i
LỜI NÓI ĐẦU
Tập bài giảng Lịch sử các học thuyết kinh tế được xây dựng nhằm đáp ứng nhu
cầu phục vụ công tác dạy và học học phần Lịch sử các học thuyết kinh tế cho đối
tượng là sinh viên đại học các chuyên ngành thuộc Khoa Kinh tế của Trường Đại học
Sư phạm Kỹ thuật Nam Định.
Tập bài giảng được xây dựng với bố cục gồm 7 chương, được trình bày trên 150
trang đánh máy, kết thúc mỗi chương có phần câu hỏi ôn tập.
Cách tiếp cận khi xây dựng tập bài giảng Lịch sử các học thuyết kinh tế theo
hướng khái quát hóa nội dung, diễn đạt để phù hợp với đối tượng chính là sinh viên
đại học thuộc Khoa Kinh tế của Trường Đại học SPKT Nam Định.
Trong quá trình xây dựng tập bài giảng, nhóm tác giả đã tham khảo nhiều tài liệu
trong và ngoài nước; đặc biệt có sử dụng trích dẫn hoặc phát triển ý tưởng, nội dung
của nhiều tác giả (nêu trong phần danh mục tài liệu tham khảo). Tập thể nhóm tác giả
xin phép được sử dụng tài liệu của quý vị với vai trò là nền tảng cơ bản xây dựng tập
bài giảng này nhằm góp phần phát triển những lý thuyết về Kinh tế học đến gần với
người đọc, người học hơn, tăng cường tính phổ biến về lý thuyết về các trường phái kinh
tế, đặc biệt là các lý thuyết đang ảnh hưởng đến việc xây dựng nền kinh tế thị trường
định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiên nay.
Cuối cùng, nhóm tác giả chúng tôi xin gửi những lời cám ơn trân trọng nhất tới
các nhà nghiên cứu, các học giả, bạn bè, đồng nghiệp... đã cung cấp cho chúng tôi
những tư liệu, những lời góp ý quý giá để chúng tôi hoàn thành tập bài giảng này.
Tập bài giảng Lịch sử các học thuyết kinh tế có thể còn nhiều thiếu sót. Chúng
tôi mong nhận được sự góp ý của bạn đọc.
NHÓM TÁC GIẢ
ii
Mục lục
LỜI NÓI ĐẦU.................................................................................................................. i
CHƢƠNG 1: ĐỐI TƢỢNG, NHIỆM VỤ VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CỦA
MÔN HỌC ...................................................................................................................... 1
1.1. Đối tƣợng nghiên cứu, nhiệm vụ của môn lịch sử các học thuyết kinh tế ........... 1
1.1.1. Đối tƣợng nghiên cứu của môn học ............................................................... 1
1.1.2. Nhiệm vụ của môn học .................................................................................. 2
1.2. Phƣơng pháp nghiên cứu của môn lịch sử các học thuyết kinh tế ....................... 3
1.2.1. Phƣơng pháp biện chứng duy vật .................................................................. 3
1.2.2. Phƣơng pháp trừu tƣợng hóa khoa học .......................................................... 3
1.2.3. Phƣơng pháp lôgíc kết hợp với lịch sử .......................................................... 3
1.2.4. Một số phƣơng pháp khác .............................................................................. 3
1.3. Ý nghĩa của việc nghiên cứu lịch sử các học thuyết kinh tế ................................ 4
TỔNG KẾT CHƢƠNG ................................................................................................... 5
CÂU HỎI ÔN TẬP ......................................................................................................... 6
CHƢƠNG 2: HỌC THUYẾT KINH TẾ CỦA CHỦ NGHĨA TRỌNG THƢƠNG ...... 7
2.1. Hoàn cảnh lịch sử ra đời chủ nghĩa trọng thƣơng ................................................ 7
2.1.1. Cơ sở kinh tế - xã hội ..................................................................................... 7
2.1.2. Cơ sở phƣơng pháp luận ................................................................................ 7
2.2. Tƣ tƣởng và đặc điểm cơ bản của chủ nghĩa trọng thƣơng ................................. 8
2.2.1. Tƣ tƣởng cơ bản của chủ nghĩa trọng thƣơng ................................................ 8
2.2.2. Đặc điểm cơ bản của chủ nghĩa trọng thƣơng ............................................... 9
2.3. Các giai đoạn phát triển của Chủ nghĩa trọng thƣơng .......................................... 9
2.3.1. Giai đoạn thế kỷ XV-XVI .............................................................................. 9
2.3.2. Giai đoạn giữa thế kỷ XVI đến thế kỷ XVII ................................................ 10
2.4. Đặc điểm chủ nghĩa trọng thƣơng một số nƣớc ................................................ 10
2.4.1. Chủ nghĩa trọng thƣơng Anh ....................................................................... 10
2.4.2. Chủ nghĩa trọng thƣơng Pháp ...................................................................... 11
2.5. Quá trình tan rã của Chủ nghĩa trọng thƣơng ..................................................... 11
2.5.1. Nguyên nhân CNTT tan rã ........................................................................... 11
2.5.2. Sự phê phán Chủ nghĩa trọng thƣơng .......................................................... 11
TỔNG KẾT CHƢƠNG ................................................................................................. 13
CÂU HỎI ÔN TẬP ....................................................................................................... 14
CHƢƠNG 3: HỌC THUYẾT KINH TẾ TƢ SẢN CỔ ĐIỂN ..................................... 15
3.1 Trƣờng phái trọng nông ....................................................................................... 15
3.1.1. Hoàn cảnh lịch sử xuất hiện chủ nghĩa trọng nông ...................................... 15
3.1.1.1.Thời kỳ tích lũy nguyên thủy tư bản kết thúc ............................................. 15
iii
3.1.1.2.Thời kỳ quá độ từ phong kiến lên tư bản chủ nghĩa .................................. 15
3.1.2. Những quan điểm, lý luận, học thuyết kinh tế chủ yếu của trƣờng phái trọng
nông ........................................................................................................................ 16
3.1.2.1. Phái trọng nông phê phán gay gắt chủ nghĩa trọng thương ..................... 16
3.1.2.2. Cương lĩnh chính sách kinh tế của chủ nghĩa trọng nông ........................ 17
3.1.2.3. Học thuyết về trật tự tự nhiên .................................................................. 17
3.1.2.4. Học thuết về “sản phẩm ròng” ................................................................. 18
3.1.2.5. Học thuyết về lao động sản xuất và lao động không sinh lời ................... 18
3.1.2.6. Học thuyết về giai cấp ............................................................................... 18
3.1.2.7. Lý luận về tiền lương và lợi nhuận ........................................................... 19
3.1.2.8. Lý luận về tư bản ....................................................................................... 19
3.1.3. Những đại biểu của Chủ nghĩa trọng nông. ................................................. 20
3.1.3.1. Francois Quesnay (1694-1774): .............................................................. 20
3.1.3.2. Anne Robert Jacque Turgo ....................................................................... 23
3.2. Kinh tế chính trị tƣ sản cổ điển Anh ................................................................... 23
3.2.1 Hoàn cảnh xuất hiện trƣờng phái kinh tế học cổ điển Anh ........................... 23
3.2.1.1. Cơ sở kinh tế - xã hội ................................................................................ 23
3.2.1.2. Khái niệm kinh tế chính trị ........................................................................ 24
3.2.2. William Petty ............................................................................................... 25
3.2.2.1. Tiểu sử và tác phẩm .................................................................................. 25
3.2.2.2 Nội dung cơ bản trong học thuyết kinh tế của W.Petty............................. 26
3.2.3. Adam Smith ................................................................................................. 28
3.2.3.1. Tiểu sử, tác phẩm và phương pháp luận của A.Smith .............................. 28
3.2.3.2. Hệ thống lý luận kinh tế của A.Smith ............................................................ 29
3.2.3 David Ricardo ( 1772 - 1823 ) ..................................................................... 37
3.2.3.1. Tiểu sử, hoàn cảnh lịch sử và phương pháp luận .................................... 37
3.2.3.2. Hệ thống các quan điểm kinh tế của D.Ricardo ....................................... 37
3.3. Sự suy đồi của kinh tế chính trị tƣ sản cổ điển ................................................... 43
3.3.1. Nguyên nhân dẫn đến sự suy đồi của kinh tế học cổ điển ........................... 43
3.3.2. Học thuyết kinh tế của Thomas Robert Malthus (1766 - 1834) .................. 44
3.3.2.1. Tiểu sử - Tác phẩm .................................................................................... 44
3.3.2.2. Học thuyết kinh tế của Malthus ................................................................. 45
3.3.3. Học thuyết kinh tế của Jean Baptiste Say (1766 - 1832) ............................. 46
3.3.3.1. Tiểu sử, tác phẩm và phương pháp luận của J.B. Say .............................. 46
3.3.3.2. Học thuyết kinh tế của J.B. Say ................................................................. 46
3.3.4. Học thuyết kinh tế của Henry Charles Carey (1793 - 1879)....................... 48
3.3.4.1. Tiểu sử, tác phẩm và phương pháp luận của H.C. Carrey ....................... 48
iv
3.3.4.2. Học thuyết kinh tế của H.C. Carrey.......................................................... 48
TỔNG KẾT CHƢƠNG ................................................................................................. 50
CÂU HỎI ÔN TẬP ....................................................................................................... 52
CHƢƠNG 4: KINH TẾ CHÍNH TRỊ TIỂU TƢ SẢN .................................................. 53
4.1. Tiền đề kinh tế xã hội và đặc điểm HTKT tiểu tƣ sản. ...................................... 53
4.1.1. Tiền đề kinh tế - xã hội ................................................................................ 53
4.1.2. Đặc điểm học thuyết kinh tế tiểu tƣ sản ....................................................... 53
4.2. Những quan điểm kinh tế chủ yếu của Sismondi ............................................... 53
4.2.1. Sismondi phê phán chủ nghĩa tƣ bản theo lập trƣờng tiểu tƣ sản ................ 53
4.2.2. Lý luận về giá trị, lợi nhuận, tiền công và địa tô ......................................... 54
4.2.3. Lý luận về sự thực hiện và khủng hoảng kinh tế ......................................... 55
4.3. Những quan điểm kinh tế chủ yếu Proudon ...................................................... 56
4.3.1. Tiểu sử, những tác phẩm chủ yếu của Proudon ........................................... 56
4.3.2. Đặc trƣng phƣơng pháp luận của Proudon .................................................. 56
4.3.3. Những quan điểm kinh tế chủ yếu của Proudon .......................................... 56
TỔNG KẾT CHƢƠNG ................................................................................................. 59
CÂU HỎI ÔN TẬP ....................................................................................................... 60
CHƢƠNG 5: HỌC THUYẾT KINH TẾ CỦA CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHÔNG
TƢỞNG TÂY ÂU THẾ KỶ 19 ................................................................................... 61
5.1. Hoàn cảnh ra đời và đặc điểm ............................................................................ 61
5.1.1. Hoàn cảnh lịch sử ra đời của CNXH không tƣởng châu Âu thế kỷ XIX .... 61
5.1.2. Đặc điểm cơ bản của CNXH không tƣởng châu Âu thế kỷ XIX ................ 61
5.2. Học thuyết kinh tế của Saint Simon ................................................................... 62
5.2.1. Quan điểm lịch sử của Saint Simon ............................................................. 62
5.2.2. Sự phê phán chủ nghĩa tƣ bản của Saint Simon .......................................... 62
5.2.3. Dự đoán về xã hội tƣơng lai ......................................................................... 63
5.3. Học thuyết kinh tế của Chalrles Fourier ............................................................. 63
5.3.1. Lý thuyết về lịch sử phát triển của xã hội .................................................... 63
5.3.2. Sự phê phán chủ nghĩa tƣ bản ...................................................................... 64
5.3.3. Lý luận về xã hội tƣơng lai .......................................................................... 65
5.4. Học thuyết kinh tế của Robert Owen ................................................................. 65
5.4.1. Hoạt động thực tiễn của Robert Owen ......................................................... 65
