Bệnh thận và huyết áp
Không như quả tim mà người ta có thể nghe nhịp đập, hay dạ dày đôi khi
gây cảm giác đau, thận hoạt động âm thầm. Cho đến một ngày nào đó… nó bộc
phát. Loại bỏ những chất thải độc hại đối với cơ thể, duy trì sự cân bằng của
nước, đảm bảo mức độ ổn định của các khoáng chất cần thiết như can-xi… Tất
cả những chức năng cần thiết đối với cơ thể này đều do hai quả thận đảm nhận.
Bệnh thận dù tổn thương ban đầu ở nhu mô hay hệ thống mạch máu thận
thì sớm muộn cũng dẫn đến tăng huyết áp. Mặt khác tăng huyết áp sẽ thúc đẩy
mạnh quá trình xơ hóa cầu thận tiến dần đến suy thận giai đoạn cuối. Vì vậy có thể
nói thận vừa là thủ phạm gây tăng huyết áp vừa là nạn nhân của tăng huyết áp.
Từ lâu y học đã cho rằng tăng huyết áp có thể gây tổn thương thận, dẫn đến
một tình trạng mô bệnh học gọi là xơ hóa mạch máu thận theo trường phái
Hamburger hay xơ hóa thận theo trường phái Anh – Mỹ. Tổn thương thận diễn
biến từ từ, nếu không điều trị sẽ gây hậu quả suy thận mạn giai đoạn cuối.
Ngược lại, một số bệnh lý ở nhu mô thận, cầu thận, ống thận, kẽ thận, mạch
máu thận do mắc phải hoặc di truyền có thể là nguồn gốc gây tăng huyết áp. Trong
những trường hợp này gọi là tăng huyết áp triệu chứng.
Mối tương quan thuận – nghịch xấu này cần được nhận biết để xử lý, điều
chỉnh nhằm bình thường hóa huyết áp. Ngày nay, y học đã biết rõ hơn cơ chế bệnh
sinh thuận nghịch này và đã có các thuốc có nhiều hiệu quả trong chống tăng
huyết áp, bảo vệ tim, bảo vệ thận với mục đích ít hoặc chậm dẫn đến suy thận giai
đoạn cuối.
Theo ước tính, 3% dân số Mỹ có bệnh về thận bị creatinine huyết tăng thì
trong đó 70% có tăng huyết áp nhưng chỉ 59% số này được điều trị và chỉ 34% đạt
được huyết áp mục tiêu. 2 – 5% tổng số bệnh nhân tăng huyết áp do các bệnh thận
mạn tính.
Ở Việt Nam, theo Khoa thận tiết niệu – Bệnh viện Bạch Mai (năm 2000):
72,9% bệnh nhân điều trị nội trú tại khoa bị suy tĩnh mạch, 86,7% bệnh nhân lọc
máu chu kỳ có tăng huyết áp. Hiện nay tại Bệnh viện Bạch Mai đang quá tải bệnh
nhân bị suy thận mạn có tăng huyết áp và suy tim cần điều trị thay thế.
Tại sao các bệnh thận và suy thận có tăng huyết áp?
Để giải thích, y học nêu vai trò quan trọng của hệ thống rennin-angiotensin-
aldosteron (RAAs).
Rennin là một enzym được sản xuất ở tổ chức cầu thận có tác dụng kích
hoạt angiotesinogen thành angiotensin I. Ở đây nhờ enzym chuyển đổi có tác dụng
chuyển angiotensin I thành angiotensin II, một chất gây co mạch rất mạnh làm
tăng huyết áp.
Những bệnh thận nào có thể gây tăng huyết áp?
Khi có một người bị tăng huyết áp, thầy thuốc sẽ tìm các bệnh thận sau đây:
- Viêm cầu thận cấp với các triệu chứng phù, đái máu, protein niệu tăng
trên 1g/l, tăng huyết áp.
- Viêm cầu thận mạn với các triệu chứng phù, da nhợt, protein niệu tăng
trên 1g/l, hang cầu niệu nhiều, ure huyết và creatinin huyết tăng, tăng huyết áp,
siêu âm thấy thận nhỏ.
- Viêm cầu thận đái tháo đường với các triệu chứng glucose huyết lúc đói
tăng trên 7,1mmol/l, nước tiểu có microalbumin, protein. Có thể kèm theo rối loạn
mỡ máu.
- Viêm cầu thận lupus. Đây là một bệnh tự miễn, tiến triển từng đợt với sốt,
đau khớp, ban đỏ má, tăng huyết áp.
- Sỏi đường tiết niệu: Sỏi thận, sỏi niệu quản, sỏi bàng quang với các triệu
chứng như cơn đau quặn thận, đái máu, được phát hiện qua siêu âm, chụp Xquang.
- Ứ nước thận với triệu chứng đái máu, hai thận to, được chẩn đoán nhờ
siêu âm, Xquang.
- Đa nang thận với các triệu chứng đái máu, hai thận to, được chẩn đoán
nhờ siêu âm.
- Suy thận giai đoạn cuối được điều trị thay thế bằng các biện pháp lọc máu
chu kỳ hoặc lọc màng bụng ngoại trú liên tục hoặc ghép thận.
Điều trị tăng huyết áp trong bệnh thận và suy thận như thế nào?
Ngoài chế độ ăn uống giảm natri, hoạt động thể lực thích hợp thì việc chọn
thuốc đơn trị liệu hoặc đa trị liệu cần được cân nhắc cẩn thận. Đôi khi phải dùng 2
– 3 thứ thuốc mới đạt kết quả mong muốn.
Việc điều trị tăng huyết áp trong suy thận nên tuân thủ các nguyên tắc:
- Đạt huyết áp mục tiêu.
- Cần chọn thuốc hạ áp thích hợp với từng đối tượng. Nên chọn thuốc ức
chế men chuyển hoặc chẹn thụ thể AT1 hoặc chẹn canxi, thuốc có tác dụng bảo vệ
thận, làm giảm protein niệu và diễn biến suy thận, đặc biệt ở bệnh nhân bị suy thận
do đái tháo đường.
- Không nên dùng thuốc gây hạ huyết áp nhanh, đột ngột vì có thể gây suy
thận cấp chức năng tạm thời hoặc làm nặng thêm suy thận mạn tính.
- Việc phối hợp thuốc phải lựa chọn liều và không ngừng thuốc hoặc giảm
thuốc đột ngột.
- Chế độ ăn uống và lọc ngoài thận cần được tuân thủ chặt chẽ theo hướng
dẫn của bác sĩ chuyên khoa để phòng ngừa các biến chứng: suy tim, nhồi máu cơ
tim, tai biến mạch máu não.
Tăng huyết áp và suy thận
Xơ hóa mạch máu thận là một trong những nguyên nhân thường gặp của
bệnh thận mạn tính tiến triển. Những năm gần đây, y học nói nhiều đến mô đệm
xơ hóa và angiotensin II đóng vai trò trung tâm trong bệnh thận. Khi kích hoạt hệ
rennin-angiotensin-aldosteron sẽ gây nên tăng huyết áp hệ thống và tăng áp lực
trong cầu thận làm ảnh hưởng huyết động tới nội mạc mạch máu và tiểu cầu thận.
Vai trò của angiotensin II đa dạng và ảnh hưởng của cơ chế tác dụng ngược gây