intTypePromotion=1

Vấn đề cạnh tranh công chúng giữa báo điện tử và báo in - Nguyễn Thu Sang

Chia sẻ: Huynh Thi Thuy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:0

0
24
lượt xem
5
download

Vấn đề cạnh tranh công chúng giữa báo điện tử và báo in - Nguyễn Thu Sang

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Mời các bạn cùng tham khảo nội dung bài viết "Vấn đề cạnh tranh công chúng giữa báo điện tử và báo in" dưới đây để nắm bắt được sự chuyển đổi từ mục đích liên lạc sang mục đích thông tin của việc sử dụng internet, báo điện tử phát triển mạnh nhưng không xảy ra cạnh tranh loại trừ với báo in, báo in và báo điện tử tồn tại song song nhờ có những ưu thế riêng,... Với các bạn chuyên ngành Xã hội học thì đây là tài liệu tham khảo hữu ích.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Vấn đề cạnh tranh công chúng giữa báo điện tử và báo in - Nguyễn Thu Sang

  1. 71 Xã hội học, số 4 - 2009 VÊn ®Ò c¹nh tranh c«ng chóng gi÷a b¸o ®iÖn tö vµ b¸o in NguyÔn Thu Giang 1. DÉn nhËp Nh÷ng n¨m qua, c¸c ph­¬ng tiÖn truyÒn th«ng ®¹i chóng ®ang gãp phÇn lµm thay ®æi nhanh chãng hÇu nh­ mäi lÜnh vùc trong ®êi sèng v¨n ho¸ x· héi trªn toµn thÕ giíi nãi chung vµ ë ViÖt Nam nãi riªng. Nh×n vµo lÞch sö, chóng ta thÊy r»ng nÕu nh­ truyÒn th«ng xuÊt hiÖn cïng víi sù ra ®êi cña con ng­êi th× truyÒn th«ng ®¹i chóng l¹i chØ xuÊt hiÖn víi sù hç trî cña khoa häc c«ng nghÖ. V× lÏ nµy, trªn mét ph­¬ng diÖn nµo ®ã, quan ®iÓm l¹c quan “Ph­¬ng tiÖn chÝnh lµ th«ng ®iÖp” 1 cña nhµ nghiªn cøu Marshall McLuhan lµ cã c¨n cø. Tuy nhiªn, mét gãc nh×n 0F P 1T 1T P thuÇn tuý kü thuËt nh­ vËy cã thÓ dÉn tíi nh÷ng kÕt luËn m¸y mãc, ngay c¶ trong thêi ®¹i “bïng næ” cña c¸c ph­¬ng tiÖn truyÒn th«ng ®¹i chóng. C¸ch ®©y nhiÒu thÕ kû, lo¹i h×nh truyÒn th«ng cæ ®iÓn nhÊt lµ b¸o in ra ®êi, më ra kh¶ n¨ng tiÕp cËp th«ng tin cho qu¶ng ®¹i quÇn chóng - ®iÒu tr­íc kia bÞ bã hÑp bëi quyÒn lùc nhµ thê. Sau sù thèng trÞ cña b¸o in trong mét thêi gian kh¸ dµi, sù xuÊt hiÖn cña ph¸t thanh ®· thóc ®Èy nh÷ng nghiªn cøu truyÒn th«ng ®¹i chóng mang tÝnh hÖ thèng ®Çu tiªn, bëi lÏ, ph­¬ng tiÖn truyÒn th«ng ®¹i chóng nµy ®· ®Æt ra nhiÒu vÊn ®Ò míi ®ßi hái ®­îc nghiªn cøu mét c¸ch thÊu ®¸o, ®Æc biÖt lµ vÒ qu¸ tr×nh vµ hiÖu qu¶ truyÒn th«ng. Nöa sau thÕ kû XX, sù xuÊt hiÖn cña ti vi l¹i ®Æt ra nhiÒu c©u hái cho nh÷ng nhµ nghiªn cøu truyÒn th«ng vÒ vÞ trÝ, t¸c ®éng vµ søc m¹nh cña nã. Cho ®Õn thêi ®iÓm hiÖn nay, ng­êi ta vÉn kh«ng ngõng nghiªn cøu nh÷ng c©u hái cò Êy, ®Ó t×m ra nh÷ng c©u tr¶ lêi míi, trong mét thÕ giíi thay ®æi qu¸ nhanh chãng. T­¬ng tù nh­ vËy, sù xuÊt hiÖn cña internet kh«ng chØ lµ mét th¸ch thøc ®èi víi lo¹i h×nh truyÒn th«ng cò, ®Æc biÖt lµ b¸o in, mµ cßn lµ mét th¸ch thøc kh«ng nhá cho nh÷ng ng­êi nghiªn cøu truyÒn th«ng. Nh÷ng c©u hái kh¸ bi quan ®­îc ®Æt ra, ch¼ng h¹n nh­ liÖu mét ngµy nµo ®ã, internet cã khiÕn b¸o in “tuyÖt chñng”? LiÖu søc t¸c ®éng cña internet víi c«ng chóng cã m¹nh mÏ nh­ søc t¸c ®éng to lín cña ti vi? LiÖu vµo thêi hËu 11/9, tÝnh d©n chñ, ®a chiÒu cña internet cã ®ñ kh¶ n¨ng gióp nã tho¸t khái sù nhµo nÆn cña nh÷ng nhµ cÇm quyÒn nhiÒu tham väng? Ph©n tÝch mèi quan hÖ gi÷a c«ng chóng thñ ®« Hµ Néi víi hµnh vi ®äc b¸o in vµ b¸o ®iÖn tö lµ mét nç lùc t×m kiÕn nh÷ng sè liÖu vµ sù diÔn gi¶i cã chiÒu s©u h¬n vÒ sù ph¸t triÓn vµ t¸c ®éng cña m¹ng internet ®èi víi ®êi sèng v¨n hãa-x· héi. C¸c ph©n tÝch trong bài viết ®­îc trÝch ra tõ ®Ò tµi khoa häc “C«ng chóng Hµ Néi víi viÖc ®äc b¸o in vµ b¸o 1 The medium is the message - Tªn mét cuèn s¸ch do nhµ nghiªn cøu truyÒn th«ng Marshall McLuhan (Canada) xuÊt b¶n n¨m 1967. Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn
  2. 72 Vấn đề cạnh tranh công chúng giữa báo điện tử và báo in. ®iÖn tö” do t¸c giả thùc hiÖn trong n¨m 2007 víi mÉu nghiªn cøu lµ 450 c­ d©n néi thµnh Hµ Néi trªn 15 tuæi. 2. KÕt qu¶ nghiªn cøu 2.1. Sù chuyÓn ®æi tõ môc ®Ých liªn l¹c sang môc ®Ých th«ng tin cña viÖc sö dông internet Khi ra ®êi, m¹ng internet tr­íc hÕt chØ nh»m phôc vô nhu cÇu liªn l¹c, trao ®æi d÷ liÖu cña con ng­êi. Kho¶ng 10 n¨m tr­íc ®©y, ë ViÖt Nam, ng­êi ta gÇn nh­ chØ sö dông internet vµo mét viÖc duy nhÊt lµ göi th­ ®iÖn tö. Sau ®ã, m¹ng internet ®­îc truy cËp nhiÒu h¬n ®Ó chat vµ dÇn dÇn, ®Ó vµo c¸c website. Cïng víi sù ra ®êi cña c¸c tê b¸o ®iÖn tö, c¸c cæng th«ng tin vµ c¸c c«ng cô t×m kiÕm, m¹ng internet dÇn dÇn trë thµnh nguån cung øng tin tøc hµng ®Çu. Kh¶ n¨ng l­u tr÷ v« h¹n, cËp nhËt liªn tôc vµ tÝnh chñ ®éng cña ng­êi sö dông ®· gióp internet v­ît lªn mäi ph­¬ng tiÖn th«ng tin kh¸c ®Ó gãp phÇn t¹o dùng mét m¹ng th«ng tin toµn cÇu. Nghiªn cøu cña chóng t«i t¹i Hµ Néi ®· cho thÊy kh¸ râ sù chuyÓn ®æi môc ®Ých sö dông internet cña c«ng chóng. KÕt qu¶ thø tù ­u tiªn c¸c môc ®Ých sö dông m¹ng cña c«ng chóng thñ ®æ nh­ sau: §Ó më mang kiÕn thøc nãi chung 90% §Ó theo dâi tin tøc thêi sù: 80% §Ó göi vµ nhËn th­ ®iÖn tö 73% §Ó phôc vô viÖc häc tËp, nghiªn cøu 68% §Ó chat víi b¹n bÌ, ng­êi th©n” 63% Trong khi ®ã, theo B¸o c¸o quèc gia vÒ v¨n ho¸ cña Bé V¨n ho¸ th«ng tin, n¨m 2003, môc ®Ých sè mét cña viÖc sö dông m¹ng internet lµ ®Ó “NhËn vµ göi th­ ®iÖn tö”, chiÕm 61%, v­ît xa môc ®Ých thø hai lµ “Xem tin tøc” (46%) vµ “Häc tËp” (43%). 2 F P T 1 Nh­ vËy, nÕu nh­ thêi kú ®Çu, m¹ng internet ®­îc ­u tiªn chñ yÕu nh­ mét ph­¬ng tiÖn liªn l¹c th× ®Õn nay, ng­êi sö dông cã xu h­íng coi internet lµ mét c«ng cô t×m kiÕm th«ng tin nãi chung (®Ó më mang kiÕn thøc, ®Ó theo dâi tin tøc thêi sù vµ ®Ó häc tËp nghiªn cøu) chø kh«ng ph¶i lµ mét c«ng cô liªn l¹c ®¬n thuÇn. Sù chuyÓn ®æi môc ®Ých nµy xuÊt ph¸t tr­íc tiªn tõ viÖc t¨ng c­êng kh¶ n¨ng tiÕp cËn internet cña c«ng chóng. Thêi kú ®Çu, mçi phót vµo m¹ng ®Òu ®­îc tÝnh b»ng ngµn ®ång. §Õn nay, ng­êi d©n ViÖt Nam cã thÓ vµo m¹ng liªn tôc chØ víi c­íc phÝ vµi chôc ngµn ®ång ®Õn vµi tr¨m ngµn mét th¸ng. Gi¸ truy cËp gi¶m khiÕn viÖc sö dông internet nhiÒu giê liÒn ®Ó t×m kiÕm vµ ®äc th«ng tin kh«ng cßn lµ vÊn ®Ò lín. KÕ ®ã ph¶i kÓ tíi sù lín m¹nh nhanh chãng cña c¸c trang b¸o ®iÖn tö, t¹o nguån cung cÊp tin tøc cho ®èi t­îng sö dông internet. §ång thêi, kh«ng thÓ bá qua sù hç trî tèi quan träng cña c¸c c«ng cô t×m kiÕm th«ng tin trªn m¹ng internet. Ba nh©n tè nµy kÕt hîp víi nhau dÉn tíi viÖc më réng quyÒn lùc th«ng tin cña m¹ng internet, v­ît qua tÝnh n¨ng liªn l¹c ®¬n thuÇn cña nã. 2 DÉn theo Bïi Hoµi S¬n - s®d Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn
  3. Nguyễn Thu Giang 73 2.2. B¸o ®iÖn tö ph¸t triÓn m¹nh nh­ng kh«ng x¶y ra c¹nh tranh lo¹i trõ víi b¸o in 2.2.1. So s¸nh tÇn suÊt ®äc b¸o ®iÖn tö vµ b¸o in KÕt qu¶ so s¸nh c©u tr¶ lêi cho c©u hái “¤ng bµ cã th­êng xuyªn ®äc b¸o in/b¸o ®iÖn tö kh«ng?” nh­ sau: B¶ng 1: Møc ®é ®äc b¸o in vµ b¸o ®iÖn tö cña mÉu ®iÒu tra c­ d©n néi thµnh Hµ Néi tõ 15 tuæi trë lªn. (%) B¸o ®iÖn tö TÇn suÊt ®äc B¸o in Trªn sè ng­êi Trªn toµn mÉu cã vµo m¹ng GÇn nh­ hµng ngµy 51.6 28.3 46.8 Mçi tuÇn vµi lÇn 26.9 16.7 27.9 Mçi th¸ng vµi lÇn 10.0 8.4 14.1 HÇu nh­ kh«ng ®äc 2F P 3 1T 11.6 6.4 11.2 Ch­a tõng vµo m¹ng / 40.2 / Tæng 100.0 100.0 100.0 450 450 272 B¶ng 1 cho thÊy cã kho¶ng c¸ch kh«ng nhá gi÷a tÇn sè ®äc b¸o in vµ b¸o ®iÖn tö ®èi víi c«ng chóng thñ ®«. B¸o in vÉn ®­îc ­a chuéng h¬n víi tØ lÖ ®äc th­êng xuyªn rÊt cao. H¬n 1/2 c­ d©n Hµ Néi ®äc b¸o in hµng ngµy vµ h¬n 1/4 theo ®äc b¸o in vµi lÇn mçi tuÇn. ChØ cã 11% sè ng­êi ®­îc hái kh«ng theo dâi b¸o in. Trong khi ®ã, chØ kho¶ng 1/4 c­ d©n Hµ Néi ®äc b¸o ®iÖn tö hµng ngµy. So víi b¸o in th× tØ lÖ nµy cßn thÊp (míi b»ng mét nöa), nh­ng vÉn lµ nh÷ng con sè rÊt kh¶ quan nÕu tÝnh tíi chuyÖn cã tíi 40% sè ng­êi ch­a tõng vµo m¹ng internet - tøc lµ còng kh«ng thÓ nµo tiÕp cËn ®­îc b¸o ®iÖn tö. NÕu chØ tÝnh trªn nh÷ng ng­êi cã sö dông m¹ng internet th× viÖc ®äc b¸o ®iÖn tö ®· thùc sù lµ mét thãi quen. Cã ®Õn 47% sè ng­êi cã sö dông internet ®äc b¸o ®iÖn tö hµng ngµy vµ 28% ®äc b¸o ®iÖn tö hµng tuÇn. Nh­ vËy, cã tíi 3/4 sè ng­êi cã sö dông m¹ng coi b¸o ®iÖn tö lµ mét ph­¬ng tiÖn thu nhËn tin tøc th­êng xuyªn. Ngoµi ra, tÇn suÊt ®äc b¸o ®iÖn tö vµ b¸o in ë nhãm ng­êi nµy xÊp xØ nhau, cho thÊy thãi quen ®äc b¸o ®iÖn tö nhanh chãng b¾t kÞp thãi quen ®äc b¸o in vèn ®· h×nh thµnh tõ l©u. KÕt qu¶ nghiªn cøu cho thÊy thãi quen ®äc b¸o ®iÖn tö vÉn ch­a ®¹t ng­ìng vµ sÏ ph¸t triÓn nhanh. TØ lÖ c­ d©n Hµ Néi ch­a tõng vµo m¹ng internet chiÕm 40% vµ tØ lÖ nµy trªn toµn quèc lµ 80% (hiÖn sè ng­êi sö dông m¹ng internet ë ViÖt Nam lµ 16 triÖu ng­êi, chiÕm 20% d©n sè 1. §iÒu nµy høa hÑn l­îng ®éc gi¶ tiÒm n¨ng kh¸ dåi dµo cho b¸o 3F P P ®iÖn tö v× ch¾c ch¾n cã mét l­îng kh«ng nhá nh÷ng ng­êi s¾p sö dông m¹ng internet sÏ trë thµnh ®éc gi¶ cña c¸c trang ®iÖn tö. §©y lµ nh÷ng con sè rÊt ®¸ng mõng ®èi víi nh÷ng ng­êi lµm b¸o ®iÖn tö v× nã phÇn nµo 3 §èi víi tr­êng hîp b¸o ®iÖn tö th× nhãm “hÇu nh­ kh«ng ®äc” chØ nhãm nh÷ng ng­êi cã sö dông m¹ng nh­ng kh«ng ®äc b¸o ®iÖn tö. NguyÔn H»ng, ViÖt Nam ch­a thÓ phÊn khëi víi 16 triÖu ng­êi dïng internet, B¸o ®iÖn tö Vnexpress, 2007 1 Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn
  4. 74 Vấn đề cạnh tranh công chúng giữa báo điện tử và báo in. cho thÊy nh÷ng nç lùc thu hót ®éc gi¶ cña c¸c toµ so¹n ®iÖn tö. §ång thêi, nh÷ng ng­êi lµm b¸o in vÉn cã thÓ l¹c quan bëi kÕt qu¶ ®iÒu tra kh«ng ñng hé gi¶ thuyÕt vÒ viÖc b¸o ®iÖn tö lµm sôt gi¶m tØ lÖ ®äc b¸o in. Lo¹i h×nh b¸o chÝ l©u ®êi nhÊt nµy vÉn ®­îc ng­êi d©n Hµ Néi ­a chuéng víi møc ®é theo dâi kh«ng thay ®æi ®¸ng kÓ so víi tr­íc. 2.2.2. Hµnh vi ®äc b¸o ®iÖn tö kh«ng ¶nh h­ëng nhiÒu ®Õn hµnh vi ®äc b¸o in KÕt qu¶ so s¸nh tÇn suÊt ®äc hai lo¹i h×nh truyÒn th«ng cho thÊy b¸o ®iÖn tö tån t¹i víi t­ c¸ch lµ mét “lùa chän thªm” cho c«ng chóng h¬n lµ mét ®èi thñ c¹nh tranh cña b¸o in. MÆc dï xu h­íng c¹nh tranh lµ tÊt yÕu, nh­ng xu h­íng cïng tån t¹i rÊt m¹nh mÏ. B¸o in, lo¹i h×nh truyÒn th«ng l©u ®êi nhÊt