intTypePromotion=1
ADSENSE

Phong tục tạp quán, nghi lễ và vấn đề phát triển bền vững miền núi Tây Nguyên

Chia sẻ: Vy Vy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:8

43
lượt xem
4
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Bài viết trình bày tổng quan về phong tục tạp quán, nghi lễ và vấn đề phát triển bền vững miền núi Tây Nguyên. Để hiểu rõ hơn, mời các bạn tham khảo chi tiết nội dung bài viết.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Phong tục tạp quán, nghi lễ và vấn đề phát triển bền vững miền núi Tây Nguyên

Bµi 25<br /> Phong tôc tËp qu¸n, nghi lÔ vµ vÊn ®Ò ph¸t triÓn bÒn<br /> v÷ng miÒn nói T©y Nguyªn<br /> Th.S. T« §«ng H¶i<br /> ViÖn Nghiªn cøu V¨n ho¸ d©n gian<br /> Trung t©m khoa häc x· héi vµ nh©n v¨n quèc gia<br /> <br /> ViÖc ph¸t triÓn bÒn v÷ng miÒn nói T©y Nguyªn tõ l©u ®· lµ môc tiªu cña c¸c chÝnh s¸ch l©u<br /> dµi cña §¶ng vµ Nhµ n−íc, nh»m lµm cho T©y Nguyªn trë thµnh mét khu vùc ph¸t triÓn vÒ kinh<br /> tÕ, æn ®Þnh vÒ x· héi vµ vÉn g×n gi÷ ®−îc nh÷ng gi¸ trÞ v¨n ho¸ ®éc ®¸o cña khu vùc.<br /> Mäi ng−êi cã thÓ dÔ dµng nhËn thÊy nh÷ng kÕt qu¶ do c¸c chÝnh s¸ch ®ã ®em l¹i trong ®êi<br /> sèng hµng ngµy cña ®ång bµo c¸c d©n téc T©y Nguyªn: Bé mÆt c¸c bu«n plei ®ang cã nh÷ng<br /> thay ®æi nhanh chãng, møc sèng b×nh qu©n cña ®ång bµo c¸c téc ng−êi thiÓu sè trªn ®Þa bµn T©y<br /> Nguyªn ®−îc n©ng cao râ rÖt.<br /> Tuy vËy, nh÷ng thay ®æi ®ã d−êng nh− vÉn ch−a ®¸p øng ®−îc yªu cÇu x©y dùng mét T©y<br /> Nguyªn ph¸t triÓn trong bÒn v÷ng. Nh÷ng sù kiÖn x¶y ra trong th¸ng 2 n¨m 2001 võa qua trªn ®Þa<br /> bµn T©y Nguyªn, c¨n cø ®Þa cña C¸ch m¹ng trong suèt hai cuéc kh¸ng chiÕn chèng Ph¸p vµ<br /> chèng Mü, ®· ®Æt tr−íc chóng ta nh÷ng c©u hái thuéc nhiÒu lÜnh vùc, mµ chóng ta ph¶i tr¶ lêi mét<br /> c¸ch nghiªm tóc. Bªn c¹nh viÖc x¸c ®Þnh nguyªn nh©n tõ nh÷ng lùc l−îng thï ®Þch ë n−íc ngoµi<br /> lµ nh÷ng nguyªn nh©n trùc tiÕp, song, viÖc t×m nguyªn nh©n tõ nh÷ng ®iÓm yÕu trong c¸c kh©u<br /> qu¶n lý x· héi cña chÝnh chóng ta, còng lµ mét c«ng viÖc hÕt søc cÇn thiÕt. Ph¶i ch¨ng, nh÷ng<br /> chÝnh s¸ch ph¸t triÓn kinh tÕ, v¨n ho¸, x· héi T©y Nguyªn cña chóng ta, dÉu xuÊt ph¸t tõ nh÷ng<br /> môc tiªu ®óng ®¾n, song vÉn ch−a ®em l¹i nh÷ng kÕt qu¶ nh− chóng ta mong muèn? Ph¶i ch¨ng<br /> nh÷ng biÕn ®æi theo xu h−íng ph¸t triÓn trong ®êi sèng ®ång bµo c¸c téc ng−êi T©y Nguyªn ®·<br /> cã nh÷ng ®iÓm ch−a phï hîp víi quan niÖm vÒ mét cuéc sèng h¹nh phóc, ®Çy ®ñ cña ®ång bµo?