5.4.2. Sự phê phán chủ nghĩa tƣ bản ...................................................................... 66
5.4.3. Dự án về “tiền lao động”, về sự trao đổi công bằng và kế hoạch lao động . 66
TỔNG KẾT CHƢƠNG ................................................................................................. 68
CÂU HỎI ÔN TẬP ....................................................................................................... 69
v
CHƢƠNG 6: SỰ PHÁT SINH VÀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ CHÍNH TRỊ HỌC
MARX - LENIN ............................................................................................................ 70
6.1. Những tiền đề khách quan cho sự ra đời của kinh tế chính trị Macxit ............... 70
6.1.1. Tiền để ra đời của kinh tế chính trị học Macxit ........................................... 70
6.1.1.1. Tiền đê kinh tê - chính trị - xã hội ............................................................. 70
6.1.1.2. Tiền đề tư tưởng ........................................................................................ 72
6.1.2 Các đại biểu và tƣ tƣởng kinh tế nổi bật ....................................................... 73
6.1.2.1. Friedrich Engels (F. Ăngghen) ................................................................ 73
6.1.2.2. Karl Marx (C. Mác) .................................................................................. 74
6.1.3. Đặc điểm của kinh tế chính trị Mácxit ......................................................... 74
6.2. Quá trình hình thành và phát triển kinh tế chính trị học Macxit ........................ 75
6.2.1. Giai đoạn hình thành và phƣơng pháp luận của kinh tế chính trị học Marx
(1843 - 1848) ......................................................................................................... 75
6.2.2. Giai đoạn xây dựng hệ thống các phạm trù và quy luật kinh tế của kinh tế
chính trị học Marx (1848 - 1867) ........................................................................... 78
6.2.3. Giai đoạn hoàn thiện kinh tế chính trị Marx (1867 - 1895) ......................... 85
6.3. Những đóng góp chủ yếu của Marx và Engels trong kinh tế chính trị học ........ 85
6.3.1. Marx đƣa ra quan niệm mới về đối tƣợng và phƣơng pháp của kinh tế chính
trị ............................................................................................................................ 85
6.3.2. Marx đƣa ra các quan điểm lịch sử về sự phát triển kinh tế vào việc phân
tích các phạm trù, các quy luật kinh tế ................................................................... 86
6.3.3. Dựa trên quan điểm lịch sử, Marx thực hiện một cuộc cách mạng về học
thuyết giá trị - lao động .......................................................................................... 86
6.3.4. Công lao to lớn của Marx là xây dựng học thuyết giá trị thặng dƣ. Đây là
hòn đá tảng của chủ nghĩa Marx ............................................................................ 89
Giả sử ngày lao động là 12 giờ: ................................................................................. 90
6.3.5. K. Marx đã vạch rõ bản chất của tiền lƣơng dƣới chủ nghĩa tƣ bản ............ 97
6.3.6. Đóng góp của K. Marx trong phạm trù tƣ bản ............................................. 97
6.3.7. K. Marx phân tích nguồn gốc khủng hoảng và thất nghiệp trong xã hội tƣ
bản .......................................................................................................................... 98
6.3.8. Marx và Engels đã dự đoán những nội dung cơ bản của xã hội tƣơng lai ... 98
6.4. V.I. Lenin tiếp tục phát triển kinh tế chính trị học Marx .................................... 99
6.4.1. Tiểu sử và tác phẩm .................................................................................... 99
6.4.2. Tƣ tƣởng của Lenin về chủ nghĩa tƣ bản độc quyền và chủ nghĩa tƣ bản độc
quyền Nhà nƣớc ..................................................................................................... 99
6.4.3. Quan điểm của Lenin về xây dựng chủ nghĩa xã hội ................................. 102
TỔNG KẾT CHƢƠNG ............................................................................................... 104