tiÕp tôc ®­îc ­a thÝch ngay ë nh÷ng ng­êi th­êng xuyªn ®äc b¸o m¹ng. B»ng chøng lµ sè ng­êi chØ ®äc b¸o ®iÖn tö mµ kh«ng ®äc b¸o in rÊt thÊp, trong khi tØ lÖ ®äc c¶ hai lo¹i b¸o kh¸ cao (trong nhãm sö dông internet, cã tíi 78% sè ng­êi ®· theo dâi b¸o ®iÖn tö nh÷ng vÉn tiÕp tôc ®äc b¸o in). KÕt qu¶ ph©n tæ cho thÊy cã sù ph©n ho¸ vÒ nhãm b¹n ®äc tõng lo¹i b¸o, vµ b¸o ®iÖn tö ®· chiÕm ®­îc mét l­îng ®éc gi¶ riªng nhÊt ®Þnh. Tuy nhiªn, tØ lÖ nµy kh«ng cao ®Õn møc ®­îc coi lµ mét mèi ®e do¹ cho b¸o in (chØ chiÕm 6% toµn mÉu) (Xem B¶ng 2) ë nhãm ®äc b¸o ®iÖn tö gÇn nh­ hµng ngµy, vÉn cã 48% còng ®äc b¸o in hµng ngµy (kh«ng cã g× ®ét biÕn so víi tØ lÖ chung 52%). Trong khi ®ã, nhãm ch­a vµo m¹ng bao giê cã tØ lÖ ®äc b¸o in hµng ngµy lµ 56% (còng chØ cao h¬n mét chót so víi tØ lÖ chung). B¶ng 2. C¸c nhãm ®éc gi¶ b¸o in vµ b¸o ®iÖn tö cña mÉu ®iÒu tra c­ d©n néi thµnh Hµ Néi trªn 15 tuæi. Sè l­îng TØ lÖ (ng­êi) (%) ChØ ®äc b¸o in mµ kh«ng ®äc b¸o ®iÖn tö 185 41.1 ChØ ®äc b¸o ®iÖn tö mµ kh«ng ®äc b¸o in 26 5.8 §äc c¶ b¸o in lÉn b¸o ®iÖn tö 213 47.3 Kh«ng ®äc c¶ hai lo¹i 26 5.8 Tæng 450 100.0 Nh­ vËy, nghiªn cøu cña chóng t«i vÒ hµnh vi ®äc b¸o in vµ b¸o m¹ng cña c­ d©n néi thµnh Hµ Néi còng cho kÕt qu¶ kh¸ t­¬ng ®ång víi c¸c xu h­íng trªn thÕ giíi. Râ rµng, lo ng¹i vÒ nguy c¬ c¹nh tranh theo kiÓu ph­¬ng tiÖn míi “tiªu diÖt” ph­¬ng tiÖn cò lµ Ýt cã c¨n cø. Nh÷ng ng­êi ­a thÝch t×m kiÕm tin tøc trªn c¸c ph­¬ng tiÖn truyÒn th«ng míi, ®Æc biÖt lµ internet vÒ c¬ b¶n lµ nh÷ng ng­êi thuéc nhãm tÝch cùc víi tin tøc. Cã nghÜa lµ, ph­¬ng tiÖn truyÒn th«ng míi cung cÊp cho hä thªm mét lùa chän ®Ó tiÕp cËn th«ng tin, vµ v× thÕ, hä cµng tham gia vµo ho¹t ®éng giao tiÕp ®¹i chóng mét c¸ch tÝch cùc h¬n. §iÒu nµy khiÕn tæng thêi gian dµnh cho truyÒn th«ng ®¹i chóng ngµy cµng gia t¨ng, chø kh«ng mÊy ng­êi v× cã ph­¬ng tiÖn míi mµ “bá r¬i” nh÷ng lùa chän cò. VÊn ®Ò ®Æt ra víi c¶ hai lo¹i h×nh b¸o ®iÖn tö vµ b¸o in kh«ng ph¶i lµ c¹nh tranh mµ lµ cïng tån t¹i vµ t×m ra nh÷ng chiÕn l­îc ®Ó ®¸p øng nhu cÇu liªn tôc thay ®æi b¹n ®äc. Kh«ng chØ cã b¸o in mµ chÝnh c¸c tê b¸o ®iÖn tö còng chØ lµ mét trong rÊt nhiÒu lùa chän cho ®éc gi¶ ngµy nay, vµ chÝnh c¸c tê b¸o ®iÖn tö còng ®øng tr­íc nguy c¬ thÊt b¹i Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn
  5. Nguyễn Thu Giang 75 nÕu kh«ng cã c¸ch nÝu ch©n c¸c ng­êi ®äc. 2.3. B¸o in vµ b¸o ®iÖn tö tån t¹i song song nhê cã nh÷ng ­u thÕ riªng KÕt qu¶ ®iÒu tra vÒ nhËn ®Þnh cña c«ng chóng khi so s¸nh b¸o ®iÖn tö vµ b¸o in mét lÇn n÷a cho thÊy xu h­íng c¹nh tranh lo¹i trõ khã cã thÓ tån t¹i gi÷a hai lo¹i h×nh b¸o chÝ nµy. §èi víi c«ng chóng, mçi lo¹i h×nh cã nh÷ng ­u thÕ riªng, ®­îc tr×nh bµy trong b¶n sau: B¶ng 3. KÕt qu¶ so s¸nh b¸o in vµ b¸o ®iÖn tö cña mÉu ®iÒu tra c­ d©n néi thµnh Hµ Néi trªn 15 tuæi (chØ tÝnh trªn nh÷ng ng­êi cã ®äc c¶ b¸o in lÉn b¸o ®iÖn tö). B¸o ®iÖn tö So víi b¸o in §Æc ®iÓm vÒ néi dung §é cËp nhËt cña tin tøc H¬n nhiÒu TÝnh giËt g©n cña tin tøc H¬n mét chót TÝnh hÊp dÉn cña tin tøc H¬n mét chót ChiÒu s©u cña tin tøc KÐm nhiÒu §é tin cËy cña tin tøc KÐm nhiÒu §Æc ®iÓm vÒ tÝnh n¨ng §é phong phó cña tin tøc H¬n nhiÒu TÝnh n¨ng th¶o luËn H¬n nhiÒu TÝnh n¨ng l­u tr÷ KÐm mét chót Khái mÊt tiÒn mua b¸o H¬n mét chót TÝnh thuËn tiÖn khi t×m ®äc tin