<br /> <br /> *<br /> *<br /> <br /> *<br /> <br /> GÇn ®©y, trªn thÕ giíi ®· xuÊt hiÖn nh÷ng quan niÖm míi vÒ mét cuéc sèng cã chÊt l−îng<br /> cao, trong ®ã, con ng−êi kh«ng chØ ®−îc ®¸p øng nh÷ng nhu cÇu vËt chÊt mµ cßn ®−îc tho¶ m·n<br /> <br /> nh÷ng nhu cÇu v¨n ho¸ - tinh thÇn cña m×nh. NÕu nh÷ng nhu cÇu vÒ vËt chÊt th−êng lµ cô thÓ,<br /> ®¬n gi¶n vµ t−¬ng ®èi ®ång nhÊt gi÷a c¸c téc ng−êi th× nh÷ng nhu cÇu vÒ v¨n ho¸ - tinh thÇn l¹i<br /> rÊt trõu t−îng, phøc t¹p, vµ cã rÊt nhiÒu kh¸c biÖt gi÷a c¸c téc ng−êi, c¸c nhãm ng−êi ë c¸c vïng,<br /> c¸c khu vùc kh¸c nhau.<br /> Do nh÷ng ®Æc ®iÓm vÒ ®Þa lý, lÞch sö h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn téc ng−êi, chØ mét vµi thËp kû<br /> tr−íc ®©y, T©y Nguyªn v©n cßn lµ mét khu vùc chøa ®ùng nhiÒu s¾c th¸i riªng trong cÊu tróc x·<br /> héi, ®êi sèng v¨n ho¸, phong tôc tËp qu¸n céng ®ång... §ång bµo c¸c téc ng−êi T©y Nguyªn cã<br /> nh÷ng yªu cÇu riªng trong cuéc sèng v¨n ho¸ - tinh thÇn cña m×nh. Bëi thÕ, muèn ho¹ch ®Þnh<br /> nh÷ng chÝnh s¸ch kh¶ thi vµ h÷u hiÖu trªn ®Þa bµn T©y Nguyªn, chóng ta kh«ng thÓ kh«ng dùa<br /> trªn nh÷ng ®Æc ®iÓm riªng, nh÷ng yªu cÇu riªng, nh÷ng yÕu tè ®Æc thï cña v¨n ho¸ x· héi T©y<br /> Nguyªn, trong ®ã, cã nh÷ng phong tôc tËp qu¸n ®Æc thï cña x· héi T©y Nguyªn mµ tr−íc ®©y,<br /> <br /> 555<br /> <br /> do n«n nãng hoÆc chñ quan, khi muèn ®Èy m¹nh qu¸ tr×nh ph¸t triÓn kinh tÕ, x· héi t¹i khu vùc<br /> nµy, cã n¬i cã lóc chóng ta ®· quªn mÊt hoÆc bá qua chóng.<br /> T©y Nguyªn lµ ®Þa bµn c− tró cña kho¶ng 14 téc ng−êi thiÓu sè b¶n ®Þa thuéc hai nhãm<br /> ng«n ng÷ M«n - Khme vµ Malayo - Polynesian (thuËt ng÷ "b¶n ®Þa" ®−îc dïng ë ®©y ®Ó chØ<br /> nh÷ng ng−êi ®· sèng l©u ®êi trªn ®Þa bµn nµy chø ch−a kh¼ng ®Þnh hä lµ nh÷ng ng−êi cã nguån<br /> gèc ë T©y Nguyªn), víi nhiÒu nÐt v¨n ho¸ ®Æc tr−ng cña mçi téc ng−êi, thËm chÝ cña mçi nhãm<br /> <br /> téc ng−êi. Song, nh÷ng nÒn v¨n ho¸ riªng cña c¸c téc ng−êi ë ®©y ®ång thêi còng mang nh÷ng<br /> tÝnh chÊt chung cña nÒn v¨n ho¸ khu vùc. Nh÷ng yÕu tè v¨n ho¸ T©y Nguyªn ®Æc tr−ng cßn ®−îc<br /> b¶o l−u kh¸ ®Ëm nÐt cho ®Õn tËn cuèi thÕ kû XX, do chÝnh s¸ch "Hoµng triÒu c−¬ng thæ" cña triÒu<br /> NguyÔn vµ chÝnh s¸ch biÖt lËp T©y Nguyªn víi c¸c vïng kh¸c cña chÝnh quyÒn thùc d©n Ph¸p.