DANH HOẠ TRẦN VĂN CẨN
Hoạ sĩ Trần Văn Cẩn sinh ngày
13 tháng 8 năm 1910 tại Kiến
An, nay là quận Kiến An thuộc
thành phố Hải Phòng trong một
gia đình trí thức nghèo, bố làm
nghề bưu điện, mẹ làm nghề thủ
công nặn con giống b
ằng bột dẻo
và làm đèn giấy bằng nan tre...
Năm 1924 vào tuổi 14, sau khi
học hết tiểu học ở Kiến An, ông
lên Hà Nội ở với bà n
ội. Qua hai
năm trung h
ọc, năm 1925, theo ý
kiến của bố, ông thi vào Trường
Kỹ nghệ thực hành (école de l’
art appliqué) Hà Nội, học vẽ
mẫu đăng ten và thiết kế đồ gỗ.
Năm 1930, ông tốt nghiệp và
được điều về làm việc ở Viện Hải Dương học Nha Trang (nay là Viện
Nghiên Cứu Hải Dương Học Nha Trang), làm công việc vẽ, chép lại
những con cá lạ đánh bắt được từ biển về để lưu trữ vào hồ sơ gốc. Tại
đây, anh được làm quen với màu vẽ của những hoạ sĩ phương Tây từ
TRẦN VĂN CẨN-Em Thuý-sơn
dầu
một hoạ sĩ Pháp đến giúp Sở xây dựng mô hình để tham dự hội chợ
triển lãm ở Paris. Sự kiện này đã dẫn ông tới bỏ công việc ở Sở cá,
quay về Hà Nội với hoài bão trở thành hoạ sĩ tạo hình.
Năm 1931, sau 3 tháng học dự bị do hoạ sĩ Nam Sơn hướng dẫn, Trần
Văn Cẩn thi đỗ vào khoá VI (1931-1936) Trường Cao Đẳng Mỹ Thuật
Đông Dương cùng với Nguyễn Gia Trí, Lưu Văn Sìn, Nguyễn Văn
Tại, Nguyễn Thuỵ Nhân, Vũ Đức Nhuận... Năm 1933 ông cùng các ho
ạ
sĩ thể nghiệm thành công tranh sơn mài với sơn son, v
ỏ trứng. Vừa học
tập, vừa sáng tác: năm 1934 tác phẩm đầu tay mang tên Mẹ Tôi đã
được tham dự phòng triển lãm ở Paris. Cùng với Lê Phổ, Phạm Hậu,
Nguyễn Khang, Trần Quang Trân, Trần Văn Cẩn là một trong những
sinh viên đầu tiên nghiên cứu sơn ta, ông đã cùng bác Phó Thành tìm
cách pha chế để có thể vẽ được nhiều lớp sơn chồng lên nhau và mài.
Năm 1935, tại triển lãm lần thứ nhất Hội Khuyến Khích Kỹ thuật và
công nghệ ( viết tắt là SADEAL) Trần Văn Cẩn đã có bốn tác phẩm
Em gái tôi - sơn dầu, Cha con- lụa, Đi làm đồng và Cảnh bờ sông -
khắc gỗ màu, trong đó hai bức Cha con và Đi làm đồng được sáng tác
trên cơ sở ký hoạ ở Yên Viên, phía Bắc Hà Nội. Tại cuộc triển l
ãm này
ông được tặng giải ngoại hạng và được cử vào Ban giám khảo. Năm
1936, ông lại gửi tới triển lãm SADEAL lần hai với ba bức tranh lụa:
Cô đơn, Chân dung cô gái nhỏ và Chăn ngựa. Năm 1937 ông dự hội
chợ triển lãm quốc tế Paris với bốn tác phẩm lụa: Chân dung cô gái tr
ên
nền hoa đào, Chợ hoa, Thê và Mang cỏ cho ngựa ăn. Có thể thấy suốt
giai đoạn học, Trần Văn Cẩn đi khá sâu vào chất liệu lụa vậy m
à bài thi
tốt nghiệp của ông lại là bức bình phong trang trí kh
từ 6 tấm vóc với đề tài sinh hoạt của giới trí thức xưa có tên Lều ch
õng.
Bài tốt nghiệp này của ông được đánh giá cao.
Khi ra trường, hoạ sĩ Trần Văn Cẩn từ chối sự bổ nhiệm của chính
quyền thuộc địa. Hè năm đó ông đi xe đạp vào Huế cùng hai b
ạn học để
vẽ phong cảnh, nhưng bị chính quyền nghi ngờ và gặp rất nhiều khó
khăn. Nhưng ông quyết tâm tập trung vào chuyên môn, liên tục sáng
tác nhiều tác phẩm bằng các chất liệu sơn mài, lụa, sơn dầu, khắc gỗ.
Có thể coi thời kỳ này là thời kỳ hoạ sĩ Trần Văn Cẩn thử sức m
ình trên
nhiều chất liệu khác nhau và ở chất liệu nào ông cũng đạt được thành
công. Đó là các tác phẩm: Đi lễ chùa - lụa; Trong vườn - năm 1938,
sơn mài (120 x 80 cm) khi dự triển lãm SADEAL lần thứ III tại Hải
Phòng, ông nhận được Giải Ngoại Hạng, tác phẩm này gửi đi dự triển
lãm ở Batavia. Tác phẩm Bên sông Hồng - lụa, Phong cảnh Huế - sơn
dầu năm 1939 dự triển lãm SADEAL lần thứ IV. Tác phẩm Gánh lúa -
Lụa, Ngư dân - sơn dầu gửi sang Tokyo năm 1940. Năm 1943 ông
gia nhập nhóm “Trung tâm nghệ thuật Việt Nam” gọi tắt là FARTA,
đồng thời gửi hai tác phẩm: Em Thuý - sơn dầu và Gội đầu - khắc gỗ.
Mà sau đó ông được tặng giải nhất. Năm sau, ở triển lãm FARTA l
ần 2,
ông gửi hai tác phẩm: Bên ao sen - sơn dầu, Hai thiếu nữ trước bình
phong - lụa, 1944. Cũng năm này, tác phẩm Nắng trong vườn - sơn
dầu của Trần Văn Cẩn gửi tham dự triển lãm "Duy nhất". Tác phẩm
sơn dầu Em Thuý và tác phẩm Gội đầu tranh khắc gỗ của hoạ sĩ Trần
Văn Cẩn hiện được lưu giữ tại Bảo tàng mỹ thuật Việt Nam
Thời tiền khởi nghĩa, cảm tình với các bạn ở Văn hoá cứu quốc, ông vẽ
tranh cổ động Cứu nông dân, Trừ giặc đói, Phá xiềng, Bản đồ Việt
Nam không thể chia cắt. Các tác phẩm của hoạ sĩ Trần Văn Cẩn sáng
tác đã tham dự nhiều triển lãm trong nước và quốc tế. Điều này, thể
hiện sức sáng tạo của ông hết sức dồi dào. Chính ông cùng các hoạ sĩ
tốt nghiệp trường cao đẳng Mỹ Thuật Đông Dương thời đó như Tô
Ngọc Vân, Nguyễn Phan Chánh, Nguyễn Đỗ Cung, Nguyễn Gia Trí,
Nguyễn Tường Lân, Lê Văn Đệ, Lương Xuân Nhị... đã tạo nên những
tác phẩm hội hoạ hiện đại giai đoạn đầu ở Việt nam.
Năm 1945 Cách mạng Tháng Tám thành công. Trong những ngày sôi
sục khí thế cách mạng và chống lại âm mưu xâm lược của giặc Pháp,
hoạ sĩ Trần Văn Cẩn cùng với nhiều danh hoạ khác đã hăng hái vẽ
tranh cổ động cỡ lớn trưng bầy ở vườn hoa Chí Linh, Bờ Hồ, ngã tư
Tràng Tiền, trước cửa Nhà Hát Lớn. Hoạ sĩ Trần Văn Cẩn đã vẽ áp
phích Nước Việt Nam của Người Việt Nam (4x6m), trong tranh ba
nhân vật thanh niên nam, nữ, thiếu niên với vũ khí trong tay sẵn sàng
bảo vệ tổ quốc. áp phích trên được dựng ở nhà Địa ốc Ngân Hàng. Th
ời
gian này, hoạ sĩ Trần Văn Cẩn cùng anh em trong Hội Văn Hoá Cứu
Quốc đã tổ chức triển lãm văn hoá tại Nhà Khai Trí Tiến Đức, phố
Hàng Trống, Hà Nội. ở đây, hoạ sĩ Trần Văn Cẩn đã vẽ mẫu cửa - một
mẫu cửa khá độc đáo và chỉ đạo trưng bày triển lãm Văn hoá. Lần ấy,
anh em nghệ sĩ đã vinh dự được Bác Hồ đã đến thăm và nói chuyện.
Tại triển lãm này, Trần Văn Cẩn đã tham dự bức tranh lụa Cấy lúa
(Xuống đồng) đư
ợc sáng tác sau mấy tháng sống giữa khung cảnh đồng
ruộng ở một tỉnh trung du; tác phẩm này được tặng giải thưởng Chính
Phủ (trị giá hồi đó là1000đ).
Cuối năm 1946, Trường Mỹ Thuật Việt Nam được thành lập, thay thế
trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương tại phố Lò Đúc, Hà N
ội do hoạ
sĩ Tô Ngọc Vân phụ trách. Hoạ sĩ Trần văn Cẩn đã được ông Vân mời
tổ chức trường và tham gia giảng dạy. Đây là sự kiện quan trọng để
Trần Văn Cẩn bước vào sự nghiệp đào tạo của mình. Trường Mỹ thuật
mở chưa được bao lâu thì kháng chiến toàn quốc bùng nổ, ông cùng
nhiều văn nghệ sĩ Thủ Đô vào vùng kháng chiến. Hoạ sĩ Trần Văn Cẩn
đi Bắc Ninh làm việc cho Phòng Thông Tin tuyên truyền huyện Từ
Sơn, tiếp đó phụ trách hoá trang và dựng sân khấu trong Đoàn kịch
thiếu nhi lưu động Diên Hồng. Thời gian này Trần Văn Cẩn vẽ nhiều
áp phích Đoàn kết; Kháng chiến, hướng dẫn phóng tranh vẽ lên tường
để động viên nhân dân tham gia kháng chiến. Năm 1948 ông được mời
lên làm việc ở Sở Thông Tin tuyên truyền khu 12 ở gần Nhã Nam - B
ắc
Giang. Trần Văn Cẩn làm công tác tuyên truyền khu - tham gia chiến
dịch Trung Du, hướng dẫn chiến sĩ vẽ dựa trên cơ sở nghệ thuật tranh
tết dân gian Đông Hồ, làm tranh khắc gỗ in giấy điệp cổ động cho
chiến đấu, sản xuất - học bình dân vv...
Đại hội Văn nghệ Toàn quốc 1948 tại Việt Bắc, hoạ sĩ Trần Văn Cẩn l
à
một trong 11 đại biểu mỹ thuật tham dự Đại hội. Tại đại hội này ông đ
ã
được bầu vào Ban thường vụ Hội Văn Nghệ Việt Nam cùng với các
hoạ sĩ Nguyễn Đỗ Cung, Huỳnh Văn Gấm đại diện cho giới mỹ thuật.
Để chào mừng đại hội này, Phòng triển lãm hội họa kháng chiến 1948