tøc H¬n nhiÒu Khã ®äc v× ph¶i vµo m¹ng H¬n nhiÒu Ghi chó: Møc ®é “nhiÒu” ®­îc dïng khi kho¶ng c¸ch gi÷a lùa chän “®ång ý” vµ “kh«ng ®ång ý” khi so s¸nh hai ph­¬ng tiÖn lín h¬n 20%, vµ “mét chót” ®­îc dïng khi kho¶ng c¸ch nµy nhá h¬n 20%. Nh­ vËy, theo nhËn ®Þnh cña c«ng chóng, b¸o in cã ­u thÕ vÒ chÊt l­îng néi dung, trong khi b¸o ®iÖn tö l¹i næi tréi vÒ tÝnh n¨ng vµ ®é nãng. “Xem (b¸o in) mét thêi ®iÓm nµo ®ã khi ®­îc ph¸t hµnh nªn th«ng tin c« ®äng h¬n. §äc b¸o in m×nh ®­îc suy ngÉm. VÒ h×nh thøc th× b¸o ®iÖn tö ch¾c ch¾n lµ h¬n råi ®óng kh«ng? M¹ng miÕc nã ph¶i h¬n chø, nh­ng b¸o in thùc ra lµ tin tøc nã s©u s¾c h¬n. Trªn b¸o ®iÖn tö chØ lµ mét mÈu tin. Nã chØ cËp nhËt th«ng tin th«i chø kh«ng ®Ò cËp vÊn ®Ò mét c¸ch s©u s¾c!”(PVS, Kü s­ thñy lîi, 30 tuæi, Hµ Néi). Nh­ vËy, b¸o in tiÕp tôc tån t¹i cïng víi sù ra ®êi cña ph¸t thanh, truyÒn h×nh vµ b¸o ®iÖn tö bëi lÏ nã cã chiÒu s©u vµ ®¸ng tin cËy. Trong khi ®ã, b¸o ®iÖn tö l¹i næi tréi h¬n h¼n b¸o in ë nhiÒu ph­¬ng diÖn kh¸c, trong ®ã, ®é thuËn tiÖn, tÝnh hÊp dÉn vµ ®é nãng cña th«ng tin ®­îc xÕp h¹ng cao h¬n h¼n b¸o in. Tuy nhiªn, b¸o in vÉn cã ®Çy ®ñ kh¶ n¨ng tån t¹i v× mét s¶n phÈm chØ cÇn ®¸p øng tèt mét ®o¹n nhu cÇu cña c«ng chóng lµ nã ®· cã lý do ®Ó tån t¹i trªn thÞ tr­êng. §iÒu nµy kh«ng phñ nhËn mét ®iÒu lµ tê b¸o in nµo cã nh÷ng ­u thÕ mµ nhiÒu tê b¸o in kh¸c kh«ng lµm ®­îc (nh­ ®é nãng, ®é hÊp dÉn, ®é thuËn tiÖn) sÏ thu hót ®éc gi¶ Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn
  6. 76 Vấn đề cạnh tranh công chúng giữa báo điện tử và báo in. nhiÒu h¬n. §ång thêi, b¸o ®iÖn tö còng ph¶i nhËn ra nh­îc ®iÓm bÞ cho lµ thiÕu tin cËy vµ n«ng c¹n ®Ó t×m h­íng kh¾c phôc trªn c¬ së duy tr× nh÷ng ­u ®iÓm næi bËt cña m×nh. 3.4. B¸o in vµ b¸o ®iÖn tö cã nhiÒu kh¸c biÖt vÒ giíi ®éc gi¶ ViÖc cïng tån t¹i thay v× lo¹i trõ nhau gi÷a b¸o in vµ b¸o ®iÖn tö hoµn toµn cã c¬ së. B»ng chøng lµ nhiÒu sè liÖu tõ cuéc ®iÒu tra cho thÊy hai lo¹i h×nh truyÒn th«ng nµy cã nh÷ng ­u thÕ vµ h¹n chÕ riªng, khiÕn nhãm c«ng chóng còng nh­ nh÷ng nhu cÇu ®Æc thï mµ chóng phôc vô kh«ng gièng nhau. Do ®ã, viÖc chung sèng vµ cïng tån t¹i gi÷a b¸o in vµ b¸o ®iÖn tö lµ tÊt yÕu ®Ó cã thÓ phôc vô ®­îc mét diÖn ®éc gi¶ vµ diÖn nhu cÇu phong phó nhÊt. Tr­íc hÕt, hµnh vi ®äc b¸o ®iÖn tö cã sù liªn hÖ hÕt søc chÆt chÏ víi biÕn tuæi t¸c vµ tr×nh ®é häc vÊn. §Æc ®iÓm nµy cã thÓ hiÖn ë b¸o in nh÷ng kh«ng râ nÐt nh­ b¸o ®iÖn tö. VÒ tuæi t¸c, ë hµnh vi ®äc b¸o in cã mèi t­¬ng quan tØ lÖ thuËn nh­ng kh«ng râ nÐt. Ng­êi lín tuæi ®äc b¸o in nhiÒu h¬n, nh­ng ng­êi trÎ tuæi còng kh«ng tõ bá h¼n b¸o in mµ chØ ®äc víi tÇn suÊt thÊp h¬n (nhãm tuæi d­íi 35 tuy cã tØ lÖ ®äc b¸o in hµng ngµy thÊp h¬n, nh­ng l¹i cã tØ lÖ ®äc b¸o in hµng tuÇn cao h¬n h¼n). Trong khi ®ã, møc ®é ¶nh h­ëng cña tuæi t¸c ®Õn hµnh vi ®äc b¸o ®iÖn tö râ rÖt h¬n nhiÒu, thÓ hiÖn qua mèi t­¬ng quan tØ lÖ nghÞch mét c¸ch chÆt chÏ gi÷a tuæi t¸c víi c¶ tØ lÖ ®äc lÉn tÇn suÊt ®äc. Nhãm trÎ tuæi tõ 15 - 34 rÊt th­êng xuyªn ®äc b¸o ®iÖn tö víi tuÇn suÊt ®äc ®Ëm ®Æc h¬n h¼n. B¶ng 4. TÇn suÊt ®äc b¸o ®iÖn tö theo nhãm tuæi cña mÉu ®iÒu tra c­ d©n néi thµnh Hµ Néi tõ 15 tuæi trë lªn (tÝnh trªn toµn mÉu) §¬n vÞ: % TÇn suÊt ®äc GÇn nh­ Mçi tuÇn vµi Mçi th¸ng HÇu nh­ Ch­a tõng b¸o ®iÖn tö Tæng hµng ngµy lÇn vµi lÇn