<br /> ChÝnh quyÒn Sµi Gßn ®· b·i bá chÝnh s¸ch Hoµng triÒu c−¬ng thæ cña B¶o §¹i vµ chñ tr−¬ng ®−a<br /> ng−êi ViÖt lªn T©y Nguyªn khai khÈn, lËp ®ån ®iÒn. Tuy nhiªn, do thêi gian ng¾n ngñi, l¹i diÔn ra<br /> trong thêi gian chiÕn tranh, nªn kÕt qu¶ hÕt søc h¹n chÕ. Bëi thÕ, n¨m 1975, khi T©y Nguyªn<br /> ®−îc gi¶i phãng, ®Þa bµn nµy d−êng nh− vÉn gi÷ nguyªn nh÷ng ®Æc thï cña mét vïng v¨n ho¸<br /> t−¬ng ®èi khÐp kÝn. Nh÷ng ®Æc thï c¬ b¶n cña v¨n ho¸, x· héi T©y Nguyªn lµ:<br /> VÒ x· héi: §ã lµ mét x· héi cßn l−u l¹i nhiÒu yÕu tè nguyªn thuû, næi bËt lµ tÝnh céng<br /> <br /> ®ång thÞ téc (mÉu hÖ hoÆc phô hÖ), h¹t nh©n cña céng ®ång lµng.<br /> Cho ®Õn n¨m 1975, trªn ®Þa bµn T©y Nguyªn, lµng (bon, bu«n, plei, pal¬i... ) lµ ®¬n vÞ x·<br /> héi c¬ b¶n, ®éc lËp vµ khÐp kÝn.<br /> Lïi xa h¬n n÷a, lµng T©y Nguyªn cßn l−u l¹i kh¸ ®Ëm nÐt dÊu vÕt cña c«ng x· thÞ téc<br /> nguyªn thuû. Mçi lµng lµ ®¬n vÞ c− tró cña mét céng ®ång thÞ téc. Kh¸ nhiÒu lµng cña ng−êi £®ª,<br /> ng−êi Bu Nong (Mn«ng) ë §¾k L¾k cßn mang tªn ng−êi s¸ng lËp ra nã, trong ®ã, phÇn lín lµ<br /> nh÷ng ng−êi phô n÷ (yÕu tè mÉu hÖ víi vai trß cña c¸c thµnh viªn cã mèi quan hÖ huyÕt thèng<br /> ®»ng mÑ). Sau nµy, lµng míi më réng ®Ó trë thµnh ®¬n vÞ c− tró mang tÝnh céng ®ång l¸ng giÒng.<br /> Tuy vËy, tÝnh thÞ téc mÉu hÖ vÉn cßn ®−îc b¶o l−u t¹i c¸c ng«i nhµ dµi thÞ téc, n¬i c− tró cña c¸c<br /> thµnh viªn cã cïng huyÕt thèng. C¸c ng«i nhµ dµi thÞ téc ®ã, x−a kia, kÐo dµi tíi hai, ba tr¨m mÐt<br /> víi hµng tr¨m con ng−êi thuéc c¸c thÕ hÖ cã chung mét bµ tæ chung sèng.<br /> §Ó ®iÒu hoµ c¸c mèi quan hÖ trong ®¹i gia ®×nh thÞ téc cïng chung sèng d−íi mét<br /> m¸i nhµ dµi, tõ xa x−a, céng ®ång c¸c téc ng−êi ®· thiÕt lËp ®−îc mét cÊu tróc x· héi<br /> víi nh÷ng qui ®Þnh kh¸ chÆt chÏ vµ ®−îc mäi thµnh viªn trong gia ®×nh lín (gia ®×nh<br /> thÞ téc) tu©n thñ chÊp hµnh mét c¸ch tù gi¸c vµ triÖt ®Ó. Nh÷ng qui ®Þnh bÊt thµnh v¨n<br /> ®ã chÝnh lµ phong tôc tËp qu¸n (customs and pratices) vµ ë mét møc ®é cao h¬n, lµ<br /> luËt tôc (customary laws hoÆc folk - laws) cña c¸c téc ng−êi. Tr−íc ®©y, ngay khi thùc<br /> d©n Ph¸p còng nh− chÝnh quyÒn Mü Ngôy ®· thiÕt lËp ®−îc bé m¸y chÝnh quyÒn cña<br /> hä trªn ®Þa bµn T©y Nguyªn, phong tôc tËp qu¸n vµ luËt tôc cña ®ång bµo vÉn tån t¹i<br /> vµ lu«n gi÷ mét vai trß quan träng trong ®êi sèng céng ®ång gia ®×nh, dßng hä vµ<br /> lµng. Nh÷ng ng−êi ®øng ®Çu bé m¸y cai trÞ cña Ph¸p tr−íc ®©y, cña Mü vµ chÝnh<br /> quyÒn Sµi Gßn sau nµy, mÆc dï ®· hÕt søc cè g¾ng, ®· kh«ng thÓ ¸p ®Æt næi luËt<br /> ph¸p cña hä lªn c¸i x· héi T©y Nguyªn vèn bÞ hä coi lµ l¹c hËu. Pierre Bernard<br /> Lafont, mét nhµ nghiªn cøu d©n téc häc vµ luËt ph¸p ng−êi Ph¸p, trong c«ng tr×nh<br /> nghiªn cøu cña «ng vÒ luËt tôc cña ng−êi Jrai ®· ph¶i thó nhËn: Sù thùc d©n ho¸<br /> <br /> 556<br /> <br /> ch−a bao giê thµnh c«ng c¶ trong viÖc thay ®æi, chuyÓn ho¸ vµ c¶ trong viÖc t¸i thiÕt<br /> lËp nh÷ng tæ chøc vµ quan niÖm truyÒn thèng cña téc ng−êi nµy (chØ ng−êi Jrai - T.§.<br /> <br /> H.) (Xem: Pierre Bernard Lafont: T¬l¬i djuat, lois coutumier du Tribu Jorai; EFEO,<br /> Paris, 1963). ViÖc thµnh lËp c¸c Toµ ¸n phong tôc (thêi Ph¸p), toµ ¸n s¾c téc (thêi<br /> chÝnh quyÒn Sµi Gßn) trªn ®Þa bµn T©y Nguyªn ®· chøng tá r»ng c¶ chÝnh quyÒn<br /> Ph¸p vµ Sµi Gßn ®Òu ph¶i ¸p dông c¸c ph−¬ng ph¸p xÐt xö truyÒn thèng thay cho<br /> viÖc ¸p ®Æt hÖ thèng luËt ph¸p, t− ph¸p cña hä lªn khu vùc T©y Nguyªn.<br /> Trong mäi lÜnh vùc cña ®êi sèng x· héi, ®ång bµo ®Òu ®−a ra nh÷ng qui chuÈn øng xö cña<br /> céng ®ång ®Ó mäi thµnh viªn thùc hiÖn. VÝ dô, ®Ó b¶o vÖ thiªn nhiªn, m«i tr−êng sinh th¸i, tõ<br /> ngµn x−a, ®ång bµo ®· cã nh÷ng qui ®Þnh nghiªm ngÆt vÒ téi lµm ch¸y rõng:<br /> Rõng bÞ ch¸y mµ kh«ng dËp t¾t<br /> Mäi ng−êi sÏ kh«ng cã rõng<br /> Mäi ng−êi sÏ kh«ng cã ®Êt<br /> Lµm nhµ ®õng dïng c©y n÷a<br /> Lµm chßi ®õng dïng c©y n÷a<br /> B¶o nã cÊt chßi ë trªn mÆt tr¨ng<br /> B¶o nã cÊt chßi ë trªn ng«i sao<br /> <br /> KÎ lµm ch¸y rõng sÏ bÞ xö ph¹t nÆng vµ nghiªm kh¾c v× ®· lµm tæn h¹i ®Õn lîi Ých cña céng<br /> ®ång.<br /> RÊt tiÕc lµ c¸c c¬ quan cã chøc n¨ng tuyªn truyÒn b¶o vÖ rõng ®· kh«ng hÒ biÕt ph¸t huy ý<br /> thøc b¶o vÖ rõng ®· tån t¹i ngay trong t©m thøc cña mäi thµnh viªn trong céng ®ång téc ng−êi<br /> ngay tõ xa x−a, vµ ®· trë thµnh qui chuÈn trong viÖc øng xö víi thiªn nhiªn, víi m«i tr−êng sinh<br /> th¸i cña c¸c céng ®ång téc ng−êi ë T©y Nguyªn.<br /> §Ó t¨ng c−êng vai trß cña céng ®ång trong ®êi sèng, tõ xa x−a, ®ång bµo c¸c téc<br /> ng−êi ë T©y Nguyªn ®· cã nh÷ng ph−¬ng thøc ®Ó x¸c lËp sù kiÓm so¸t cña céng<br /> ®ång ®èi víi c¸c hµnh vi cña mçi c¸ nh©n thµnh viªn trong céng ®ång Êy.<br /> Trong c¸c x· héi thÞ téc mÉu hÖ, bªn c¹nh bµ mÑ, ng−êi ®øng ®Çu thÞ téc vµ nh÷ng ng−êi<br /> con g¸i, ch¸u g¸i cïng huyÕt thèng ®»ng mÑ víi bµ, lµ nh÷ng ng−êi ®·, ®ang vµ sÏ n¾m quyÒn sö<br /> dông toµn bé tµi s¶n cña dßng hä ®−îc ®Ó chung trong ng«i nhµ dµi, céng ®ång thÞ téc mÉu hÖ ®·<br /> h×nh thµnh nªn trong cÊu tróc dßng hä t¹i ng«i nhµ dµi mét bé phËn mµ ng−êi £®ª gäi lµ D¨m dei,<br /> bao gåm toµn bé nh÷ng ng−êi ®µn «ng cã quan hÖ huyÕt thèng ®»ng mÑ víi bµ. Nh÷ng ng−êi<br /> ®µn «ng nµy dï ®· ®i lÊy vî ë lµng kh¸c, vÉn h×nh thµnh mét "tæ chøc" kiÓu héi ®ång. Mçi khi gia<br /> ®×nh cã viÖc hÖ träng, héi ®ång D¨m dei ph¶i häp l¹i bµn b¹c vµ ®−a ra nh÷ng ph−¬ng ¸n, s¸ch<br /> l−îc, hç trî, t− vÊn cho bµ mÑ, gióp ®ì bµ gi¶i quyÕt c«ng viÖc phøc t¹p kia mét c¸ch tèt nhÊt. Héi<br /> ®ång D¨m dei th−êng cã mÆt ®Ó gióp ng−êi phô n÷ ®øng ®Çu gia téc c©n nh¾c viÖc c−íi xin cho<br /> <br /> con ch¸u trong thÞ téc (trong ®ã, c©n nh¾c viÖc th¸ch c−íi, sè cña c¶i nhµ g¸i ph¶i nép cho nhµ<br /> trai, c¸c qui ®Þnh ®èi víi vî chång sÏ ph¶i tu©n thñ... ). Bëi thÕ, ®¸m c−íi tæ chøc cho thanh niªn<br /> nam n÷ trong lµng, thùc ra kh«ng chØ ®¬n gi¶n lµ ®¸m c−íi gi÷a hai c¸ nh©n, mµ nã cßn ®−îc sù<br /> hç trî cña toµn bé c¸c thµnh viªn trong dßng hä vµ mäi ng−êi trong dßng hä, tuú c−¬ng vÞ, vai vÕ<br /> <br /> 557<br /> <br /> cña m×nh trong dßng hä mµ tham gia, ®ãng gãp. Sù cã mÆt tham gia cña hai bªn dßng hä trong<br /> ®¸m c−íi ®· t¹o nªn sù rµng buéc chÆt chÏ cña ®«i vî chång míi c−íi, khiÕn hä ph¶i cã tr¸ch<br /> nhiÖm h¬n ®èi víi cuéc sèng chung cña hai vî chång, ®Æc biÖt lµ ph¶i c©n nh¾c kü h¬n tr−íc<br /> nh÷ng quyÕt ®Þnh ly h«n, lÊy vî kh¸c.<br /> Tæ chøc trong mçi gia ®×nh (tõ gia ®×nh nhá ®Õn gia ®×nh lín thÞ téc) thèng nhÊt víi tæ chøc<br /> trong c¶ dßng hä vµ víi tæ chøc lµng, gãp phÇn t¹o nªn mét bé m¸y thèng nhÊt, rµng buéc, chi<br /> phèi lÉn nhau, h×nh thµnh nªn mét c¬ cÊu tæ chøc céng ®ång chÆt chÏ. Héi ®ång giµ lµng tr−íc<br /> ®©y, bao gåm mét ng−êi ®øng tuæi, hiÓu biÕt vÒ phong tôc tËp qu¸n vµ nh÷ng qui ®Þnh cña lµng,<br /> sèng g−¬ng mÉu, cã uy tÝn trong d©n lµng (kh«ng h¼n lµ ng−êi cao tuæi nhÊt lµng), cïng víi c¸c<br /> thµnh viªn lµ nh÷ng ng−êi ®øng ®Çu c¸c ng«i nhµ dµi, lµ nh÷ng ng−êi cã quyÒn quyÕt ®Þnh c¸c<br /> c«ng viÖc träng ®¹i cña lµng. V× cã thµnh viªn lµ nh÷ng ng−êi ®øng ®Çu dßng hä, héi ®ång D¨m<br /> dei cã thÓ huy ®éng søc ng−êi, tµi s¶n cña dßng hä (tõ c¸c thµnh viªn trong dßng hä hoÆc tõ khèi<br /> <br /> tµi s¶n cña dßng hä). ChÝnh c¬ cÊu nµy ®· ph¸t huy ®−îc vai trß cña c¶ céng ®ång, t¹o nªn mèi<br /> liªn kÕt chÆt chÏ kh«ng chØ gi÷a c¸c thµnh viªn trong céng ®ång lµng mµ cßn gi÷a c¸c dßng hä<br /> víi nhau. §iÒu ®ã ®· khiÔn cho x· héi, céng ®ång lµng ë c¸c téc ng−êi T©y Nguyªn lu«n æn ®Þnh<br /> vµ bÒn v÷ng.<br /> Sau n¨m 1975, d−íi sù l·nh ®¹o cña §¶ng, T©y Nguyªn víi chÝnh s¸ch ph¸t triÓn kinh tÕ,<br /> v¨n ho¸, x· héi trªn ®Þa bµn c¸c téc ng−êi thiÓu sè, ®· b¾t tay vµo viÖc x©y dùng nh÷ng h¹ tÇng<br /> c¬ së kinh tÕ, v¨n ho¸ cña Chñ nghÜa X· héi. Tõ 1986, T©y Nguyªn hoµ nhËp víi c¸c khu vùc<br /> kh¸c trong c¶ n−íc, tiÕn hµnh xo¸ bá chñ nghÜa quan liªu, bao cÊp, thùc hiÖn tõng b−íc tiÕn hµnh<br /> c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸, ®uæi kÞp tèc ®é ph¸t triÓn kinh tÕ, v¨n ho¸, x· héi cña c¸c vïng<br /> kh¸c trong c¶ n−íc.<br /> Trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn kÕ ho¹ch ph¸t triÓn T©y Nguyªn, nh÷ng c¸n bé thùc hiÖn vµ qu¶n<br /> lý chóng ®· kh«ng chó ý ®Õn viÖc gi÷ g×n b¶n s¾c vµ v¨n ho¸ cña ®ång bµo c¸c téc ng−êi T©y<br /> Nguyªn, nhiÒu ®Þa ph−¬ng ®· ho¹ch ®Þnh c¸c chÝnh s¸ch cña m×nh trªn c¬ së...<br /> §Ó tr¸nh sù biÖt lËp cña mçi lµng, nh»m më réng mèi quan hÖ céng ®ång lµng truyÒn thèng<br /> thµnh mèi quan hÖ gi÷a nhiÒu lµng víi nhau, gi÷a nhiÒu céng ®ång téc ng−êi kh¸c nhau, nh»m<br /> gióp ®ång bµo T©y Nguyªn cã mét tÇm nh×n réng h¬n, cã thÓ dÔ dµng h¬n trong viÖc tiÕp thu<br /> nh÷ng yÕu tè míi trong nhËn thøc, trong khoa häc kü thuËt, gãp phÇn lµm cho c¸c lµng T©y<br /> Nguyªn hoµ nhËp víi c¸c céng ®ång téc ng−êi kh¸c, ®Æc biÖt lµ víi ng−êi ViÖt, chóng ta ®· mau<br /> chãng tæ chøc viÖc di chuyÓn nhiÒu bé phËn d©n c− ë nhiÒu n¬i, trong ®ã cã ®ång bµo c¸c téc<br /> ng−êi thiÓu sè ë phÝa B¾c, ng−êi ViÖt... ®Õn lµm ¨n, sinh sèng t¹i c¸c khu vùc tr−íc kia chØ cã<br /> ®ång bµo t¹i chç c− tró. T¹i c¸c lµng, chóng ta cæ vò cho phong trµo t¸ch hé, xo¸ bá nhµ dµi,<br /> nh»m gi¶i phãng c¸c gia ®×nh nhá khái sù chi phèi cña dßng hä vµ nh÷ng thiÕt chÕ cña gia ®×nh<br /> thÞ téc. ViÖc lµm cña chóng ta chØ nh»m mét môc tiªu (cã thÓ môc tiªu ®ã lµ ®óng vµ cÇn thiÕt<br /> ph¶i lµm) mµ quªn mÊt nh÷ng t¸c h¹i vµ nh÷ng hÖ qu¶ s©u xa do viÖc lµm ®ã g©y ra.<br /> ViÖc di d©n cã tæ chøc, song qu¸ nhanh, vµ tiÕp theo nã lµ qu¸ tr×nh di d©n tù do ®· ph¸ vì<br /> m« h×nh lµng truyÒn thèng trªn ®Þa bµn T©y Nguyªn vèn ®−îc coi lµ ®¬n vÞ c− tró t−¬ng ®èi ®éc<br /> lËp vµ khÐp kÝn cña céng ®ång téc ng−êi. Trªn c¬ së cña nÒn s¶n xuÊt n«ng nghiÖp lµm rÉy n¨ng<br /> suÊt thÊp, c¸c khu rõng bao quanh lµng tr−íc ®©y ®−îc coi lµ mét bé phËn cña lµng, c¸c thµnh<br /> viªn cña lµng cã tr¸ch nhiÖm b¶o vÖ, ®ång thêi cã quyÒn khai th¸c mét sè "s¶n phÈm" cña rõng<br /> <br /> 558<br /> <br /> ®Ó bæ sung cho nguån l−¬ng thùc, thùc phÈm hoÆc cung cÊp nguyªn vËt liÖu ®Ó t¹o ra c¸c c«ng<br /> cô lao ®äng hoÆc ®å dïng gia ®×nh. §ång bµo t¹i chç mÊt quyÒn sö dông vµ quyÒn b¶o vÖ ngay<br /> t¹i c¸c khu rõng ®−îc quan niÖm truyÒn thèng vèn ®−îc coi lµ thuéc ph¹m vi cña lµng qu¶n lý.<br /> Mäi ng−êi ®Òu cã quyÒn vµo rõng khai th¸c gç b¸n kiÕm lêi bëi rõng thuéc quyÒn së h÷u cña Nhµ<br /> n−íc.<br /> Kh«ng chØ mÊt ®i nguån l−¬ng thùc, thùc phÈm ®¸ng kÓ nu«i sèng con ng−êi, mÊt quyÒn<br /> qu¶n lý rõng, ®ång bµo c¸c téc ng−êi T©y Nguyªn cßn bÞ mÊt c¶ mét nÒn v¨n ho¸ liªn quan tíi<br /> rõng vµ tr−íc kia vÉn diÔn ra d−íi c¸c gèc c©y, bªn c¸c dßng suèi, trªn c¸c t¶ng ®¸... trong rõng.<br /> Rõng kh«ng chØ lµ gç, lµ thá, lµ c¸, ®èi víi ®ång bµo T©y Nguyªn, rõng cßn lµ v¨n ho¸, lµ n¬i diÔn<br /> ra c¸c sinh ho¹t nghi lÔ vµ lÔ héi, trong ®ã, c¸c thÇn Rõng, thÇn C©y, thÇn Suèi, thÇn §¸... d−êng<br /> nh− vÉn lu«n ®øng c¹nh con ng−êi, b¶o vÖ hä chèng l¹i sù h·m h¹i cña c¸c thÇn ¸c ma d÷...<br /> ViÖc gi¶i thÓ, xo¸ bá ng«i nhµ dµi thÞ téc mét c¸ch véi vµng (v× sao kh«ng gi÷ l¹i mét nhµ<br /> dµi lµm n¬i sinh ho¹t céng ®ång thÞ téc ®Ó nhµ dµi cïng tån t¹i song song víi c¸c ng«i nhµ nhá<br /> t¸ch hé?) ®· kh«ng chØ lµm mÊt ®i mét ®Æc tr−ng v¨n ho¸ cña nhiÒu téc ng−êi T©y Nguyªn, mµ<br /> cßn lµm vì vôn mèi quan hÖ céng ®ång thÞ téc, c¬ së cña céng ®ång lµng, lµm mÊt ®i vai trß cña<br /> ng−êi chñ dßng hä, vµ do vËy, còng lµm mÊt ®i vai trß cña giµ lµng trong céng ®ång. Trong sù<br /> kiÖn th¸ng 2 n¨m 2001, khi ng−êi ta hái c¸c giµ lµng, v× sao c¸c giµ lµng kh«ng khuyªn b¶o con<br /> ch¸u kh«ng nghe lêi xói giôc cña nh÷ng kÎ xÊu, c¸c giµ lµng ®Òu tr¶ lêi r»ng, b©y giê con ch¸u nã<br /> kh«ng chÞu nghe lêi ng−êi giµ n÷a! §©y lµ mét sù thùc ®¸ng buån. Song, ®ã còng lµ mét ®iÒu tÊt<br /> yÕu. Tr−íc ®©y, uy tÝn cña c¸c giµ lµng rÊt cao, bëi bªn c¹nh uy tÝn do sù hiÓu biÕt vµ ®øc ®é cña<br /> c¸c giµ lµng, giµ lµng cßn ®−îc c¸c chñ nhµ, chñ hé, lµ nh÷ng thµnh viªn cña Héi ®ång giµ lµng<br /> ®ãng gãp c«ng søc lao ®éng vµ tiÒn cña ®−îc huy ®éng tõ c¸c dßng hä vµ tõ sè cña c¶i chung<br /> cña mçi dßng hä ®ãng gãp. Khi t¸ch hé, sè cña c¶i chung ®−îc chia cho c¸c gia ®×nh nhá. Lóc cã<br /> c«ng viÖc, ng−êi chñ hé kh«ng thÓ huy ®éng sè tµi s¶n ®· chia cho c¸c gia ®×nh nhá.<br /> Theo quan niÖm cña ®ång bµo T©y Nguyªn, c¸c thÇn linh còng n»m trong céng<br /> ®ång lµng. §ã lµ c¸c vÞ tæ tiªn, c¸c thÇn bÕp, thÇn nhµ, c¸c vÞ thÇn suèi, thÇn rõng...<br /> n»m ngay trong khu rõng thuéc ph¹m vi qu¶n lý cña lµng. Kh«ng qu¸ c¸ch bøc, linh<br /> thiªng, c¸c thÇn linh cña ng−êi T©y Nguyªn (víi hÇu hÕt c¸c téc ng−êi c− tró trªn ®Þa<br /> bµn) ®Òu rÊt gÇn gòi víi con ng−êi. Khi con ng−êi cÇn sù ñng hé, gióp ®ì cña thÇn<br /> linh, hä cét mét chÐ r−îu, n−íng mét con gµ, mêi gäi thÇn linh xuèng dù vµ phï hé<br /> cho hä. Hä th−êng tæ chøc nh÷ng lÔ còng t¹ ¬n víi lÔ vËt rÊt lín (cóng tr©u, bß... ).<br /> Song, sau lÔ giao −íc, nÕu ng−êi cóng (hoÆc gia ®×nh) gÆp n¹n, hä cho r»ng thÇn linh<br /> kh«ng phï hé cho hä, hä sÏ huû bá lÔ giao −íc tr−íc kia, vøt chiÕc vßng giao −íc<br /> xuèng ®Êt.<br /> Sù xuÊt hiÖn c¸c thÇn linh trong ®êi sèng v¨n ho¸ tinh thÇn cña ®ång bµo T©y Nguyªn<br /> kh«ng chØ mang tÝnh chÊt mª tÝn. §ã chÝnh lµ ph−¬ng thøc mµ ®ång bµo th−êng sö dông ®Ó ®iÒu<br /> chØnh c¸ch øng xö gi÷a con ng−êi víi thÕ giíi tù nhiªn, gi÷a con ng−êi víi céng ®ång.<br /> Nh÷ng kÎ vi ph¹m m«i tr−êng sinh th¸i ph¶i lµm lÔ cóng t¹i ngay n¬i vi ph¹m. ViÖc t¹ lçi<br /> tr−íc thÇn linh nh»m lµm cho kÎ vi ph¹m rót kinh nghiÖm, tù ®iÒu chØnh c¸c hµnh vi cña m×nh,<br /> kh«ng d¸m t¸i ph¹m n÷a. Kh«ng chØ trõng ph¹t nh÷ng kÎ vi ph¹m lçi víi tù nhiªn, mµ nh÷ng<br /> ng−êi vi ph¹m mèi quan hÖ céng ®ång còng sÏ lµm cho thÇn linh næi gi©n, nÕu kh«ng cóng t¹, sÏ<br /> <br /> 559<br /> <br />
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2