Những phát hiện về vạn vật và con người
CƠ THỂ HỌC
Bên trong chúng ta
Kinh nghiệm không hề lầm lẫn, chỉ có phán đoán của chúng ta sai
lầm khi tự hứa hẹn cho mình những kết quả mà không phải do kinh nghiệm
tạo ra. - Leonardo da Vinci (1510).
Một nhà tiên tri ngông cuồng mở đường
Tại châu Âu ở thế kỷ 16, nhận thức thông thường và sự hiểu biết của
dân gian, như đã che mắt con người trước các vì sao, thì cũng đã che khuất
cái nhìn của con người về chính mình và cản trở công việc tìm hiểu cơ thể
con người. Nhưng không giống với thiên văn, giải phẫu con người là một
môn mà không một ai có thể trốn tránh một sự hiểu biết trực tiếp nào đó. Tại
châu Âu, sự hiểu biết về cơ thể con người đã được mã hóa và được dành
riêng cho sự trông coi của một giới độc quyền có thế lực và uy tín. Được cất
giữ bằng những ngôn ngữ bác học (Hi Lạp, La tinh, ả Rập và Híp-ri), kiến
thức trong lãnh vực này là sở hữu riêng của những người tự xưng mình là
những bác sĩ cơ thể học. Còn việc đụng chạm tới thân thể để điều trị hay mổ
xẻ thì là một lãnh vực thuộc một giới khác gần giống như giới mổ súc vật và
đôi khi gọi là những nhà phẫu thuật thợ cạo.
Mãi đến khoảng năm 1300 cơ thể con người mới được mổ xẻ để dạy
và học giải phẫu học. Vào thời ấy, mổ xẻ tử thi là một công việc đặc biệt ghê
tởm. Vì không có hệ thống ướp lạnh, nên cần phải mổ xẻ những bộ phận dễ
hư trước - bắt đầu là ổ bụng rồi đến lồng ngực và sau cùng là đầu và các chi.
Một cuộc mổ xẻ thường phải làm vội vàng và liên tục trong khoảng bốn
ngày đêm và thường ở ngoài trời.
Các bác sĩ cơ thể học giữ những bí mật của mình rất kỹ bằng những
ngôn ngữ mà bệnh nhân không thể đọc được. Không lạ gì họ chiếm được
một uy tín rất lớn về trí thức và sự nể sợ vì tính cách huyền bí.
Hiển nhiên con đường dẫn tới y học hiện đại không thể được mở ra
bởi bất kỳ giáo sư lỗi lạc nào. Cần phải có một con người khoáng đạt, giàu
tưởng tượng, một con người táo bạo. Con người này phải dùng ngôn ngữ địa
phương và không chỉ nói mà phải la to.
Paracelsus (1493-1541) là con người bị nghi ngờ ở thời mình và
không bao giờ mất tiếng xấu là một tay lang băm.
“Paracelsus” là biệt danh mà ông đã giữ lại trong lịch sử, tự nó cũng là
một điều bí nhiệm. Tên thật của ông là Theophrastus Philippus Aureolus
Bombastus von Hohenheim. Ông sinh ở miền đông bộ Thụy Sĩ, cha ông là
một thầy thuốc và mẹ ông là một người giúp việc trong một nhà dòng Biển
Đức ở Einsiedelm. Mẹ ông qua đời năm ông chín tuổi và cha ông dời gia
đình về một làng hầm mỏ ở Carinthia nước Áo, là nơi ông lớn lên. Việc giáo
dục của ông không đều đặn và ông phải học theo kiểu được chăng hay chớ
và học lỏm nghề của cha mình hay của những giáo sĩ giỏi về thuốc. Có lẽ
ông không bao giờ đậu bằng tiến sĩ. Ông không hề định cư tại một chỗ nào
và trong khi đi lang thang nay đây mai đó, ông đã làm việc tại vùng mỏ
Fugger ở Tyrol và làm phẫu thuật viên cho quân đội Venice ở Đan Mạch và
Thuỵ Điển. Ông còn phiêu lưu đến tận đảo Rhodes và xa hơn về phía đông.