kh«ng vµo m¹ng Nhãm tuæi Tõ 15-24 tuæi 44.6 22.8 23.9 6.5 2.2 100.0 Tõ 25-34 tuæi 46.4 22.7 6.2 7.2 17.5 100.0 Tõ 35-44 tuæi 25.3 20.5 6.0 6.0 42.2 100.0 Tõ 45-54 tuæi 13.9 10.1 3.8 6.3 65.8 100.0 Tõ 55-64 tuæi 13.2 11.3 .0 5.7 69.8 100.0 Trªn 65 tuæi 4.4 2.2 4.4 6.7 82.2 100.0 Tæng 28.3 16.7 8.5 6.5 40.1 100.0 Tr×nh ®é häc vÊn còng liªn quan chÆt chÏ tíi hµnh vi ®äc b¸o ®iÖn tö. Møc ®é vµ tÇn suÊt ®äc b¸o ®iÖn tö t¨ng ®Òu ®Æn t­¬ng øng víi ®é t¨ng mçi cÊp häc, ®Æc biÖt cao h¬n h¼n ë nh÷ng ng­êi cã tr×nh ®é ®¹i häc vµ sau ®¹i häc. Trong khi ®ã, ë b¸o in, biÕn tr×nh ®é häc kh«ng cã ¶nh h­ëng râ rÖt ®èi víi tØ lÖ vµ tÇn suÊt ®äc. B¶ng 5. TÇn suÊt ®äc b¸o ®iÖn tö theo tr×nh ®é häc vÊn cña mÉu ®iÒu tra c­ d©n néi thµnh Hµ Néi tõ 15 tuæi trë lªn §¬n vÞ: % TÇn suÊt ®äc b¸o ®iÖn tö GÇn nh­ Mçi tuÇn Mçi th¸ng HÇu nh­ Ch­a tõng Tæng hµng ngµy vµi lÇn vµi lÇn kh«ng vµo m¹ng Tr×nh ®é häc vÊn Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn
  7. Nguyễn Thu Giang 77 TiÓu häc - Trung häc 100.0 1.9 0.0 5.8 9.6 82.7 c¬ së 10 Trung häc phæ th«ng - 100.0 trung cÊp 14.2 10.3 10.3 5.8 59.4 155 §¹i häc - Cao ®¼ng 100.0 42.5 24.8 8.4 5.6 18.7 214 Sau ®¹i häc 100.0 50.0 23.1 3.8 11.5 11.5 26 Tæng 127 75 38 29 178 447 28.4 16.8 8.5 6.5 39.8 100.0 §iÒu nµy cho thÊy sù kh¸c biÖt kh¸ râ gi÷a b¸o in vµo b¸o ®iÖn tö d­íi gãc ®é tr×nh ®é tiÕp nhËn còng nh­ lÞch sö ph¸t triÓn. B¸o in ®· trë nªn quen thuéc víi c­ d©n ®« thÞ sau c¶ mét thÕ kû tån t¹i, v× thÕ, ai còng cã thÓ t×m ®­îc mét tê b¸o in phï hîp víi tr×nh ®é cña m×nh. Trong khi ®ã, b¸o ®iÖn tö chØ võa míi xuÊt hiÖn, l¹i cÇn tíi nh÷ng kü n¨ng c¬ b¶n trong viÖc sö dông m¸y tÝnh vµ m¹ng internet, v× thÕ, nã tr­íc tiªn phæ biÕn ®èi víi nhãm cã tr×nh ®é häc vÊn cao. Trong t­¬ng lai, khi m¸y tÝnh vµ m¹ng internet trë nªn phæ cËp h¬n, ch¾c ch¾n viÖc ®äc b¸o ®iÖn tö sÏ trë nªn gÇn gòi h¬n víi nh÷ng ng­êi cã tr×nh ®é häc vÊn thÊp. Ngoµi ra, chóng ta còng thÊy sù kh¸c biÖt rÊt râ rÖt, nÕu kh«ng nãi lµ tr¸i ng­îc gi÷a ch©n dung nh÷ng ng­êi chØ ®äc b¸o in vµ nh÷ng ng­êi chØ ®äc b¸o ®iÖn tö. Tæng hîp kÕt qu¶ ®iÒu tra cho thÊy ®Æc tr­ng riªng cña tõng nhãm nh­ tr×nh bµy ë B¶ng 6. B¶ng 6. So s¸nh ®Æc ®iÓm nhãm c«ng chóng chØ ®äc b¸o in (41%) vµ nhãm chØ ®äc b¸o ®iÖn tö (6%) Ch©n dung nhãm chØ ®äc b¸o in Ch©n dung nhãm chØ ®äc b¸o ®iÖn tö Kh«ng dïng internet ¦a chuéng internet Nhãm trªn 35 tuæi chiÕm ­u thÕ Nhãm d­íi 35 tuæi chiÕm ­u thÕ N÷ giíi chiÕm sè ®«ng Nam giíi chiÕm sè ®«ng ¦a ®äc th«ng tin vÒ an ninh. ¦a ®äc m¶ng tin tøc thêi sù Nh÷ng sù kh¸c biÖt nªu trªn cho phÐp chóng ta nghÜ tíi ®Æc tr­ng cña mét nhãm c«ng chóng kh¸ ®Æc thï, sím tiÕp cËn m¹ng internet vµ b¸o ®iÖn tö. NÕu nh×n nhËn m¹ng internet nãi chung vµ b¸o ®iÖn tö nãi riªng lµ mét ph¸t minh míi ®ang x©m nhËp vµo ®êi sèng x· héi th× kÕt qu¶ nghiªn cøu trªn ®©y cho thÊy chóng ®ang ë giai ®o¹n ®Çu cña qu¸ tr×nh ph¸t t¸n. Trªn c¬ së c¸c nhãm c«ng chóng ®Æc thï cña b¸o in vµ b¸o ®iÖn tö, chóng ta cã thÓ phÇn nµo dù ®o¸n tèc ®é khuÕch t¸n cña hµnh vi ®äc b¸o ®iÖn tö dùa trªn Lý thuyÕt khuÕch t¸n c¸i míi (Diffusion of innovation theory) cña häc gi¶ ng­êi Mü Everett Rogers. Theo lý thuyÕt nµy th× mét ý t­ëng hay ph¸t minh míi th­êng tr¶i qua qu¸ tr×nh khuÕch t¸n vµo x· héi víi nhiÒu giai ®o¹n tu©n theo biÓu ®å ch÷ S (xem H×nh 1). Theo lý thuyÕt cña Rogers th× nhãm sím tiÕp nhËn b¸o ®iÖn tö ë Hµ Néi sÏ lµ nh÷ng ng­êi trÎ tuæi, tr×nh ®é häc vÊn cao vµ sö dông m¹ng th­êng xuyªn. TØ lÖ ®äc b¸o Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn
  8. 78 Vấn đề cạnh tranh công chúng giữa báo điện tử và báo in. ®iÖn tö hµng ngµy vµ hµng tuÇn cña c­ d©n Hµ Néi ®¹t trªn 40%, nªn xÐt trªn biÓu ®å ch÷ S th× vÉn ch­a qua ®Ønh (cùc ®¹i ®¹t ®­îc ë mèc 50%) vµ hiÖn vÉn ë giai ®o¹n khuÕch t¸n víi tèc ®é nhanh. Nh÷ng ph¸c th¶o vÒ nhãm chØ ®äc b¸o in cã thÓ còng lµ cho thÊy phÇn nµo ch©n dung cña nhãm nh÷ng ng­êi chËm tiÕp nhËn c«ng nghÖ míi, vµ sÏ chÊp nhËn sö dông m¹ng internet vµo giai ®o¹n muén cña qu¸ tr×nh khuÕch t¸n. Bëi lÏ Hµ Néi lµ mét trong nh÷ng ®« thÞ lín nhÊt cña ®Êt n­íc nªn chóng ta hoµn toµn cã thÓ kh¼ng ®Þnh sù x©m nhËp cña b¸o ®iÖn tö ë c¸c vïng miÒn kh¸c sÏ cã kho¶ng chËm h¬n nhÊt ®Þnh, ®Æc biÖt lµ ë khu vùc n«ng th«n th× kho¶ng c¸ch nµy sÏ kh¸ lín. 3. C¸c kiÕn nghÞ nh»m t¨ng c­êng chÊt l­îng c¸c tê b¸o in vµ b¸o ®iÖn tö 3.1. §èi víi b¸o in - Thø nhÊt, c¸c tê b¸o in cÇn xem l¹i tÝnh th©n thiÖn cña s¶n phÈm b¸o chÝ khi ®Õn tay c«ng chóng. KÕt qu¶ nghiªn cøu cho thÊy ngoµi chiÒu s©u vµ ®é tin cËy ®­îc ®¸nh gi¸ cao, b¸o in thua kÐm h¼n b¸o ®iÖn tö ë sù thuËn tiÖn, ®é hÊp dÉn. §iÒu nµy cã nghÜa lµ b¸o in vÉn bÞ coi nh­ng mét s¶n phÈm kh¸ b¶o thñ, cã kho¶ng c¸ch vµ chËm thay ®æi. - Thø hai, nh÷ng nç lùc lµm th©n thiÖn tê b¸o còng lµ nç lùc hiÖu qu¶ nhÊt ®Ó thu hót ®éc gi¶ trÎ. Trong khi møc ®é ®äc b¸o ®iÖn tö tØ lÖ nghÞch víi tuæi t¸c th× b¸o in l¹i cã xu h­íng ng­îc l¹i. Cã nghÜa lµ, ng­êi cµng cao tuæi cµng ­a chuéng b¸o in h¬n. Kh«ng cã g× kh¼ng ®Þnh r»ng nh÷ng ®éc gi¶ trÎ cña h«m nay, mét khi ®· ­a thÝch b¸o ®iÖn tö vµ m¹ng internet sÏ quay trë l¹i víi b¸o in nh­ c¸c bËc phô huynh cña hä. V× thÕ, nç lùc giµnh l¹i b¹n ®äc trÎ tuæi cña b¸o in lµ hÕt søc cÇn thiÕt ®Ó ®¶m b¶o nguån b¹n ®äc æn ®Þnh vµ bÒn v÷ng cho b¸o trong t­¬ng lai. - Thø ba, dï thay ®æi thÕ nµo th× b¸o in còng cÇn c©n nh¾c xem sù thay ®æi sÏ ph¶i tr¶ gi¸ vÒ chiÒu s©u vµ ®é tin cËy cña th«ng tin tªn b¸o ra sao v× ®©y lµ gÇn nh­ lµ hai ­u thÕ duy nhÊt cña b¸o in mµ c«ng chóng vÉn ®¸nh gi¸ rÊt cao. 3.2. T¨ng c­êng chÊt l­îng c¸c tê b¸o ®iÖn tö - C¸c toµ so¹n b¸o ®iÖn tö cÇn xem xÐt tíi tèc ®é ph¸t triÓn cña m¹ng internet ®Ó cã nh÷ng ®¸nh gi¸ kh¸ch quan vÒ tèc ®é ph¸t triÓn cña tê b¸o. Mçi tê b¸o ®iÖn tö cÇn lµm râ ®©u lµ l­îng ®éc gi¶ t¨ng thªm do chÝnh sù c¶i thiÖn cña chÊt l­îng b¸o chÝ, vµ ®©u lµ l­îng ®éc gi¶ cã ®­îc nhê viÖc khuÕch t¸n nhanh chãng cña m¹ng internet. KÕt qu¶ nghiªn cøu cho thÊy trong giai ®o¹n ®Çu ph¸t triÓn, sù t¨ng tr­ëng cña b¸o ®iÖn tö phô thuéc kh¸ râ rÖt møc ®é phæ cËp cña m¹ng internet. - §Ó ®¶m b¶o ®é nãng cña tê b¸o, c¸c tê b¸o ®iÖn tö cã thÓ kh«ng ®¸p øng nhu cÇu cña ®éc gi¶ vÒ chiÒu s©u cña th«ng tin. Tuy nhiªn, c¸c tê b¸o ®iÖn tö cÇn c¶i thiÖn ®é tin cËy cña tin tøc. C«ng chóng ®¸nh gi¸ b¸o in cã ®é tin cËy cao h¬n h¼n b¸o ®iÖn tö, trong khi vÒ mÆt nguyªn t¾c, ®é tin cËy vµ tÝnh kh¸ch quan cÇn ph¶i ®¹t ®­îc ë mäi lo¹i h×nh b¸o chÝ. Kû luËt lµm b¸o vµ tÝnh truyÒn thèng ë c¸c tê b¸o ®iÖn tö cßn yÕu do lÞch sö ph¸t triÓn rÊt ng¾n, v× thÕ, nã cÇn ®­îc ®Çu t­ x©y ®¾p t¹o lËp uy tÝn cho mçi tê b¸o. - ViÖc x©y dùng b¶n s¾c riªng cho c¸c tê b¸o ®iÖn tö lµ hÕt søc quan träng, trong Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn
  9. Nguyễn Thu Giang 79 khi nhiÒu tê b¸o in ®· lµm ®­îc ®iÒu nµy. C¸c tê b¸o ®iÖn tö mÆc dï cã l­îng ®éc gi¶ kh¸ kh¶ quan nh­ng cÇn tÝnh tíi mét thùc tÕ lµ sè l­îng tê b¸o ®iÖn tö ë ViÖt Nam cßn rÊt Ýt ái. V× thÕ, mÆc dï c¸c tê b¸o cã giao diÖn vµ néi dung th«ng tin na n¸ nhau nh­ng vÉn ®­îc ®éc gi¶ ®ãn nhËn. Tuy nhiªn, nÕu cø tiÕp tôc nh­ vËy th× khã cã thÓ ®ét ph¸ trong chÊt l­îng cña tê b¸o vµ khã lßng x©y dùng ®­îc b¶n s¾c riªng. - ChÝnh c¸c tê b¸o ®iÖn tö ph¶i c¶nh gi¸c víi nh÷ng tê b¸o in v× phiªn b¶n ®iÖn tö cña c¸c tê b¸o in cã uy tÝn rÊt dÔ trë thµnh ®èi thñ c¹nh tranh víi c¸c tê b¸o ®iÖn tö ®éc lËp. Trong tr­êng hîp ë n­íc ta xuÊt hiÖn c¸c tËp ®oµn b¸o chÝ th× t­¬ng lai c¸c phiªn b¶n ®iÖn tö sÏ rÊt t­¬i s¸ng nhê ®­îc rãt kinh phÝ vµ nh©n lùc. Trong khi c¸c tê b¸o in cÇn thay ®æi t­ duy ®Ó lµm phiªn b¶n ®iÖn tö cho hiÖu qu¶ th× c¸c tê b¸o ®iÖn tö l¹i cÇn tho¸t khái t­ duy b¸o in vèn vÉn cßn in dÊu kh¸ nÆng nÒ ë c¶ c¬ cÊu toµ so¹n lÉn c¸ch thøc viÕt tin ®iÖn tö. - C¸c tê b¸o ®iÖn tö cÇn khai th¸c tèi ®a c¸c ­u thÕ vÒ tÝnh n¨ng ®­îc c«ng chóng ®¸nh gi¸ cao. §ã lµ ­u thÕ thuËn tiÖn, t×m kiÕm th«ng tin dÔ dµng, tÝnh n¨ng th¶o luËn, ph¶n håi, t­¬ng t¸c vµ ®a ph­¬ng tiÖn. Nh÷ng ­u thÕ nµy lµ ®Æc tr­ng mµ kh«ng mét lo¹i h×nh b¸o chÝ nµo kh¸c cã ®­îc nh­ng hiÖn ch­a ®­îc c¸c tê b¸o ®iÖn tö ë ViÖt Nam tËn dông v× nhiÒu tê b¸o ®iÖn tö vÉn mang nÆng t­ duy cña b¸o in. Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn
  10. 80 Vấn đề cạnh tranh công chúng giữa báo điện tử và báo in. Tµi liÖu tham kh¶o Tµi liÖu tiÕng ViÖt 1. Vò Trµ My, Mét sè vÊn ®Ò nghiªn cøu truyÒn th«ng ®¹i chóng, bµi ®¨ng trong cuèn B¸o chÝ nh÷ng vÊn ®Ò lý luËn vµ thùc tiÔn, tËp 6, NXB §¹i häc quèc gia Hµ Néi, 2005. 2. Mai Quúnh Nam, B¸o ThiÕu nhi d©n téc vµ c«ng chóng thiÕu nhi d©n téc, T¹p chÝ X· héi häc sè 4, 2002. 3. TrÇn H÷u Quang, TruyÒn th«ng ®¹i chóng vµ c«ng chóng, LuËn ¸n tiÕn sÜ X· héi häc, TP. HCM, 1998. 4. TrÇn H÷u Quang, X· héi häc b¸o chÝ, NXB TrÎ TP. HCM, 2006 5. §×nh Quang (chñ biªn), §êi sèng v¨n hãa ®« thÞ & khu c«ng nghiÖp ViÖt Nam, NXB V¨n hãa – Th«ng tin, Hµ Néi, 2005. 6. D­¬ng Xu©n S¬n, §inh H­êng, TrÇn Quang, C¬ së lý luËn b¸o chÝ truyÒn th«ng, NXB §¹i häc quèc gia, Hµ Néi, 2004. 7. Bïi Hoµi S¬n, ¶nh h­ëng cña Internet ®èi víi thanh niªn Hµ Néi, NXB KHXH, Hµ Néi, 2006. Tµi liÖu tiÕng Anh 8. Klaus Schoenbach, Ester de Waal and Edmund Lauf, Online and Print Newspapers Their Impact on the Extent of the Perceived Public Agenda, European Journal of Communication, Sè 20(2), trang 245–258. 9. Guido H. Stempel III, Thomas Hargrove, Joseph P. Bernt, Relation of growth of use U U of the internet to changes in media use from 1995 to 1999, Journalism and Mass Communication Quarterly, Sè Mïa xu©n 2000, trang 71. 10. ViÖn nghiªn cøu PEW, B¸o c¸o dù ¸n PEW Internet & American life project: http://www.pewinternet.org/ U T 4 4T U 11. ViÖn nghiªn cøu PEW, B¸o c¸o dù ¸n c«ng chóng internet Mü n¨m 1999: http://people-press.org/reports/display.php3?ReportID=72 U T 4 T 4 U Bản quyền thuộc viện Xã hội học www.ios.org.vn

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản