỗ trợ các TV khác để thực hiện mục đích<br /> chung của nhóm.<br /> <br /> Tự đánh giá<br /> <br /> Đánh giá khả năng của mình có thể đóng góp thúc<br /> đẩy hoạt động của nhóm./ Đánh giá mức độ đạt mục<br /> đích của cá nhân và kết quả chung của nhóm. Rút kinh<br /> nghiệm cho bản thân để đạt được kết quả cao hơn.<br /> <br /> Đánh giá đồng đẳng<br /> <br /> Đánh giá một cách khách quan và công bằng các công<br /> việc mà các TV trong nhóm đã làm được./ Rút kinh<br /> nghiệm, góp ý cho từng TV trong nhóm để đạt được<br /> mục đích, hiệu quả công việc cao hơn.<br /> <br /> Phát triển năng lực hợp tác cho học sinh thông qua dạy học Phần Phi kim – Hoá học lớp 10...<br /> <br /> 2.2.<br /> <br /> Quy trình phát triển NL hợp tác trong dạy học<br /> <br /> Trên cơ sở các thành tố, cấu trúc của NLHT, chúng tôi thiết kế quy trình phát triển NLHT<br /> trong dạy học gồm 6 bước như sau:<br /> Bảng 2. Quy trình phát triển năng lực học tập trong dạy học<br /> <br /> Hoạt động GV<br /> Hoạt động HS<br /> Bước 1. Giới thiệu khái quát về tổ chức học tập theo nhóm hợp tác<br /> Mục đích: Giới thiệu khái quát về HHT theo nhóm cho HS nhằm giúp các em có hiểu biết về các<br /> nguyên tắc cơ bản của hoạt động hợp tác theo nhóm, tạo hứng thú học tập hợp tác ở HS, trên cơ sở<br /> đó HS có thể tự xây dựng, tổ chức hoạt động nhóm hợp tác một cách chủ động, tự giác.<br /> - Lắng nghe GV giới thiệu về NLHT và hướng dẫn<br /> - Giới thiệu ý nghĩa của HHT.<br /> thực hiện quy trình hợp tác.<br /> - Thảo luận những nội dung liên quan đến HHT<br /> - Giới thiệu sơ lược quy trình hợp tác:<br /> và NLHT: Tìm hiểu các tiêu chí tổ chức nhóm hợp<br /> tác và quy trình hoạt động nhóm.<br /> - Nêu các tiêu chí khác nhau để tổ chức nhóm (theo<br /> sở thích, theo trình độ, kinh nghiệm, khả năng của - Đề xuất các tiêu chí thành lập nhóm và tổ chức<br /> các TV, số lượng các TV trong một nhóm, hoặc các hoạt động hợp tác theo nhóm.<br /> bốc thăm ngẫu nhiên,. . . ).<br /> - Giải thích nhiệm vụ của mỗi TV trong nhóm,<br /> - Thành lập các nhóm HHT theo các tiêu chí do<br /> cách thức hoạt động nhóm theo các kĩ thuật trong<br /> GV và HS đã thống nhất.<br /> DHHT.<br /> Bước 2. Tìm hiểu về quy trình của DHHT theo nhóm<br /> Mục đích: Giúp HS nắm được quy trình chung của hoạt động HHTTN từ đó biết vận dụng vào việc<br /> tổ chức hoạt động HHT để giải quyết các vấn đề học tập và thực tiễn đặt ra, đồng thời giúp HS biết<br /> sử dụng một số kĩ thuật dạy học tích cực (Kĩ thuật khăn phủ bàn, mảnh ghép, dạy học theo góc, sơ<br /> đồ tư duy,. . . ) trong hoạt động lập kế hoạch giải quyết vấn đề, thực hiện các nhiệm vụ của nhóm.<br /> - GV nêu quy trình cho hoạt động tại nhóm nhỏ<br /> - Thảo luận để nắm được các vai trò, nhiệm vụ của<br /> (thành lập nhóm, phân công nhóm trưởng, thư kí<br /> nhóm trưởng, thư kí và các TV trong nhóm, thư kí<br /> nhóm, các nhiệm vụ của nhóm, thảo luận xác định<br /> ghi lại bảng phân công nhiệm vụ trong hoạt động<br /> và hướng dẫn nhóm trưởng phân công các công<br /> nhóm, giám sát hoạt động nhóm.<br /> việc cho từng cá nhân.<br /> - Phân tích nội dung của chủ đề, bài học, xác định<br /> các đơn vị kiến thức có thể xây dựng thành các<br /> công cụ cho HS thực hiện các hoạt động hợp tác<br /> theo nhóm như các câu hỏi, bài tập, bài tập tình<br /> huống, bộ câu hỏi định hướng,...<br /> - Yêu cầu HS chọn chủ đề học tập; giao nhiệm vụ - HS chọn chủ đề học tập, nhận nhiệm vụ của<br /> cho nhóm trưởng để tổ chức hoạt động nhóm.<br /> nhóm trưởng và thực hiện các công việc cá nhân.<br /> - Yêu cầu HS tổ chức thành nhóm hợp tác; lên kế<br /> hoạch hoạt động; thực hiện nhiệm vụ trong nhóm; - Các TV trao đổi về cách thức trình bày báo cáo<br /> thảo luận giữa các nhóm; rút ra kết luận và đánh kết quả học tập của nhóm.