Tuy sức khoẻ bị yếu kém vì nghèo khổ và tiếp xúc với bệnh nhân,
cũng như vì những thử thách của cuộc đời phiêu bạt, ông vẫn cố gắng hành
nghề y khoa. Ông kết hợp nơi mình niềm kiêu hãnh của một con người tự
lập và niềm xác tín rằng mình là phát ngôn nhân của Thiên Chúa. Được sự
tài trợ của những nhà nhân bản hàng đầu, ông tranh thủ cơ may này ở Basil
để làm nổ tung cơ chế y học. Đồng thời ông quảng bá bản tuyên ngôn hung
hăng của mình để phục vụ nghệ thuật chữa trị mà ông hi vọng sẽ dùng để
thay thế lời thề Hippocrate.
Khái niệm độc đáo của Paracelsus về bệnh tật, tuy bắt nguồn từ những
ý tưởng bí nhiệm, nhưng sẽ là nguồn cung cấp những định đề cho khoa y
học thời mới. Quan niệm về bệnh tật phổ biến ở châu Âu thời Trung cổ là di
sản của những tác giả cổ điển, được các bác sĩ cơ thể học khai triển và quảng
bá. Họ cho rằng bệnh tật là sự đảo lộn thế cân bằng của các “chất dịch” nơi
cơ thể. Lý thuyết y học chỉ là một bộ phận của lý thuyết tổng quát về bản
tính con người. Trong con người có bốn “chất dịch cơ bản” (máu, đờm, nước
mắt và mật). Sức khoẻ là kết quả của sự cân bằng bốn chất dịch này trong cơ
thể mỗi người. Kết quả là có bao nhiêu cá nhân thì có bấy nhiêu loại bệnh tật.
Thuyết các chất dịch vừa là một thuyết sinh lý, bệnh lý và tâm lý.
Paracelsus đã đề xướng một lý thuyết khác hẳn, dựa trên một khái
niệm triệt để khác về bệnh tật, với những hệ quả rộng lớn cho khoa y học.
Paracelsus nhấn mạnh rằng nguyên nhân của bệnh tật không phải là do sự
kém điều chỉnh các chất dịch trong cơ thể con người, mà do một nguyên
nhân nào đó ở bên ngoài cơ thể. Ông chế nhạo rằng những chất dịch chỉ là
những chuyện thêu dệt của những nhà trí thức. Nhưng ông cũng không chịu
được một số nhà giải phẫu tiên phong tìm cách đặt cho khoa y học một nền
móng thực tiễn và vững chắc hơn. Theo Paracelsus, khi Thiên Chúa tạo
dựng vũ trụ, Ngài đã cung cấp một phương thuốc cho mọi thứ rối loạn. Các
nguyên nhân của bệnh tật chủ yếu là những chất khoáng và chất độc từ
những ngôi sao thoát ra trong không khí. Trực giác này của Paracelsus cho
thấy ông chịu ảnh hưởng rất nhiều của khoa chiêm tinh. Khi ông nói đến
ngoài cơ thể, khi ông nhấn mạnh tính thuần nhất của những nguyên nhân
gây bệnh và tính đặc trưng của mỗi bệnh, ông đang vạch đường cho khoa y
học thời đại mới. Tuy các lý luận của ông không đúng, nhưng những trực
giác của ông thì đúng.
Niềm tin của Paracelsus bảo ông rằng không có bệnh nào là không thể
chữa, chỉ có những thầy thuốc kẽm mà thôi. Các thầy thuốc phải luôn nghiên
cứu để tìm ra những phương trị liệu mới, đừng bao giờ dừng lại ở những
giáo điều của Galen.
Trong khi các “bác sĩ cơ thể học” chuyên chữa trị những sự bất quân
bình dịch chất của các bệnh nhân giàu có của mình, thì Paracelsus đi tiên
phong trong việc nghiên cứu các bệnh nghề nghiệp. Ông hiểu biết đời sống
của những thợ hầm mỏ, vì năm ông chín tuổi, cha ông đã đưa ông đến sống
ở làng mỏ Villach ở nam bộ nước áo và khi là thanh niên, ông đã làm việc
trong các nhà máy kim loại ở Schwaz thuộc vùng Tyrol. Những chuyến
phiêu lưu sau này của ông tới Đan Mạch, Thuỵ Điển và Hungary và tới Inn
Valley đã dẫn ông tới những vùng hầm mỏ. Cuối cùng ông trở lại Villach để
điều khiển nhà máy luyện kim Fugger. Trong tất cả những năm này, ông đã
ghi nhận điều kiện làm việc của những người thọ hầm mỏ và những người
thợ luyện kim, ông quan sát các bệnh tật của họ và ông nghiên cứu các
phương thức điều trị. Tác phẩm Về Căn bệnh của Thợ Mỏ và các Bệnh khác