<br /> giá.<br /> Bước 3. HS rút ra quy trình hợp tác từ các hoạt động trải nghiệm<br /> Mục đích: HS hiểu rõ thao tác, ý nghĩa của từng bước trong quy trình để thực hiện có hiệu quả việc<br /> rèn luyện NLHT (bao gồm cả nội dung công việc, thời gian và các điều kiện cần thiết khác để thực<br /> hiện các nhiệm vụ của cá nhân và nhiệm vụ chung của nhóm,. . . ).<br /> <br /> 97<br /> <br /> Vũ Thị Thu Hoài và Nguyễn Thị Kim Ngân<br /> <br /> - Hướng dẫn HS rút ra các bước của quy trình HHT<br /> qua các hoạt động trải nghiệm.<br /> - Chuẩn hóa các bước trong quy trình HHT mà HS<br /> đưa ra (nếu cần).<br /> <br /> - GV nêu yêu cầu cách đánh giá trong hoạt động<br /> HHT: Thông qua các mẫu phiếu đánh giá của GV<br /> và mẫu phiếu tự đánh giá của HS.<br /> - GV giới thiệu rõ mục tiêu, yêu cầu, các tiêu chí<br /> và các phương pháp đánh giá.<br /> <br /> - Rút ra quy trình học theo nhóm hợp tác.<br /> Bước 1: Tổ chức nhóm hợp tác.<br /> Bước 2: Hoạt động trong nhóm nhỏ (bao gồm: lên<br /> kế hoạch hoạt động; thực hiện nhiệm vụ, giúp đỡ<br /> lẫn nhau thực hiện nhiệm vụ cá nhân).<br /> Bước 3: Hoạt động trong nhóm lớn (bao gồm: đại<br /> diện các nhóm báo cáo; các nhóm nhận xét, bổ<br /> sung; bảo vệ ý kiến; rút ra kết luận).<br /> Bước 4: Đánh giá: Cá nhân đánh giá bản thân và<br /> đánh giá các TV trong nhóm cũng như nhóm khác.<br /> <br /> Bước 5: Đề xuất các cải tiến để đạt được mục đích<br /> của nhóm có hiệu quả hơn.<br /> - Yêu cầu HS đề xuất các tiêu chí đánh giá.<br /> Bước 4. HS tiếp tục rèn luyện theo quy trình HHT trên cơ sở các bước đã có<br /> và thử nghiệm các đề xuất cải tiến mới<br /> Mục đích: HS tiếp tục rèn luyện NLHT theo quy trình nhằm làm lại, hoàn thiện các thao tác chưa<br /> đạt yêu cầu cũng như các đề xuất mới dưới sự theo dõi, điều chỉnh, hướng dẫn của GV và của các<br /> TV trong nhóm cũng như các nhóm khác.<br /> - Đưa ra các công cụ rèn luyện NLHT cho HS.<br /> - Đánh giá NLHT của HS theo các tiêu chí sau mỗi<br /> Thực hiện hợp tác theo quy trình (Bước 3).<br /> lần HS hoạt động.<br /> Bước 5. Đánh giá việc rèn luyện NLHT<br /> Mục đích: GV và HS đánh giá việc rèn luyện các KN hợp tác với mục đích phản hồi thông tin vừa<br /> để điều chỉnh thao tác, vừa cho HS thấy được sự tiến bộ của mình trong việc sử dụng các KN, để có<br /> động lực thúc đẩy việc học và rèn luyện các NL khác.<br /> - GV và HS cùng đánh giá lại quá trình rèn luyện NLHT, phân tích điểm đạt được và chưa đạt được<br /> trong quá trình thực hiện các hoạt động học tập để hình thành và phát triển NLHT.<br /> Bước 6. Rút kinh nghiệm và đề xuất các giải pháp cải tiến phát triển NLHT<br /> - GV rút kinh nghiệm cho việc rèn luyện các NL khác, yêu cầu/ đề nghị HS đề xuất các phương thức<br /> khác để tổ chức, thực hiện các nhiệm vụ trong các nhóm và đưa ra các tiêu chí đánh giá NLHT. Các<br /> đề xuất cần được sự thống nhất cao của các TV trong các nhóm và GV là người kết luận.<br /> <br /> 2.3.<br /> <br /> Tổ chức dạy HHT thông qua dạy học chủ đề “Oxi – nguyên tố của sự sống”<br /> chương Nhóm oxi - Hóa học 10 Nâng cao nhằm phát triển NLHT cho HS<br /> <br /> * Tên chủ đề: Oxi – nguyên tố của sự sống.<br /> *Thời gian thực hiện: 4 tiết, học kì 2, lớp 10.<br /> * Mục tiêu: Giáo viên xây dựng các mục tiêu cần đạtcủa chủ đề về kiến thức, kĩ năng, thái<br /> độ và các NL chính (NLHT) và một số NL chuyên biệt của môn Hóa học cần phát triển cho HS.<br /> * Chuẩn bị của GV, HS<br /> a) Tài liệu: SGK Sinh học 11, SGK Hóa học 10, 12, các tài liệu tham khảo khác và nguồn<br /> tài liệu trên internet,...<br /> b) Giáo viên chuẩn bị bộ câu hỏi định hướng cho HS thực hiện nghiên cứu chủ đề khi tham<br /> gia hoạt động hợp tác theo nhóm.<br /> 98<br /> <br />
ADSENSE
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản