intTypePromotion=1

Lao động của trẻ em trong nền kinh tế quá độ ở Việt Nam - Nguyễn Văn Chính

Chia sẻ: Huynh Thi Thuy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:0

0
58
lượt xem
6
download

Lao động của trẻ em trong nền kinh tế quá độ ở Việt Nam - Nguyễn Văn Chính

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Nhằm giúp các bạn chuyên ngành Xã hội học có thêm tài liệu tham khảo, mời các bạn cùng tham khảo nội dung bài viết "Lao động của trẻ em trong nền kinh tế quá độ ở Việt Nam" dưới đây, nội dung bài viết trình bày về thực trạng lao động của trẻ em trong nền kinh tế quá độ ở Việt Nam, viễn cảnh lý thuyết lao động trẻ em,...

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Lao động của trẻ em trong nền kinh tế quá độ ở Việt Nam - Nguyễn Văn Chính

X· héi häc sè 2 (90), 2005 57<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Lao ®éng cña trÎ em<br /> trong nÒn kinh tÕ qu¸ ®é ë ViÖt Nam<br /> NguyÔn V¨n ChÝnh<br /> <br /> <br /> 1. Tõ nh÷ng viÔn c¶nh lý thuyÕt<br /> Trong kho¶ng h¬n mét thËp kû qua, ®· nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ lao<br /> ®éng cña trÎ em ë ViÖt Nam ®−îc c«ng bè. Tuy nhiªn, chóng ta cã thÓ nhËn thÊy<br /> r»ng phÇn lín c¸c nghiªn cøu nµy ®−îc tiÕn hµnh bëi c¸c tæ chøc quèc tÕ hoÆc phi<br /> chÝnh phñ n−íc ngoµi trong khi cßn Ýt c¸c nhµ nghiªn cøu trong n−íc quan t©m ®Õn<br /> hiÖn t−îng x· héi nµy. Nãi chung, nh÷ng h×nh thøc lao ®éng trÎ em cã nhiÒu bøc xóc<br /> nh− ®¸nh giÇy, b¸n b¸o, m¹i d©m, lang thang kiÕm ¨n trªn ®−êng phè hoÆc trÎ em<br /> gióp viÖc trong c¸c hé gia ®×nh th−êng ®−îc chó ý nhiÒu h¬n (Rubenson 2004; Le<br /> Bach Duong 2002; Save the Children Sweden 2000; Franklin & Do Ngoc Ha 1999;<br /> Theis & Hoang Thi Huyen 1998; Duong Van Thanh 1998; Ngo Kim Cuc & Flamm<br /> 1997; Gallup 1995; Bond 1992). Nh÷ng nghiªn cøu nãi trªn cã khuynh h−íng tËp<br /> trung vµo thùc tÕ cña cuéc sèng vµ viÖc lµm ®a d¹ng cña trÎ em ®Ó tõ ®ã t×m kiÕm c¸c<br /> biÖn ph¸p can thiÖp hoÆc n©ng cao nhËn thøc cña x· héi vÒ hiÖn t−îng x· héi ®Æc<br /> biÖt nµy. Trong khi ®ã, mét sè nghiªn cøu do c¸c nhµ nghiªn cøu n−íc ngoµi tiÕn<br /> hµnh d−íi sù tµi trî cña c¸c tæ chøc quèc tÕ (nh− World Bank ch¼ng h¹n) l¹i th−êng<br /> cè g¾ng ph©n tÝch lao ®éng trÎ em ViÖt Nam ë tÇm vÜ m«. C¸c nghiªn cøu nµy<br /> (Edmonds & Pavnik 2003; Edmonds & Turk 2002; van de Walle 2000; Rosati &<br /> Tzannatos 2000; Behman & Knowles 1999; Moock, Patrinos & Venkataraman 1998;<br /> Liu Yuk Chu 1996) th−êng cè g¾ng ®¹t ®Õn tÇm kh¸i qu¸t cao nh−ng l¹i chñ yÕu dùa<br /> trªn lèi tiÕp cËn kinh tÕ häc duy lý, vµ th−êng bá qua tiÕng nãi cña nh÷ng ng−êi<br /> trong cuéc nh− trÎ em ®ang lao ®éng, cha mÑ vµ nh÷ng ng−êi chñ sö dông lao ®éng.<br /> VÒ phÝa ViÖt Nam, ®· cã mét sè tµi liÖu giíi thiÖu c¸c v¨n b¶n ph¸p luËt vµ<br /> quy ®Þnh cña nhµ n−íc cã liªn quan ®Õn vÊn ®Ò lao ®éng cña trÎ em (Ng« B¸ Thµnh<br /> 1992; Vò Ngäc B×nh (1994; 1995a;1995b). §¸ng tiÕc lµ ch−a cã nhiÒu c«ng tr×nh<br /> nghiªn cøu khoa häc do c¸c tæ chøc hoÆc nhµ khoa häc trong n−íc tiÕn hµnh nh»m<br /> ®¸nh gi¸ møc ®é vµ tÝnh chÊt cña lao ®éng trÎ em ®Ó lµm c¬ së cho c¸c ho¹t ®éng<br /> thùc tiÔn còng nh− n©ng cao hiÓu biÕt cña x· héi vÒ hiÖn t−îng nµy. Mét vµi nghiªn<br /> cøu ®· cã th−êng nhá lÎ vÒ quy m«, ph©n t¸n vÒ néi dung vµ thiÕu sù dÉn d¾t cña c¸c<br /> lý luËn vµ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu thÝch hîp, do ®ã ch−a thùc sù gãp phÇn n©ng cao<br /> nhËn thøc vÊn ®Ò vµ c¶i thiÖn kh¶ n¨ng x©y dùng chÝnh s¸ch øng dông vµo ®êi sèng<br /> thùc tiÔn. Trong khu«n khæ cña bµi viÕt nµy, t«i sÏ ®iÓm l¹i mét sè lý luËn th−êng<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> 58 Lao ®éng cña trÎ em trong nÒn kinh tÕ qu¸ ®é ë ViÖt Nam<br /> <br /> ®−îc ¸p dông vµo nghiªn cøu vÊn ®Ò lao ®éng trÎ em trªn thÕ giíi vµ tõ ®ã, ®Ò xuÊt<br /> mét khung lý thuyÕt ®Ó ph©n tÝch hiÖn t−îng lao ®éng trÎ em trong bèi c¶nh cña nÒn<br /> kinh tÕ qu¸ ®é ë n−íc ta.<br /> 1.1. §ãi nghÌo, møc sinh vµ nhu cÇu vÒ lao ®éng<br /> Cã thÓ nãi r»ng nh÷ng quan t©m vÒ mÆt lý luËn ®èi víi hiÖn t−îng lao ®éng<br /> cña trÎ em b¾t ®Çu në ré tõ nh÷ng thËp niªn gi÷a thÕ kû 20, khi c¸c nhµ d©n sè häc<br /> b¾t ®Çu ®Æt c©u hái t¹i sao c¸c x· héi n«ng d©n thuéc ThÕ giíi Thø Ba l¹i cã tû lÖ<br /> sinh con cao nh− vËy? C¸c lý thuyÕt “chøc n¨ng luËn” vµ “quyÕt ®Þnh luËn” ®· ®−îc<br /> vËn dông ®Ó ph©n tÝch hiÖn t−îng nµy. Vµ ng−êi ta ®· ®i ®Õn mét gi¶ thuyÕt lµ së dÜ<br /> c¸c gia ®×nh n«ng d©n ¸ ch©u cã khuynh h−íng sinh nhiÒu con bëi v× trÎ con cã gi¸<br /> trÞ kinh tÕ ®èi víi cha mÑ chóng, vµ c¸c gi¸ trÞ nµy cã thÓ ®o ®Õm ®−îc b»ng c¸ch tÝnh<br /> to¸n gi÷a “chi phÝ vµ lîi Ých” (costs and benefits). Nhµ nghiªn cøu cã ¶nh h−ëng cña<br /> tr−êng ph¸i nµy lµ M. Mamdani (1972). ¤ng cho r»ng trong c¸c x· héi n«ng nghiÖp,<br /> lao ®éng lµ mét yÕu tè quan träng nhÊt. §«ng con ®−îc xem nh− mét thø tµi s¶n vµ<br /> lµ nguån t¹o ra c¸c tÝch luü cña c¶i cho gia ®×nh. Quan s¸t cña «ng trong nhiÒu n¨m<br /> ë c¸c hé gia ®×nh n«ng d©n Ên §é dÉn «ng ®Õn nhËn xÐt r»ng “nh÷ng hé nghÌo khã<br /> th−êng ®−¬ng ®Çu víi khã kh¨n kh«ng ph¶i b»ng c¸ch gi¶m sè con mµ ng−îc l¹i,<br /> b»ng c¸ch ®Î thªm nhiÒu con.” (Mamdani, 1972:127). NhËn xÐt nµy ®· ®Æt c¬ së cho<br /> mét khuynh h−íng nghiªn cøu trong ®ã g¾n tËp qu¸n sinh ®Î víi vÊn ®Ò lao ®éng<br /> cña trÎ em trong c¸c x· héi n«ng d©n. Ch¼ng h¹n, White (1975) ®· vËn dông lý luËn<br /> nµy vµo nghiªn cøu vai trß kinh tÕ cña trÎ em ë Indonesia. Sö dông ph−¬ng ph¸p<br /> ph©n tÝch quü thêi gian cña c¸c thµnh viªn hé gia ®×nh n«ng d©n ë mét lµng Java ®Ó<br /> nghiªn cøu mèi quan hÖ gi÷a s¶n xuÊt vµ t¸i s¶n xuÊt ra søc lao ®éng, «ng ®· nhËn<br /> xÐt r»ng tõ tuæi lªn 8, nh÷ng ®ãng gãp vÒ mÆt kinh tÕ cña trÎ em vµo viÖc duy tr× sù<br /> sinh tån cña gia ®×nh ®· ngang b»ng víi ng−êi lín (White 1975:135). Ph¸t triÓn lËp<br /> luËn nµy, Nag vµ Kak (1984) ®· nghiªn cøu mét lµng Ên §é vµ ®i ®Õn kÕt luËn r»ng<br /> gi¸ trÞ cña trÎ em Ýt nhÊt ®−îc biÓu hiÖn ë ba khÝa c¹nh: 1) lµ mét nguån lao ®éng cña<br /> gia ®×nh; 2) lµ mét nguån ®¶m b¶o an sinh cho tuæi giµ cña cha mÑ; 3) lµ mét nguån<br /> b¶o hiÓm chèng l¹i c¸c rñi ro.<br /> TiÕp cËn d©n sè häc vÒ lao ®éng cña trÎ em ®· t¹o nªn mét cuéc tranh luËn s«i<br /> næi vÒ quan hÖ nh©n qu¶ gi÷a tû lÖ sinh cao vµ sö dông lao ®éng trÎ em trong c¸c hé<br /> gia ®×nh n«ng d©n. C¸c nhµ nghiªn cøu tham gia cuéc th¶o luËn nµy ®· chØ ra r»ng<br /> sù c¶i thiÖn kinh tÕ hé gia ®×nh kh«ng cã mèi liªn hÖ ch¾c ch¾n ®Õn nh÷ng ®ãng gãp<br /> vÒ lao ®éng cña trÎ em. Dasgupta (1977) vµ Vlasoff (1979) ®· so s¸nh ®Çu vµo cña lao<br /> ®éng ng−êi lín vµ trÎ em vµ cho r»ng c¸ch nh×n trÎ em nh− lµ “nguån vèn cña ng−êi<br /> nghÌo” lµ kh«ng chÝnh x¸c (Vlasoff 1979:428). C¸c ph¸t hiÖn nh− vËy ®· lµm cho<br /> White, vèn lµ mét trong nh÷ng chñ thuyÕt vÒ mèi liªn hÖ gi÷a tû lÖ sinh cao vµ lao<br /> ®éng trÎ em ph¶i thõa nhËn:<br /> “Mèi liªn hÖ gi÷a tû lÖ sinh, ngµy c«ng lao ®éng thÊp, vµ chØ sè ®Çu vµo cao<br /> cña lao ®éng trÎ em chØ cho thÊy cã mét ®iÒu g× ®ã hay ho ®Ó gi¶i thÝch mµ th«i, vµ<br /> nhiÒu nghiªn cøu vÒ lao ®éng cña trÎ em sö dông ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn “gi¸ trÞ kinh<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> NguyÔn V¨n ChÝnh 59<br /> <br /> tÕ cña trÎ em” còng kh«ng ®¹t ®−îc nh÷ng tiÕn bé xa h¬n; cuéc th¶o luËn rèt cuéc<br /> còng chØ xoay quanh vÊn ®Ò ®Þnh nghÜa, ph−¬ng ph¸p ®o ®Õm, ®¸nh gi¸ “chi phÝ” vµ<br /> “lîi Ých”, vµ cuèi cïng còng ch¼ng ®−a ra ®−îc c¸i g× míi h¬n ngoµi viÖc cho r»ng tËp<br /> qu¸n sinh ®Î ph¶n ¸nh c¸c quan ®iÓm h¬n lµ nh÷ng thùc tÕ râ rµng” (White,<br /> 1982:605).<br /> Cuéc tranh luËn vÒ nh÷ng yÕu tè quyÕt ®Þnh tû lÖ sinh ®Î cao trong c¸c x· héi<br /> n«ng d©n còng lµm cho c¸c nhµ nghiªn cøu buéc ph¶i suy nghÜ l¹i luËn ®iÓm cña<br /> m×nh. Ng−êi ta c¶m thÊy bÕ t¾c khi sö dông c¸ch tiÕp cËn dùa trªn ph©n tÝch “chi phÝ<br /> vµ lîi Ých” cña trÎ em v× rÊt nhiÒu khÝa c¹nh trong viÖc nu«i d−ìng mét ®øa trÎ<br /> kh«ng thÓ tÝnh nh− mét thø “chi phÝ” th«ng th−êng, còng nh− “lîi Ých” cña cha mÑ cã<br /> ®−îc tõ con c¸i kh«ng chØ lµ kinh tÕ. C¸ch tiÕp cËn nµy ®· bÞ phª ph¸n lµ qu¸ “duy ý<br /> chÝ” v× nã lê ®i c¸c vai trß v¨n hãa, x· héi vµ ®¹o ®øc cña trÎ em trong x· héi<br /> (Caldwell 1976; 1982), vµ kh«ng xem xÐt c¸c ý nghÜa cã tÝnh biÓu t−îng vµ c¸c gi¸ trÞ<br /> x· héi lµm nÒn t¶ng cho c¸c hµnh vi kinh tÕ (Rogers & Standing 1981; Godda &<br /> White 1982). V¶ l¹i, quan hÖ gi÷a cha mÑ vµ con c¸i còng gièng nh− mét dßng ch¶y<br /> liªn tôc mµ nh÷ng tÝch luü tõ thÕ hÖ nµy ®−îc trao truyÒn l¹i cho thÕ hÖ sau vµ<br /> nh÷ng “chi phÝ” cña cha mÑ trong viÖc nu«i d−ìng vµ gi¸o dôc kh«ng ph¶i ®Ó chóng<br /> lµm viÖc cho m×nh mµ chÝnh lµ ®Ó t¹o ra tiÒn ®Ò ph¸t triÓn cña thÕ hÖ kÕ tiÕp.<br /> 1.2. TÝch luü t− b¶n vµ sö dông søc lao ®éng cña trÎ em<br /> Thùc ra, tr−íc khi c¸ch tiÕp cËn d©n sè häc ®−îc ph¸t triÓn, c¸c nhµ kinh tÕ<br /> häc M¸c-xÝt ®· tõ l©u ®Ó ý nghiªn cøu hiÖn t−îng lao ®éng cña trÎ em vµ lµ nh÷ng<br /> ng−êi ®Çu tiªn ph©n tÝch nh÷ng céi rÔ cña hiÖn t−îng nµy. ChÝnh Marx trong t¸c<br /> phÈm T− B¶n ®· dµnh nhiÒu c«ng søc (tõ ch−¬ng 8 ®Õn ch−¬ng 13 cña tËp I bé T−<br /> B¶n, 1976) ®Ó ph©n tÝch vÊn ®Ò lao ®éng cña trÎ em. Cã thÓ nhËn thÊy r»ng trong häc<br /> thuyÕt vÒ lao ®éng cña Marx, cã hai luËn ®iÓm c¬ b¶n vÒ lao ®éng trÎ em cÇn ®−îc<br /> l−u ý. §ã lµ: 1) t¸i s¶n xuÊt ra søc lao ®éng vµ vÞ trÝ cña lao ®éng cña trÎ em trong<br /> thÞ tr−êng lao ®éng t− b¶n chñ nghÜa; 2) sù bãc lét søc lao ®éng cña trÎ em.<br /> Theo Marx, t¸i s¶n xuÊt søc lao ®éng ®−îc thùc hiÖn th«ng qua c¸c hé gia<br /> ®×nh bao gåm vî chång vµ c¸c con, trong ®ã ng−êi chång ®−îc gi¶ ®Þnh lµ cã tr¸ch<br /> nhiÖm cho viÖc kiÕm tiÒn nu«i gia ®×nh vµ ng−êi vî ®¶m tr¸ch c¸c viÖc trong nhµ.<br /> TiÒn c«ng lao ®éng cña ng−êi lín nãi chung t¹o thµnh “tiÒn c«ng cña gia ®×nh”, cÇn<br /> thiÕt cho sù sinh tån cña c¸c thµnh viªn trong nhµ. Sù ph¸t triÓn cña chñ nghÜa t−<br /> b¶n víi m¸y mãc hiÖn ®¹i ®· ®Æt tÊt c¶ mäi thµnh viªn cña gia ®×nh, kh«ng kÓ tuæi<br /> hay giíi, d−íi sù kiÓm so¸t cña c¸c chñ t− b¶n. Khi phô n÷ vµ trÎ em ®i vµo thÞ<br /> tr−êng lao ®éng, hä sÏ lµm gi¶m tiÒn c«ng cña nh÷ng ng−êi ®µn «ng vµ do ®ã, lµm<br /> t¨ng sù bãc lét cña chñ t− b¶n. Tõ ®ã, Marx cho r»ng:<br /> “Kh«ng ph¶i sù l¹m dông quyÒn lùc cña c¸c bËc cha mÑ ®· dÉn ®Õn viÖc bãc<br /> lét trùc tiÕp hay gi¸n tiÕp søc lao ®éng trÎ em cña nhµ t− b¶n mµ thùc ra lµ ng−îc<br /> l¹i, chÝnh ph−¬ng thøc bãc lét t− b¶n chñ nghÜa, b»ng c¸ch g¹t bá nÒn t¶ng kinh tÕ<br /> phï hîp víi quyÒn lùc cña c¸c bËc cha mÑ, sö dông quyÒn lùc cña hä vµo sù l¹m dông<br /> nµy” (Marx 1976:620).<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> 60 Lao ®éng cña trÎ em trong nÒn kinh tÕ qu¸ ®é ë ViÖt Nam<br /> <br /> Nh− vËy, Marx ®· coi nguyªn nh©n ®i vµo thÞ tr−êng lao ®éng cña trÎ em<br /> kh«ng ph¶i lµ sù tù ®éng hay lµ kÕt qu¶ cña c¸c quyÕt ®Þnh cã tÝnh c¸ nh©n mµ chÝnh<br /> sù ph¸t triÓn cña hÖ thèng kinh tÕ t− b¶n chñ nghÜa ®· t¹o ra hiÖn t−îng nµy. Tõ ®ã<br /> Marx cho r»ng thuª m−ín lao ®éng trÎ em lµ mét ph−¬ng thøc ®Ó c¸c chñ t− b¶n<br /> n©ng cao sù bãc lét cña m×nh (Marx 1976: 495).<br /> TiÕp cËn kinh tÕ häc m¸c-xit ®èi víi lao ®éng cña trÎ em ®Æc biÖt h÷u Ých v× nã<br /> quan t©m ®Õn nguyªn nh©n ®i vµo thÞ tr−êng lao ®éng vµ sù bãc lét søc lao ®éng cña<br /> trÎ em. H¬n n÷a, c¸ch tiÕp cËn nµy gióp xem xÐt hiÖn t−îng lao ®éng trÎ em trong<br /> bèi c¶nh lÞch sö - x· héi cña c¸c ph−¬ng thøc s¶n xuÊt. B»ng c¸ch chØ ra mèi quan hÖ<br /> gi÷a tÝch lòy t− b¶n chñ nghÜa vµ bãc lét søc lao ®éng trÎ em, nã ®· biÖn hé m¹nh mÏ<br /> cho cuéc ®Êu tranh chÝnh trÞ ®Ó thay ®æi cuéc sèng cña ng−êi lao ®éng lµm thuª. Tuy<br /> nhiªn, c¸ch tiÕp cËn nµy còng cã nh÷ng lç hæng cÇn ph¶i ®−îc bæ khuyÕt. Tr−íc hÕt,<br /> b»ng c¸ch tËp trung vµo hÖ thèng kinh tÕ nh− mét tæng thÓ, nã bá qua c¸c mèi quan<br /> hÖ bªn trong hé gia ®×nh, cho r»ng vÊn ®Ò kh«ng ph¶i lµ ë quyÒn lùc cña c¸c bËc cha<br /> mÑ mµ chÝnh hÖ thèng kinh tÕ míi lµ t¸c nh©n thùc sù ®Èy trÎ em vµo thÞ tr−êng lao<br /> ®éng. MÆt kh¸c, v× nã kh«ng xem träng vai trß cña c¸c hé gia ®×nh trong viÖc tæ chøc<br /> lao ®éng vµ ho¹t ®éng s¶n xuÊt nªn cã thÓ g©y khã kh¨n khi vËn dông vµo xem xÐt<br /> c¸c x· héi n«ng d©n. Thø hai, nh− Elson ®· chØ ra, c¸c kh¸i niÖm cña lý luËn nµy<br /> th−êng lµm cho ng−êi ta “bÞ lÉn lén gi÷a sù phô thuéc vÒ kinh tÕ víi phô thuéc vÒ x·<br /> héi”. Nã chØ coi søc lao ®éng cña trÎ em nh− lµ mét “sù bæ xung” trong khi nhiÒu<br /> nghiªn cøu thùc nghiÖm kh¸c ®· chØ ra r»ng trÎ em nhiÒu khi ph¶i lµm viÖc nh− lµ<br /> nh÷ng ng−êi kiÕm c¬m chñ yÕu (breadwiners) cña gia ®×nh, nhÊt lµ ®èi víi c¸c hé<br /> kh«ng cã “ng−êi chñ” ®µn «ng. Thø ba, tiÕp cËn kinh tÕ häc m¸c-xÝt ®· kh«ng tÝnh<br /> ®Õn nh÷ng rµng buéc v¨n hãa trong mèi liªn hÖ víi c«ng viÖc cña trÎ em, nh÷ng rµng<br /> buéc ®−îc dùa trªn thø bËc cña quan hÖ th©n téc, tuæi t¸c, giíi vµ t− t−ëng. Nh− t«i<br /> sÏ chØ ra trong bµi viÕt nµy, c¸c rµng buéc vÒ v¨n hãa th−êng ®ãng vai trß nh− lµ mét<br /> t¸c nh©n cèt yÕu thóc ®Èy trÎ em tham gia vµo ho¹t ®éng kinh tÕ.<br /> 1.3. Kinh tÕ hé gia ®×nh vµ lao ®éng trÎ em<br /> Trong khi t×m kiÕm c¸c c¬ së lý luËn míi ®Ó tiÕp cËn lao ®éng cña trÎ em, mét<br /> sè nhµ nghiªn cøu ®· t×m thÊy ë häc thuyÕt kinh tÕ t©n cæ ®iÓn (neo-classical<br /> economics) nh÷ng c¬ së lµm nÒn t¶ng lý luËn cho nghiªn cøu vµ c¸c gi¶i ph¸p thùc<br /> tiÔn cña m×nh. C¸c nhµ nghiªn cøu t©n cæ ®iÓn kh«ng xem xÐt hiÖn t−îng nµy nh− lµ<br /> hËu qu¶ cña qu¸ tr×nh bÇn cïng hãa vµ ¸p lùc cña tÝch luü t− b¶n mµ ®Æt nã vµo<br /> trong c¬ cÊu kinh tÕ hé gia ®×nh ®Ó ph©n tÝch. C¸ch tiÕp cËn nµy cho r»ng lao ®éng<br /> cña trÎ em lµ kÕt qu¶ cña sù kh¸c biÖt vÒ n¨ng lùc lao ®éng gi÷a ng−êi lín vµ trÎ em<br /> (Elson 1982; Rosenzweig 1981), vµ chñ yÕu lµ mét vÊn ®Ò cña kinh tÕ hé gia ®×nh<br /> (Nieuwenhuys 1996), do ®ã “khi kinh tÕ gia ®×nh khÊm kh¸ lªn th× lao ®éng cña trÎ<br /> em sÏ gi¶m ®i” (Nardinelli 1990:102). C¸ch tiÕp cËn lao ®éng trÎ em dùa trªn lý luËn<br /> vÒ kinh tÕ hé gia ®×nh ®· ®−îc nhiÒu nhµ nghiªn cøu vµ c¸c tæ chøc quèc tÕ nh−<br /> UNICEF, WHO, ILO sö dông vµ ®Æc biÖt mét sè nghiªn cøu gÇn ®©y vÒ lao ®éng trÎ<br /> em ë ViÖt Nam cña c¸c nhµ nghiªn cøu n−íc ngoµi do Ng©n hµng ThÕ giíi tµi trî<br /> còng sö dông c¸ch tiÕp cËn nµy (VÝ dô: Edmonds 2001; Edmonds & Turk 2002;<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> NguyÔn V¨n ChÝnh 61<br /> <br /> Edmonds & Pavcnik 2003; van de Walle 2000).<br /> Thùc ra, kinh tÕ hé gia ®×nh nh− lµ mét yÕu tè quyÕt ®Þnh ®èi víi sù ®i vµo thÞ<br /> tr−êng lao ®éng cña lao ®éng trÎ em cßn cÇn ph¶i ®−îc xem xÐt kü h¬n trªn c¬ së<br /> nh÷ng nghiªn cøu thùc nghiÖm t¹i hé gia ®×nh. Lý luËn nµy chØ h÷u Ých khi c¸c<br /> thµnh viªn trong mét hé gia ®×nh lµ mét thÓ thèng nhÊt nh−ng trªn thùc tÕ, c¸c<br /> thµnh viªn trong gia ®×nh cã thÓ lµm viÖc cho riªng m×nh, vµ hä còng cã thÓ tù do<br /> trao ®æi lao ®éng víi thÞ tr−êng mµ kh«ng nhÊt thiÕt ph¶i lµm viÖc cho hé gia ®×nh<br /> cña m×nh. Trong tr−êng hîp nµy, c¸ch tiÕp cËn dùa trªn kinh tÕ hé gia ®×nh ®·<br /> kh«ng ®ñ ®Ó gióp ph©n tÝch c¸c mèi quan hÖ bªn trong hé gia ®×nh. MÆt kh¸c, chØ tËp<br /> trung vµo hé gia ®×nh nh− mét ®¬n vÞ ph©n tÝch, nã còng bá qua hÖ thèng kinh tÕ –<br /> x· héi nh− mét tæng thÓ trong ®ã c¸c hé gia ®×nh c¸ thÓ chØ lµ mét bé phËn. H¬n n÷a,<br /> ng−êi ta kh«ng thÓ sö dông c¸ch tiÕp cËn nµy ®Ó x¸c ®Þnh vµ ph©n tÝch c¸c khÝa c¹nh<br /> bãc lét lao ®éng vµ quyÒn cña trÎ em nh− lµ mét vÊn ®Ò chÝnh yÕu cña c¸c quan t©m<br /> x· héi ®èi víi hiÖn t−îng nµy.<br /> GÇn ®©y, Rosati vµ Tzannatos (2000) ®· vËn dông c¬ së lý luËn vÒ quyÕt ®Þnh<br /> cña hé gia ®×nh ®Ó gi¶i thÝch hiÖn t−îng lao ®éng vµ t×nh h×nh dù häc cña trÎ em ë<br /> ViÖt Nam. Nghiªn cøu nµy kh«ng t×m thÊy mèi liªn hÖ x¸c thùc gi÷a thay ®æi cña hÖ<br /> thèng kinh tÕ vµ lao ®éng cña trÎ em qua 2 cuéc ®iÒu tra møc sèng hé gia ®×nh tiÕn<br /> hµnh vµo nöa cuèi thËp kû 90 trªn ph¹m vi c¶ n−íc. Còng sö dông ph−¬ng ph¸p tiÕp<br /> cËn kinh tÕ hé gia ®×nh nh−ng nghiªn cøu cña Edmonds vµ Pavcnik (2003) l¹i g¾n<br /> vÊn ®Ò lao ®éng cña trÎ em víi qu¸ tr×nh tù do hãa th−¬ng m¹i ë ViÖt Nam. C¸c t¸c<br /> gi¶ nµy cho r»ng t×nh tr¹ng lao ®éng trÎ em gi¶m ®i trong nh÷ng n¨m qua cã mèi<br /> liªn hÖ mËt thiÕt víi viÖc xuÊt khÈu g¹o t¨ng v× c¸c hé n«ng d©n b¸n ®−îc g¹o víi gi¸<br /> cao, vµ do ®ã thu nhËp cña hé gia ®×nh n«ng d©n ®−îc c¶i thiÖn. Tõ ®ã, hä ®i ®Õn mét<br /> gi¶ ®Þnh r»ng khi ®Êt n−íc cµng héi nhËp h¬n n÷a vµo kinh tÕ thÞ tr−êng th× tû lÖ lao<br /> ®éng trÎ em sÏ cµng gi¶m. Thùc ra, kÕt luËn nµy chñ yÕu chØ dùa trªn nh÷ng thèng<br /> kª gÇn ®©y qua hai cuéc ®iÒu tra vÒ møc sèng (1992 & 1998) vµ cßn thiÕu nh÷ng<br /> nghiªn cøu thùc nghiÖm ë ph¹m vi hé gia ®×nh. ViÖt Nam vÉn ®ang ë trong thêi kú<br /> qu¸ ®é tõ kinh tÕ bao cÊp nhµ n−íc sang kinh tÕ thÞ tr−êng, thËt khã cã thÓ tin ®−îc<br /> t¸c ®éng cña toµn cÇu hãa l¹i cã thÓ t¸c ®éng ®Õn quyÕt ®Þnh cña hé gia ®×nh n«ng<br /> d©n chØ trong mét thêi gian ng¾n nh− vËy. MÆt kh¸c, ngoµi ®ång b»ng s«ng Cöu<br /> Long lµ khu vùc s¶n xuÊt lóa g¹o th−¬ng m¹i, c¸c khu vùc kh¸c cña ®Êt n−íc vÉn<br /> ch−a thãat khái nÒn n«ng nghiÖp tù cÊp. H¬n n÷a, cÇn ph¶i nhÊn m¹nh r»ng c¸c<br /> nghiªn cøu kh¸c vÒ lao ®éng trÎ em cho thÊy tû lÖ lao ®éng trÎ em cã chiÒu h−íng<br /> gi¶m ®i trong lÜnh vùc n«ng nghiÖp nh−ng l¹i t¨ng lªn nhanh chãng ë c¸c lÜnh vùc<br /> phi n«ng nghiÖp.<br /> 1.4. Lao ®éng trÎ em nh− mét bé phËn cña cÊu tróc x· héi<br /> C¸c ph©n tÝch vÒ hiÖn t−îng lao ®éng trÎ em thÊy r»ng ®©y lµ mét thùc tÕ x·<br /> héi h¬n lµ mét hiÖn t−îng kinh tÕ häc trõu t−îng. Do vËy, cÇn thiÕt ph¶i lµm râ c¸c<br /> kh¸i niÖm vÒ c«ng viÖc cña trÎ em, c¸c ý nghÜa x· héi vµ v¨n hãa cña nã, vµ mèi liªn<br /> hÖ gi÷a c«ng viÖc cña trÎ em vµ qu¸ tr×nh x· héi hãa (Reynond 1991). Nh− ®· chØ ra ë<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> 62 Lao ®éng cña trÎ em trong nÒn kinh tÕ qu¸ ®é ë ViÖt Nam<br /> <br /> trªn, c¸c ph−¬ng ph¸p thuÇn tuý kinh tÕ häc sÏ kh«ng thÓ mang l¹i sù hiÓu biÕt toµn<br /> diÖn vÊn ®Ò lao ®éng cña trÎ em, vµ do ®ã, khã cã thÓ ®−a mét gi¶i ph¸p toµn diÖn vÒ<br /> vÊn ®Ò nµy. Nãi nh− vËy kh«ng cã nghÜa r»ng c¸c ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn kh¸c nhau<br /> ®−îc th¶o luËn ë trªn lµ kh«ng thÝch hîp, ng−îc l¹i, t«i chØ cã ngô ý r»ng tham väng<br /> ph¸t triÓn mét hÖ thèng lý thuyÕt toµn diÖn lµ mét viÖc lµm hÕt søc khã kh¨n.<br /> Nh÷ng khã kh¨n nµy n»m ë hai khÝa c¹nh: 1) HiÖn t−îng trÎ em lao ®éng tån t¹i nh−<br /> mét thùc tÕ x· héi nh−ng c¸c nhµ nghiªn cøu l¹i th−êng cã khuynh h−íng ph©n tÝch<br /> nã th«ng qua c¸ch nh×n chñ quan cña m×nh, nhÊt lµ vÊn ®Ò lao ®éng trÎ em th−êng bÞ<br /> xen lÉn bëi c¸c c¶m xóc tù nhiªn cña c¸ nh©n nhµ nghiªn cøu hoÆc søc Ðp cña c«ng<br /> luËn; 2) Lao ®éng trÎ em ®· tån t¹i tõ l©u trong lÞch sö, tuy nhiªn mçi x· héi l¹i cã<br /> nh÷ng ®Æc ®iÓm kinh tÕ - v¨n hãa riªng còng nh− nhËn thøc vÒ vai trß cña trÎ em ë<br /> mçi nÒn v¨n hãa vµ x· héi th−êng rÊt kh¸c nhau. Hai vÊn ®Ò nµy (quan ®iÓm chñ<br /> quan vµ bèi c¶nh v¨n hãa x· héi kh¸c biÖt) th−êng t¹o nªn nh÷ng tranh luËn nãng<br /> báng gi÷a c¸c nhµ nghiªn cøu vÒ c¸c yÕu tè quyÕt ®Þnh ®èi víi lao ®éng cña trÎ em.<br /> Nh− ®· nãi ë trªn, chóng ta kh«ng thÓ chØ tiÕp cËn vµ ph©n tÝch lao ®éng trÎ<br /> em nh− lµ mét hiÖn t−îng kinh tÕ thuÇn tuý mµ cßn ®ßi hái ph¶i hiÓu ®−îc nh÷ng ý<br /> nghÜa cña viÖc lµm cña chóng tõ nh÷ng rµng buéc cña c¸c nÒn t¶ng ®¹o ®øc, v¨n hãa<br /> vµ x· héi. Nh÷ng lý thuyÕt ®· tãm l−îc ë trªn kh«ng nhÊt thiÕt lo¹i trõ lÉn nhau mµ<br /> tuú vµo tõng hoµn c¶nh x· héi nhÊt ®Þnh mµ chóng cã thÓ ®−îc sö dông nh− nh÷ng<br /> c«ng cô h÷u Ých ®Ó hiÓu ®−îc b¶n chÊt c«ng viÖc cña trÎ em. Ch¼ng h¹n, lý thuyÕt<br /> kinh tÕ häc m¸c-xÝt ®· mang l¹i mét gîi ý quan träng lµ hiÖn t−îng lao ®éng cña trÎ<br /> em cÇn ph¶i ®−îc tiÕp cËn vµ ph©n tÝch trong bèi c¶nh cña tõng ph−¬ng thøc s¶n<br /> xuÊt cô thÓ vµ nh×n nã trong mét tiÕn tr×nh lÞch sö nhÊt ®Þnh. Trªn c¬ së lý luËn kinh<br /> tÕ häc cña M¸c vÒ hiÖn t−îng lao ®éng trÎ em, hai nhµ nghiªn cøu Rodgers vµ<br /> Standing ®· ph¸t triÓn mét c¬ cÊu lý thuyÕt ®Ó tiÕp cËn vÊn ®Ò lao ®éng cña trÎ em<br /> trong ®ã xem hiÖn t−îng nµy nh− mét bé phËn hîp thµnh cña cÊu tróc x· héi<br /> (Rodgers vµ Standing, 1981). Ngô ý quan träng cña gi¶ thiÕt nµy lµ ë chç nã cho r»ng<br /> ng−êi ta sÏ kh«ng thÓ hiÓu ®−îc b¶n chÊt vµ c¸c vai trß kinh tÕ cña trÎ em nÕu chØ<br /> tiÕp cËn tõ c¸c khÝa c¹nh kinh tÕ thuÇn tuý. Ng−îc l¹i, c¸c ph©n tÝch vÒ lao ®éng cña<br /> trÎ em cÇn ph¶i ®−îc ®Æt vµo trong bèi c¶nh cña (1) ph−¬ng thøc s¶n xuÊt vµ (2) c¸c<br /> yÕu tè cÊu tróc cña thÞ tr−êng lao ®éng mµ trong ®ã sù thuª m−ín trÎ em n¶y sinh.<br /> Bªn c¹nh c¸c yÕu tè cÊu tróc kinh tÕ, chóng ta còng cÇn ph©n tÝch c¸c yÕu tè v¨n hãa<br /> - x· héi, c¸c quan ®iÓm phæ biÕn cña x· héi ®èi víi trÎ em vµ c¸c vai trß cña chóng,<br /> trong ®ã cã c¸c rµng buéc vÒ v¨n hãa, vµ c¸c thÓ chÕ x· héi chi phèi qu¸ tr×nh tÝch luü<br /> vµ x· héi hãa. ChÝnh c¸c yÕu tè nµy (ph−¬ng thøc s¶n xuÊt, thÞ tr−êng lao ®éng, quan<br /> ®iÓm x· héi vµ rµng buéc v¨n hãa) lµ nh÷ng t¸c nh©n trùc tiÕp hoÆc gi¸n tiÕp t¸c<br /> ®éng lªn c¸c quyÕt ®Þnh cña hé gia ®×nh ®èi víi t×nh h×nh lao ®éng vµ dù häc cña trÎ<br /> em. §Ó lµm râ h¬n c¬ cÊu lý thuyÕt “cÊu tróc x· héi” vµ viÖc vËn dông lý thuyÕt nµy<br /> vµo t×m hiÓu c¸c vÊn ®Ò lao ®éng trÎ em ë ViÖt Nam, d−íi ®©y t«i sÏ ph©n tÝch nh÷ng<br /> thay ®æi cña hÖ thèng kinh tÕ vµ x· héi ë n−íc ta tõ sau ®æi míi mµ t«i cho lµ cã ý<br /> nghÜa then chèt ®Ó tiÕp cËn hiÖn t−îng lao ®éng cña trÎ em hiÖn nay.<br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> NguyÔn V¨n ChÝnh 63<br /> <br /> <br /> 2. Qu¸ ®é kinh tÕ x· héi vµ lao ®éng trÎ em<br /> 2.1. Sù biÕn ®æi cña hÖ thèng s¶n xuÊt<br /> Lý thuyÕt cÊu tróc x· héi gi¶ thiÕt r»ng cã mét mèi liªn hÖ chÆt chÏ gi÷a c¸c<br /> ®iÒu kiÖn bªn ngoµi kinh tÕ hé gia ®×nh nh− sù ph©n phèi nguån t− liÖu s¶n xuÊt, kü<br /> thuËt, c¸c quan hÖ s¶n xuÊt, bãc lét thÆng d−, c¬ héi viÖc lµm, v.v... víi tæ chøc bªn<br /> trong cña nã nh− cÊu tróc cña gia ®×nh, c¸c khu«n mÉu t«n ti trËt tù cña quyÒn lùc,<br /> sù kiÓm so¸t søc lao ®éng vµ thµnh qu¶ lao ®éng cña trÎ em (Rodgers & Standing<br /> 1981). NÕu xem lao ®éng cña trÎ em lµ mét bé phËn cÊu thµnh cña hÖ thèng cÊu tróc<br /> nh− nªu ë trªn th× chóng ta cã thÓ gi¶ thiÕt r»ng c¸c khu«n mÉu vµ b¶n chÊt cña c¸c<br /> ho¹t ®éng kinh tÕ cña trÎ em sÏ thay ®æi khi ph−¬ng thøc s¶n xuÊt cña nÒn kinh tÕ<br /> ®ang trong thêi kú qu¸ ®é sang mét m« h×nh kh¸c. Vµ do vËy, vÊn ®Ò cèt lâi giê ®©y<br /> lµ ph¶i tËp trung xem xÐt c¸c hËu qu¶ cña qu¸ ®é kinh tÕ x· héi vµ nh÷ng t¸c ®éng<br /> tiÒm tµng cña nã lªn vai trß kinh tÕ cña trÎ em. Tr−íc khi ®i s©u h¬n vÒ vÊn ®Ò nµy,<br /> t«i xin tãm t¾t mÊy ®Æc ®iÓm chÝnh cña sù biÕn ®æi kinh tÕ x· héi ë khu vùc n«ng<br /> th«n ViÖt Nam b»ng c¸ch so s¸nh 2 m« h×nh s¶n xuÊt ë thêi kú tr−íc vµ sau c¶i c¸ch<br /> kinh tÕ.<br /> <br /> So s¸nh m« h×nh kinh tÕ ë n«ng th«n tr−íc vµ sau ®æi míi<br /> <br /> M« h×nh kinh tÕ tËp thÓ M« h×nh kinh tÕ hé gia ®×nh<br /> (Tr−íc c¶i c¸ch kinh tÕ ) (Sau c¶i c¸ch kinh tÕ)<br /> <br /> C¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt do hîp t¸c x· vµ ®éi Ho¹t ®éng s¶n xuÊt do c¸c hé gia ®×nh c¸ thÓ<br /> s¶n xuÊt tæ chøc tù tæ chøc<br /> 1 1<br /> <br /> T− liÖu s¶n xuÊt (ruéng ®Êt, søc kÐo, c«ng cô, v.v) T− liÖu s¶n xuÊt, ®Æc biÖt lµ ruéng ®Êt, ®−îc<br /> ®−îc tËp thÓ hãa. C¸c ho¹t ®éng s¶n xuÊt c¸ ph©n phèi l¹i cho c¸c hé n«ng d©n. S¶n xuÊt<br /> 2 2<br /> thÓ bÞ h¹n chÕ. c¸ thÓ (n«ng nghiÖp vµ phi n«ng nghiÖp)<br /> ®−îc khuyÕn khÝch.<br /> <br /> <br /> 3 ThÞ tr−êng lao ®éng do nhµ n−íc kiÓm so¸t. Theo 3 Mét thÞ tr−êng lao ®éng cëi më ®· h×nh thµnh<br /> ®uæi gi¸o dôc vµ ®µo t¹o cña nhµ n−íc vµ ®−îc víi nhiÒu thµnh phÇn kinh tÕ. C¬ héi vµ sù lùa<br /> vµo lµm cho c¸c c¬ së cña nhµ n−íc lµ con chän c«ng viÖc phï hîp cho mçi ng−êi ®−îc<br /> ®−êng duy nhÊt cña líp trÎ. më réng.<br /> <br /> 4 Sù ph©n c«ng lao ®éng, c¸c chiÕn l−îc kinh tÕ 4 Ph©n c«ng lao ®éng, c¸c chiÕn l−îc kinh tÕ vµ<br /> vµ thu nhËp do hîp t¸c x· quyÕt ®Þnh. Nhµ n−íc thu nhËp do hé gia ®×nh tù quyÕt ®Þnh. Ph©n<br /> chèng l¹i mäi bÊt b×nh ®¼ng vÒ thu nhËp vµ x· hãa x· héi ®−îc chÊp nhËn vµ tÝch luü kinh tÕ<br /> héi. Kho¶ng c¸ch gi÷a ng−êi giÇu vµ nghÌo bÞ t− nh©n ®−îc nhµ n−íc b¶o hé. Kho¶ng c¸ch<br /> h¹n chÕ ®Õn møc tèi thiÓu. giÇu nghÌo ngµy cµng më réng h¬n.<br /> <br /> 5 Chi phÝ ch¨m sãc søc khoÎ, gi¸o dôc, an sinh x· 5 Chi phÝ ch¨m sãc søc khoÎ, gi¸o dôc, an sinh<br /> héi vµ phóc lîi do chÕ ®é tËp thÓ vµ nhµ n−íc x· héi vµ phóc lîi do c¸c hé gia ®×nh tù ®¶m<br /> ®¶m b¶o mét phÇn hoÆc toµn bé. b¶o mét phÇn hoÆc toµn bé.<br /> <br /> <br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> 64 Lao ®éng cña trÎ em trong nÒn kinh tÕ qu¸ ®é ë ViÖt Nam<br /> <br /> Sù biÕn ®æi cña hÖ thèng s¶n xuÊt vµ x· héi tõ chÕ ®é kinh tÕ tËp thÓ - bao cÊp<br /> sang kinh tÕ hé gia ®×nh nh− ®· tr×nh bÇy ë trªn cã mét vµi ngô ý liªn quan ®Õn c¬ cÊu<br /> lý thuyÕt mµ chóng ta ®ang nãi tíi. §ã lµ: 1) Sù thay ®æi cña c¸c quan hÖ s¶n xuÊt tõ<br /> tËp thÓ sang hé gia ®×nh c¸ thÓ; 2) Sù t¨ng lªn cña qu¸ tr×nh t− nh©n hãa trong c¸c<br /> lÜnh vùc s¶n xuÊt vµ dÞch vô mµ ë khu vùc n«ng th«n lµ sù h×nh thµnh c¸c c¬ së s¶n<br /> xuÊt quy m« nhá vµ võa hoÆc c¸c c¬ së s¶n xuÊt dùa trªn c¬ së hé gia ®×nh; 3) Sù h×nh<br /> thµnh mét thÞ tr−êng lao ®éng cëi më trong ®ã lao ®éng trë thµnh mét thø hµng hãa<br /> (d−íi chÕ ®é kinh tÕ tËp thÓ, lao ®éng kh«ng ®−îc xem lµ hµng hãa); 4) Ph©n tÇng vµ<br /> ph©n cùc x· héi t¨ng lªn; vµ 5) C¸c chi phÝ cho dÞch vô x· héi giê ®©y ®−îc xem lµ viÖc<br /> riªng cña c¸c hé gia ®×nh, vµ phô thuéc vµo møc thu nhËp cña c¸c hé.<br /> Bëi v× chóng ta gi¶ thiÕt r»ng c¸c qu¸ tr×nh nµy sÏ dÉn ®Õn sù thay ®æi vai trß<br /> kinh tÕ cña trÎ em cho nªn chóng ta ph¶i tr¶ lêi ®−îc c©u hái: Nh÷ng thay ®æi cña hÖ<br /> thèng kinh tÕ nh− ®· nãi cã t¸c ®éng thÕ nµo ®Õn trÎ em? Theo t«i, Ýt nhÊt cã ba yÕu<br /> tè thay ®æi cña hÖ thèng kinh tÕ - x· héi ®· g©y t¸c ®éng ®¸ng kÓ ®Õn vai trß kinh tÕ<br /> cña trÎ em. §ã lµ sù t¸c ®éng theo ph−¬ng n»m ngang trong ®ã ®a d¹ng hãa c¸c ho¹t<br /> ®éng kinh tÕ lµ nh©n tè chñ ®¹o; sù t¸c ®éng cña c¸c n¨ng ®éng x· héi theo chiÒu däc<br /> trong ®ã kho¶ng c¸ch kinh tÕ gi÷a giµu vµ nghÌo lµ t¸c nh©n chÝnh; vµ cuèi cïng lµ<br /> t¸c ®éng cña mét thÞ tr−êng lao ®éng cëi më trong ®ã lao ®éng víi t− c¸ch lµ mét<br /> hµng hãa còng ph©n hãa râ rÖt. D−íi ®©y t«i sÏ ph©n tÝch chi tiÕt h¬n c¸c biÕn ®æi<br /> nµy ®Ó lµm râ mét sè luËn ®iÓm trong c¬ cÊu lý thuyÕt ph©n tÝch c¸c vÊn ®Ò cña lao<br /> ®éng trÎ em ViÖt Nam hiÖn nay.<br /> 2.2. §a d¹ng hãa kinh tÕ<br /> Chóng ta ®Òu biÕt r»ng d−íi chÕ ®é kinh tÕ tËp thÓ, n«ng nghiÖp hãa c¸c ho¹t<br /> ®éng kinh tÕ víi sù tËp trung vµo s¶n xuÊt l−¬ng thùc lµ khuynh h−íng chñ ®¹o. C¸c<br /> thµnh phÇn kinh tÕ ngoµi tËp thÓ ®Òu bÞ xem lµ cã nguy c¬ trë thµnh mÇm mèng cña<br /> chñ nghÜa t− b¶n (ViÖn KiÓm s¸t Nh©n d©n tèi cao, 1965). Khi c¸c c¶i c¸ch kinh tÕ<br /> ®−îc khëi x−íng, ®a d¹ng hãa vµ th−¬ng m¹i hãa ho¹t ®éng kinh tÕ trong ®ã c¸c h×nh<br /> thøc s¶n xuÊt phi n«ng nghiÖp ®· nhanh chãng trë thµnh mét lÜnh vùc quan träng.<br /> C¸c tµi liÖu thèng kª chØ ra r»ng gi÷a 2 thËp kû 80 vµ 90, viÖc lµm trong khu vùc<br /> c«ng nghiÖp cña nhµ n−íc gi¶m râ rÖt nh−ng l¹i t¨ng nhanh ë khu vùc kinh tÕ t−<br /> nh©n. VÝ dô, n¨m 1985, tû lÖ viÖc lµm trong khu vùc c«ng nghiÖp nhµ n−íc vµo<br /> kho¶ng 5,9%. Tû lÖ nµy gi¶m xuèng cßn 0,0% n¨m 1986 vµ thËm chÝ gi¶m ®Õn (-)<br /> 7,1% trong n¨m 1989 do sè l−îng lín c«ng nh©n viªn chøc bÞ gi¶m biªn chÕ. Ng−îc<br /> l¹i, t¨ng tr−ëng viÖc lµm c«ng nghiÖp hµng n¨m trong khu vùc t− nh©n l¹i t¨ng tõ<br /> 0,7% n¨m 1986 lªn 27% trong n¨m 1990 (ILO 1993). ViÖc lµm trong khu vùc t− nh©n<br /> t¨ng nhanh cã thÓ g¾n chÆt víi sù më réng c¸c c¬ së s¶n xuÊt c«ng nghiÖp quy m«<br /> nhá vµ c¸c x−ëng s¶n xuÊt hé gia ®×nh. Tµi liÖu ®iÒu tra cña UNDP (1994:3) cho thÊy<br /> cã tíi 1,6 triÖu hé gia ®×nh ®· tham gia vµo c¸c c¬ së s¶n xuÊt t− nh©n, trong ®ã 550<br /> ngµn hé thuéc c¸c ngµnh s¶n xuÊt tiÓu thñ c«ng nghiÖp, 950 ngµn hé tham gia ho¹t<br /> ®éng th−¬ng m¹i vµ 140 ngµn hé tham gia lÜnh vùc vËn t¶i.<br /> Kh«ng cã g× ph¶i nghi ngê tÇm quan träng cña qu¸ tr×nh ®a d¹ng hãa nÒn<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> NguyÔn V¨n ChÝnh 65<br /> <br /> kinh tÕ ®èi víi ph¸t triÓn. Tuy nhiªn cã Ýt nhÊt 3 hÖ qu¶ liªn quan ®Õn thuª m−ín lao<br /> ®éng trÎ em cÇn ®−îc nh×n nhËn tõ qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi kinh tÕ nµy:<br /> a) ViÖc më réng c¸c c¬ së s¶n xuÊt vµ dÞch vô quy m« nhá vµ võa ë n«ng th«n<br /> t¹o ra nhiÒu c¬ héi viÖc lµm cho n«ng d©n. Tuy nhiªn, b¶n chÊt cña c¸c c¬ së s¶n xuÊt<br /> nµy lµ tËn dông mäi lùc l−îng s¶n xuÊt trong ®ã cã trÎ em. Trong ®iÒu kiÖn thu nhËp<br /> tõ s¶n xuÊt n«ng nghiÖp thÊp vµ kh«ng cã tÝch luü th× lµm viÖc cho c¸c doanh nghiÖp<br /> t− nh©n ®−îc xem lµ mét cøu c¸nh cho c¸c hé gia ®×nh thuÇn n«ng. Søc hót lao ®éng<br /> trÎ em trong khu vùc kinh tÕ nµy lµ mét thùc tÕ khã tr¸nh khái.<br /> b) T×nh tr¹ng t¨ng nhanh c¸c c¬ së s¶n xuÊt t− nh©n nhá lÎ ë khu vùc n«ng<br /> th«n còng ®ång nghÜa víi viÖc c¸c luËt lÖ vµ quy ®Þnh vÒ lao ®éng khã cã thÓ ®−îc<br /> kiÓm so¸t mét c¸ch chÆt chÏ, ch¼ng h¹n nh− c¸c quy ®Þnh vÒ thuª m−ín nh©n c«ng,<br /> møc l−¬ng, giê lµm viÖc, v.v. t¹i c¸c c¬ së s¶n xuÊt nµy.<br /> c) Cuèi cïng, dï muèn hay kh«ng, sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn m¹nh mÏ cña<br /> khu vùc kinh tÕ t− nh©n vµ thÞ tr−êng lao ®éng lµm thuª tù do còng cã mèi liªn hÖ<br /> chÆt chÏ víi c¸c quan hÖ s¶n xuÊt t− b¶n, ®Æc biÖt lµ qu¸ tr×nh tÝch luü vèn ban ®Çu.<br /> TrÎ em n«ng th«n lµ mét nguån nh©n lùc rÎ m¹t dåi dµo mµ c¸c c¬ së s¶n xuÊt t−<br /> nh©n quy m« nhá ®ang trong qu¸ tr×nh tÝch luü kh«ng thÓ bá qua, vµ sù l¹m dông<br /> lao ®éng lao ®éng trÎ em cÇn ph¶i ®−îc xem lµ mét nguy c¬ tiÒm tµng.<br /> 2.3. Gia t¨ng kho¶ng c¸ch giÇu vµ nghÌo<br /> C¸c nhµ nghiªn cøu ViÖt Nam cã vÎ cßn kh¸ dÌ dÆt khi nãi vÒ hiÖn t−îng<br /> ph©n tÇng x· héi ë ViÖt Nam tõ khi nÒn kinh tÕ n−íc ta chuyÓn sang h−íng thÞ<br /> tr−êng. Cã khuynh h−íng cho r»ng sù ph©n hãa x· héi ch−a ph¶i lµ mét thùc tÕ mµ<br /> chØ ®¬n gi¶n lµ sù ph©n c«ng l¹i c¸c nhãm nghÒ nghiÖp (Hoµng ChÝ B¶o 1992) hoÆc<br /> nÕu cã th× ®ã chØ lµ mét hiÖn t−îng t¹m thêi (§Æng C¶nh Khanh, 1991: 319-20). Tuy<br /> nhiªn, cã mét thùc tÕ kh«ng thÓ phñ nhËn lµ kho¶ng c¸ch gi÷a ng−êi giÇu vµ nghÌo<br /> ®ang ngµy cµng gia t¨ng (TrÞnh Duy Lu©n 2000[a]: 21-22; 2000[b]: 39-57; NguyÔn<br /> H¶i H÷u: 2000:58-67). Theo b¸o c¸o cña Ban N«ng nghiÖp Trung −¬ng, trong thêi kú<br /> gi÷a 1965 vµ 1975, kho¶ng c¸ch giÇu nghÌo chØ vµo kho¶ng 1,5 ®Õn 2 lÇn. Kho¶ng<br /> c¸ch nµy ®· gia t¨ng lªn tõ 6 ®Õn 8 lÇn vµo ®Çu nh÷ng n¨m 1980 (Ban N«ng nghiÖp<br /> Trung −¬ng, 1991, Vol.1: 43). Bé Lao ®éng - Th−¬ng binh vµ X· héi còng b¸o c¸o<br /> nh÷ng n¨m ®Çu 1990, tû lÖ ng−êi nghÌo trong c¶ n−íc chiÕm kho¶ng 22,14% (Bé Lao<br /> ®éng - Th−¬ng binh vµ X· héi, 1994: 98) trong ®ã cã tíi 90% sinh sèng ë khu vùc<br /> n«ng th«n. Trong khi ®ã, kh¶o s¸t vÒ møc sèng c− d©n cho thÊy sù chªnh lÖch vÒ chi<br /> tiªu gi÷a nhãm giÇu vµ nghÌo ®Çu nh÷ng n¨m 1990 lµ 4,58 lÇn, vµ tû lÖ nµy ®· t¨ng<br /> lªn 5,5 lÇn vµo n¨m 1998. Tuy nhiªn, sù chªnh lÖch vÒ thu nhËp gi÷a hai nhãm giÇu<br /> vµ nghÌo cßn cao h¬n nhiÒu sù chªnh lÖch vÒ chi tiªu. Ch¼ng h¹n, n¨m 1998 sù<br /> chªnh lÖch b×nh qu©n lµ 11,26 lÇn, nh−ng nÕu ta so s¸nh thu nhËp gi÷a 5% c− d©n<br /> thuéc nhãm giÇu nhÊt vµ 5% cña nhãm nghÌo nhÊt th× sù chªnh lÖch lªn tíi 40 lÇn.<br /> Theo c¸ch ph©n chia d©n c− thµnh 5 nhãm thu nhËp th× hai nhãm thu nhËp thÊp<br /> chiÕm kho¶ng trªn 40% d©n sè nh−ng hä chØ chia sÎ 21% thu nhËp quèc d©n (TrÞnh<br /> Duy Lu©n, 2000[a]: 21-22). Trong khi ®ã, kÕt qu¶ ®iÒu tra møc sèng gi÷a 2 thêi ®iÓm<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> 66 Lao ®éng cña trÎ em trong nÒn kinh tÕ qu¸ ®é ë ViÖt Nam<br /> <br /> 1989 vµ 1999 cho thÊy sù bÊt b×nh ®¼ng vÒ thu nhËp dï ch−a lín l¾m nh−ng ph¸t<br /> triÓn theo chiÒu h−íng ngµy cµng t¨ng, vµ kho¶ng c¸ch n«ng th«n - ®« thÞ còng ngµy<br /> cµng réng ra (Tæng côc Thèng kª, 2004:25).<br /> Sù ph©n tÇng x· héi cã mét mèi liªn hÖ mËt thiÕt víi b¶n chÊt vµ c¸c khu«n<br /> mÉu ho¹t ®éng kinh tÕ cña trÎ em. TrÎ em ë nhãm c¸c hé gia ®×nh nghÌo ®−îc chê ®îi<br /> tham gia vµo ho¹t ®éng kiÕm sèng cña gia ®×nh ®Ó gi¶m bít ¸p lùc kinh tÕ cho cha<br /> mÑ. §iÒu tra vÒ nhãm nghÌo cho thÊy c¸c hé thuéc nhãm nµy sö dông vay m−în nh−<br /> lµ mét gi¶i ph¸p phæ biÕn ®Ó ®−¬ng ®Çu víi thiÕu thèn tiÒn vµ l−¬ng thùc nh−ng cã<br /> ®Õn 56% kh«ng cã kh¶ n¨ng tr¶ nî. Kho¶ng 8,3% c¸c hé nghÌo ®· buéc ph¶i göi con<br /> ®i lµm ®Ó g¸n nî vµ 5% sè hé ®em cho con nu«i trong khi 46% gia ®×nh nghÌo kh«ng<br /> thÓ tiÕp tôc cho con theo häc (NguyÔn V¨n Tiªm, 1993: 334). §iÒu tra Møc sèng ViÖt<br /> Nam còng cho thÊy vai trß kinh tÕ râ rÖt cña trÎ em trong c¸c gia ®×nh nghÌo. Cã tíi<br /> 73,46% trÎ em tuæi tõ 13 ®Õn 14 vµ 90,66% trÎ em tuæi 15 ®Õn 18 trong nhãm nghÌo<br /> tham gia vµo c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ trong khi ë nhãm hé cã thu nhËp kh¸, tû lÖ nµy<br /> chØ lµ 37,02% vµ 64,98% (Tæng côc Thèng Kª 1994:123). Thùc tr¹ng ph©n tÇng x· héi<br /> vµ mèi liªn hÖ cña nã víi ho¹t ®éng kinh tÕ cña trÎ em ë nhãm nghÌo cho phÐp ta ®i<br /> ®Õn c¸c gi¶ thiÕt nh− sau:<br /> a) C¸c hé gia ®×nh cã thu nhËp thÊp vµ cha mÑ thiÕu viÖc lµm th−êng xem<br /> viÖc cho trÎ con tham gia vµo ho¹t ®éng kinh tÕ nh− mét gi¶i ph¸p ®Ó bæ xung cho<br /> thu nhËp gia ®×nh.<br /> b) C¸c gia ®×nh nghÌo lu«n ph¶i ®Êu tranh ®Ó lùa chän gi÷a viÖc ®Çu t− cho<br /> con theo häc hoÆc cho chóng bá häc sím ®Ó ®i lµm, vµ phÇn ®«ng cã xu h−íng ng¶<br /> theo gi¶i ph¸p tr−íc m¾t lµ duy tr× thu nhËp ®Ó tån t¹i thay v× nghÜ ®Õn viÖc ®Çu t−<br /> l©u dµi vµo gi¸o dôc mµ kh«ng thÊy ®−îc hiÖu qu¶ tøc thêi.<br /> 2.4. Sù ph©n tÇng cña thÞ tr−êng lao ®éng<br /> HÖ qu¶ cña sù biÕn ®æi cña hÖ thèng kinh tÕ ®· kÐo theo nh÷ng biÕn ®æi quan<br /> träng trong c¬ cÊu cña nhu cÇu lao ®éng vµ sö dông lao ®éng. Mét mÆt, chóng ta<br /> thÊy hiÖn t−îng ph©n c«ng l¹i lao ®éng ë phÇn lín c¸c hé gia ®×nh n«ng d©n ®ang<br /> diÔn ra phæ biÕn theo chiÒu h−íng mét bé phËn lùc l−îng lao ®éng chuyÓn sang t×m<br /> kiÕm c«ng viÖc ë c¸c c¬ së s¶n xuÊt vµ dÞch vô, hoÆc di chuyÓn ra c¸c thµnh phè lµm<br /> thuª, trong khi c«ng viÖc ®ång ¸ng giê ®©y chØ do mét vµi thµnh viªn trong gia ®×nh<br /> ®¶m nhiÖm. MÆt kh¸c, c¸c quan hÖ s¶n xuÊt ë khu vùc phi n«ng nghiÖp còng cã thay<br /> ®æi: c¸c quan hÖ nµy giê ®©y chÞu sù chi phèi bëi lùc l−îng thÞ tr−êng, tøc lµ quan hÖ<br /> c¹nh tranh vµ tÝch lòy t− b¶n. ThÞ tr−êng viÖc lµm do ®ã còng trë nªn ph©n hãa.<br /> Nh÷ng ng−êi lao ®éng ®−îc ®µo t¹o vµ cã kü n¨ng cã nhiÒu c¬ héi kiÕm ®−îc viÖc lµm<br /> víi thu nhËp cao vµ ng−îc l¹i, lùc l−îng lao ®éng tr×nh ®é thÊp rÊt dÔ bÞ tæn th−¬ng.<br /> HËu qu¶ cña sù thay ®æi qu¸ nhanh cña thÞ tr−êng lao ®éng th−êng t¹o ra mét d¹ng<br /> “héi chøng sèc” vµ cã thÓ t¸c ®éng ®Õn trÎ em tõ nhiÒu khÝa c¹nh kh¸c nhau:<br /> Tr−íc hÕt, do mét bé phËn lao ®éng trong c¸c hé gia ®×nh ph¶i t×m kiÕm thªm<br /> thu nhËp ë khu vùc phi n«ng nghiÖp hoÆc di chuyÓn t¹m thêi theo mïa vô ra ®« thÞ th×<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> NguyÔn V¨n ChÝnh 67<br /> <br /> xu h−íng sö dông lao ®éng cña trÎ em trong c¸c viÖc ®ång ¸ng ®Ó thay thÕ bé phËn ®·<br /> di chuyÓn lµm viÖc kh¸c lµ mét gi¶i ph¸p th−êng thÊy. Trong khi ®ã, do ph¶i c¬ cÊu l¹i<br /> s¶n xuÊt vµ viÖc lµm ë c¶ khu vùc ®« thÞ vµ n«ng th«n, t×nh tr¹ng mÊt viÖc lµm hoÆc<br /> b¸n thÊt nghiÖp t¨ng lªn nhanh chãng còng t¹o ra søc Ðp ®Èy mét bé phËn trÎ em<br /> trong c¸c gia ®×nh thÊt nghiÖp ®i vµo thÞ tr−êng lao ®éng sím. Chóng ta biÕt r»ng vµo<br /> ®Çu nh÷ng n¨m 90, kho¶ng 30% lao ®éng n«ng th«n thiÕu viÖc lµm (Fford 1993: 54).<br /> Thø hai, c¸c c¬ së s¶n xuÊt hé gia ®×nh vµ c«ng nghiÖp quy m« nhá ®ang në ré<br /> ë khu vùc n«ng th«n giê ®©y còng t×m thÊy ë trÎ em mét lùc l−îng lao ®éng rÎ tiÒm<br /> tµng cho phÐp hä h¹ gi¸ thµnh s¶n phÈm ®Ó c¹nh tranh b»ng gi¸ rÎ. Lao ®éng cña<br /> trÎ em trong khu vùc s¶n xuÊt nµy th−êng thÊy d−íi c¸c d¹ng gia c«ng s¶n phÈm cña<br /> gia ®×nh trong ®ã tiÒn c«ng th−êng ®−îc tr¶ trùc tiÕp cho cha mÑ chóng, hoÆc d−íi<br /> d¹ng häc nghÒ mµ trÎ em kh«ng ®−îc nhËn tiÒn c«ng.<br /> Tãm l¹i, sù thay ®æi c¸c yÕu tè cÊu tróc cña hÖ thèng kinh tÕ vµ qu¸ tr×nh ®a<br /> d¹ng hãa c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ, sù gia t¨ng kho¶ng c¸ch giÇu vµ nghÌo, vµ sù biÕn<br /> ®æi cña thÞ tr−êng lao ®éng (thiÕu viÖc lµm trong n«ng nghiÖp, søc hót cña khu vùc<br /> s¶n xuÊt t− nh©n, sù gia t¨ng di chuyÓn lao ®éng n«ng th«n - ®« thÞ) cã mèi liªn hÖ<br /> chÆt chÏ víi sù gia t¨ng t×nh tr¹ng thuª m−ín lao ®éng cña trÎ em. Tuy nhiªn, hÖ<br /> thèng kinh tÕ chØ lµ mét bé phËn cña tæng thÓ x· héi. Nh− t«i ®· chØ ra ë phÇn tr−íc,<br /> bªn c¹nh c¸c yÕu tè cÊu tróc cña hÖ thèng kinh tÕ, chóng ta còng cÇn ph¶i ph©n tÝch<br /> bèi c¶nh x· héi cña thêi kú qu¸ ®é ®Ó xem nã cã t¸c ®éng thÕ nµo ®Õn vai trß kinh tÕ<br /> cña trÎ em.<br /> 3. Bèi c¶nh v¨n hãa - x· héi vµ vai trß kinh tÕ cña trÎ em<br /> 3.1. C¸c gi¸ trÞ v¨n hãa, quan ®iÓm x· héi vµ lao ®éng cña trÎ em<br /> C¸c nghiªn cøu ®i tr−íc th−êng cã khuynh h−íng nhÊn m¹nh ®éng c¬ kinh tÕ<br /> cña lao ®éng trÎ em trong ®ã ®ãi nghÌo ®−îc x¸c ®Þnh lµ céi rÔ s©u xa cña t×nh h×nh.<br /> MÆc dï khã cã thÓ phñ nhËn ®−îc mèi liªn hÖ gi÷a ®ãi nghÌo vµ lao ®éng cña trÎ em,<br /> nh−ng nÕu chØ nh×n nhËn vÊn ®Ò tõ khÝa c¹nh nµy th× thùc ra, chóng ta míi hiÓu<br /> ®−îc mét mÆt cña vÊn ®Ò. Trªn thùc tÕ, cã hµng lo¹t c¸c yÕu tè v¨n hãa - x· héi cã<br /> ¶nh h−ëng trùc tiÕp hoÆc gi¸n tiÕp ®Õn møc ®é vµ b¶n chÊt cña c«ng viÖc cña trÎ em.<br /> Chóng ta biÕt r»ng gi÷a c¸c nÒn v¨n hãa vµ x· héi cã nh÷ng kho¶ng c¸ch trong quan<br /> niÖm vÒ vai trß cña trÎ em (trai vµ g¸i). C¸c vÊn ®Ò lý t−ëng, niÒm tin, ®¹o ®øc vµ thÓ<br /> chÕ cña mçi nÒn v¨n hãa còng kh«ng gièng nhau. Qu¸ tr×nh trao truyÒn v¨n hãa vµ<br /> x· héi hãa trÎ em do ®ã còng kh¸c nhau tuú thuéc vµo quan ®iÓm phæ biÕn ë mçi x·<br /> héi cô thÓ. V× vËy, ng−êi ta chØ cã thÓ t×m ®−îc lêi gi¶i trän vÑn cho c©u hái t¹i sao trÎ<br /> em l¹i lµm viÖc nÕu ®Æt c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ Êy vµo trong mét bèi c¶nh v¨n hãa - x·<br /> héi cô thÓ n¬i c«ng viÖc cña chóng ®−îc thùc thi. C¸c yÕu tè v¨n hãa x· héi nµy tuy<br /> kh«ng ®−îc ph¬i bÇy ra mét c¸ch râ rµng nh−ng nã l¹i cã mét vai trß quan träng ¶nh<br /> h−ëng ®Õn quyÕt ®Þnh sö dông lao ®éng cña trÎ em ë c¸c hé gia ®×nh. Trong c¸c x·<br /> héi ph−¬ng T©y ngµy nay, quan ®iÓm x· héi chñ ®¹o vÒ vai trß vµ vÞ trÝ cña trÎ em<br /> trong x· héi lµ sù coi träng c¸c “quyÒn” cña trÎ em, trong khi ®ã, ë nhiÒu x· héi<br /> ph−¬ng §«ng n¬i c¸c gi¸ trÞ ®¹o ®øc truyÒn thèng vÉn cßn ngù trÞ th× khuynh h−íng<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> 68 Lao ®éng cña trÎ em trong nÒn kinh tÕ qu¸ ®é ë ViÖt Nam<br /> <br /> phæ biÕn cña gi¸o dôc gia ®×nh vµ x· héi lµ sù nhÊn m¹nh c¸c “bæn phËn” cña chóng.<br /> Ch¼ng h¹n, trong c¸c x· héi ¶nh h−ëng bëi nh÷ng gi¸ trÞ ®¹o ®øc Khæng gi¸o víi<br /> nh÷ng t«n ty trËt tù râ rÖt trong gia ®×nh vµ x· héi th× kh¸i niÖm vÒ “sù v©ng lêi” vµ<br /> “bæn phËn” cña trÎ em cã tÇm quan träng ®Æc biÖt ®èi víi qu¸ tr×nh x· héi hãa cña<br /> chóng. Cho ®Õn nay, ch−a cã nhiÒu nghiªn cøu lµm râ ¶nh h−ëng cña t− t−ëng<br /> Khæng gi¸o ®èi víi qu¸ tr×nh x· héi hãa cña trÎ em trong x· héi ViÖt Nam, ngoµi mét<br /> vµi kh¶o s¸t nÆng vÒ thùc nghiÖm ë mét lµng thuéc tØnh Hµ T©y (Rydstrom, 1998).<br /> RÊt nhiÒu c©u hái cã thÓ ®−îc nªu lªn mµ ch−a cã c©u tr¶ lêi ®−îc ph©n tÝch mét c¸ch<br /> khoa häc. Ch¼ng h¹n, vÞ trÝ cña trÎ em nãi chung, vµ cô thÓ h¬n: cña trÎ em trai vµ<br /> em g¸i, trong c¸c gia ®×nh ViÖt Nam hiÖn ®¹i lµ g×? Quan niÖm phæ biÕn trong x· héi<br /> hiÖn nay vÒ c¸c néi dung “x· héi hãa” cña trÎ em lµ g×? C¸c quan niÖm vÒ thêi th¬ Êu<br /> ®· thay ®æi thÕ nµo trong mÊy thËp kû “qu¸ ®é lªn chñ nghÜa x· héi” võa qua? NÒn<br /> gi¸o dôc míi nh»m ®µo t¹o ra nh÷ng “con ng−êi míi” trong thêi kú ®ã ®· cã ¶nh<br /> h−ëng thÕ nµo ®Õn viÖc thay ®æi quan niÖm truyÒn thèng vÒ trÎ em? C¸c m¹ng l−íi<br /> x· héi nh− gia ®×nh, dßng hä, céng ®ång lµng x· vµ x· héi nãi chung cã ¶nh h−ëng<br /> thÕ nµo ®Õn ®êi sèng vµ c«ng viÖc cña trÎ em?, v.v. T«i tin ch¾c r»ng nh÷ng vÊn ®Ò<br /> nµy sÏ ®−îc tr¶ lêi tháa ®¸ng nÕu chóng ta tËp trung nghiªn cøu s©u c¸c quan hÖ<br /> qua l¹i trong ®êi sèng th−êng ngµy cña c¸c thµnh viªn trong gia ®×nh vµ ë céng ®ång,<br /> vµ ®Æt nã vµo trong mèi liªn hÖ víi c¸c gi¸ trÞ ®¹o ®øc, c¸c quy t¾c vµ quan ®iÓm x·<br /> héi phæ biÕn cña céng ®ång ®Ó xem xÐt.<br /> Nh− t«i ®· tõng cã dÞp chØ ra trong c¸c nghiªn cøu tr−íc ®©y (NguyÔn V¨n<br /> ChÝnh, 2000: 175-202; 2002: 231-256) kh«ng thÓ nh×n nhËn trÎ em nh− lµ mét thø tµi<br /> s¶n kinh tÕ cña c¸c bËc cha mÑ nh− nhiÒu nhµ nghiªn cøu ph−¬ng T©y lÇm t−ëng.<br /> CÇn ph¶i nhÊn m¹nh r»ng trÎ em tr−íc hÕt cã mét gi¸ trÞ tinh thÇn ®Æc biÖt ®èi víi<br /> cha mÑ, gia ®×nh vµ dßng hä. Tuy nhiªn, trong x· héi phô hÖ ng−êi ViÖt, viÖc thùc<br /> hµnh thê cóng tæ tiªn vµ nèi dâi dßng hä ®· ®Æt tÇm quan träng nghiªng vÒ phÝa<br /> ng−êi con trai. MÆt kh¸c, c¸c quan ®iÓm ®¹o ®øc cña ng−êi ViÖt Nam vÒ gi¸o dôc gia<br /> ®×nh vµ vÒ vai trß cña trÎ em trong gia ®×nh ®−îc x©y dùng trªn c¬ së ®¹o ®øc Khæng<br /> gi¸o trong ®ã §¹o HiÕu cã mét vÞ trÝ ®Æc biÖt quan träng. Ch÷ “HiÕu” ®−îc xem nh−<br /> mét nÒn t¶ng c¨n b¶n cña mèi quan hÖ cha mÑ vµ con c¸i. Mét mÆt, nã quy ®Þnh c¸c<br /> bæn phËn t«n kÝnh vµ ch¨m sãc cha mÑ cña con c¸i, mÆt kh¸c, nã nhÊn m¹nh bæn<br /> phËn v©ng lêi cña c¸c con víi cha mÑ vµ nh÷ng ng−êi bÒ trªn trong gia ®×nh. C¸c gi¸<br /> trÞ ®¹o ®øc nµy thËm chÝ cßn ®−îc ph¸p luËt ViÖt Nam b¶o hé trong nhiÒu thÕ kû<br /> tr−íc vµ vÉn cßn cã ¶nh h−ëng trong c¸c thang bËc gi¸ trÞ cña x· héi h«m nay. T«i<br /> cho r»ng c¸c yÕu tè nµy cã ¶nh h−ëng ®Æc biÖt ®Õn c¸c quyÕt ®Þnh cña cha mÑ vµ cña<br /> chÝnh b¶n th©n c¸c em liªn quan ®Õn quyÕt ®Þnh tiÕp tôc ®i häc hay ®i lµm. V× vËy,<br /> nÕu c¸c yÕu tè nµy bÞ bá qua khi ph©n tÝch c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ cña trÎ em, chóng<br /> ta sÏ kh«ng thÓ hiÓu ®−îc ý nghÜa cña viÖc lµm cña chóng.<br /> 3.2. Nhµ n−íc vµ trÎ em trong nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng<br /> Tù do hãa kinh tÕ cã thÓ gióp ®¹t ®−îc møc t¨ng tr−ëng nhanh nh−ng nã<br /> còng ®−a l¹i nh÷ng ¸p lùc nÆng nÒ vÒ x· héi. Hµng lo¹t c¸c gi¸ trÞ v¨n hãa - x· héi<br /> míi ®−îc x©y dùng trªn nÒn t¶ng cña hÖ thèng kinh tÕ bao cÊp giê ®©y ®· bÞ ®¶o lén.<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> NguyÔn V¨n ChÝnh 69<br /> <br /> Chóng ta ®· tõng tin t−ëng m¹nh mÏ r»ng kinh tÕ tËp trung bao cÊp phi t− b¶n lµ<br /> con ®−êng duy nhÊt ®Ó ®¹t ®−îc phån thÞnh. Khi hÖ thèng kinh tÕ nµy thay ®æi theo<br /> h−íng ng−îc l¹i, trong ®ã c¸c quan hÖ x· héi do thÞ tr−êng chi phèi vµ nÒn kinh tÕ<br /> nhiÒu thµnh phÇn vèn bÞ phª ph¸n nhanh chãng xuÊt hiÖn trë l¹i, nhiÒu ng−êi trong<br /> x· héi vÉn ch−a kÞp ®Þnh h−íng vµ hä dÔ bÞ sèc vÒ mÆt niÒm tin. ChÝnh trong bèi<br /> c¶nh nµy, c¸c gi¸ trÞ v¨n hãa x· héi nh− t«n ti trËt tù cña gia ®×nh vµ dßng hä, c¸c<br /> quy t¾c ®¹o ®øc vµ thùc hµnh x· héi, c¸c niÒm tin vµ nghi thøc cò cã khuynh h−íng<br /> phôc håi vµ nhanh chãng thÝch øng víi bèi c¶nh cña hÖ thèng kinh tÕ thÞ tr−êng thay<br /> v× c¸c gi¸ trÞ cña hÖ thèng kinh tÕ quan liªu bao cÊp.<br /> Vai trß cña nhµ n−íc ®èi víi qu¸ tr×nh x· héi hãa trÎ em d−íi hai chÕ ®é kinh<br /> tÕ tËp trung vµ thÞ tr−êng cã sù kh¸c nhau ®¸ng kÓ. D−íi chÕ ®é bao cÊp, lý t−ëng vÒ<br /> mét x· héi b×nh ®¼ng vµ kh«ng cã bãc lét ®· th«i thóc nhµ n−íc x· héi chñ nghÜa<br /> ®¶m nhiÖm gÇn nh− toµn bé tr¸ch nhiÖm trong viÖc gi¸o dôc trÎ em. Nhµ n−íc ®·<br /> lµm tÊt c¶ ®Ó b·i bá c¸c nguyªn t¾c vµ ®¹o ®øc phong kiÕn xem viÖc nu«i dËy trÎ con<br /> lµ viÖc riªng cña gia ®×nh vµ cha mÑ chóng còng nh− chèng l¹i mäi sù ph©n biÖt gi÷a<br /> trÎ em trai vµ g¸i. Nhµ n−íc vµ §¶ng, chø kh«ng ph¶i gia ®×nh, xem viÖc gi¸o dôc trÎ<br /> em lµ mét sø m¹ng cao c¶ nh»m t¹o ra nh÷ng con ng−êi míi cho chñ nghÜa x· héi<br /> (Ph¹m V¨n §ång, 1995: 2). Trong thêi kú nµy, lý t−ëng vµ ®¹o ®øc x· héi chñ nghÜa<br /> cã mét ý nghÜa ®Æc biÖt quan träng h−íng dÉn “sù nghiÖp trång ng−êi” vµ do ®ã, c¸c<br /> tiªu chÝ x· héi hãa trÎ em mang ®Æc thï riªng. Khi hÖ thèng kinh tÕ ®· thay ®æi,<br /> g¸nh nÆng gi¸o dôc trÎ em ®· ®−îc trao l¹i cho c¸c hé gia ®×nh. ChÕ ®é häc phÝ ®−îc<br /> ¸p dông trë l¹i vµ viÖc häc giê ®©y gièng nh− mét sù ®Çu t− cña mçi c¸ nh©n. Nh−<br /> vËy, cã thÓ nhËn thÊy lµ d−íi chÕ ®é kinh tÕ bao cÊp, c¸c chÝnh s¸ch x· héi lý t−ëng<br /> hãa cña nhµ n−íc cã khuynh h−íng lµm gi¶m vai trß cña gia ®×nh trong qu¸ tr×nh x·<br /> héi hãa vµ gi¸o dôc cña trÎ em.<br /> Mét vÊn ®Ò kh¸c cã thÓ quan s¸t ®−îc lµ sù gi¶m sót t¹m thêi c¸c phóc lîi x·<br /> héi dµnh cho trÎ em, mÆc dï vÒ l©u dµi, sù biÕn ®æi cña hÖ thèng kinh tÕ cã thÓ dÉn<br /> ®Õn mét sù t¨ng tr−ëng bÒn v÷ng h¬n vµ do ®ã, gãp phÇn c¶i thiÖn phóc lîi chung<br /> cña c¶ x· héi. Trong ®iÒu kiÖn c¸c phóc lîi x· héi bao cÊp nh− dÞch vô x· héi, gi¸o<br /> dôc vµ ch÷a bÖnh bÞ c¾t bá hoÆc chuyÓn tr¸ch nhiÖm nµy sang c¸c gia ®×nh th× trÎ em<br /> thuéc nhãm nghÌo bÞ ¶nh h−ëng nhiÒu nhÊt. Hä sÏ Ýt cã c¬ héi sö dông c¸c dÞch vô<br /> chÊt l−îng cao do chi phÝ t¨ng lªn. Ng−îc l¹i, trÎ em thuéc nhãm c¸c hé gia ®×nh cã<br /> thu nhËp cao h¬n l¹i cã ®iÒu kiÖn ®−îc h−ëng phóc lîi nhiÒu h¬n v× hä cã ®iÒu kiÖn<br /> tiÕp xóc víi c¸c dÞch vô ph¶i tr¶ tiÒn, th−êng lµ c¸c bÖnh viÖn hoÆc tr−êng häc chÊt<br /> l−îng cao v× c¸c c¬ së nµy lu«n nhËn ®−îc sù ®Çu t− nhiÒu nhÊt cña nhµ n−íc (World<br /> Bank 1995: 107). §iÒu nµy còng cã nghÜa r»ng c¶i c¸ch kinh tÕ cã nh÷ng hËu qu¶<br /> tr¸i ng−îc: mét mÆt, nã gióp t¨ng tr−ëng kinh tÕ nh−ng mÆt kh¸c, còng gãp phÇn<br /> lµm s©u thªm c¸i hè ng¨n c¸ch cña ®ãi nghÌo vµ bÊt b×nh ®¼ng vÒ dÞch vô x· héi.<br /> 3.3. Nh÷ng biÕn ®æi trong ho¹t ®éng kinh tÕ cña trÎ em<br /> Nh− ®· ph©n tÝch ë trªn, cÊu tróc cña nÒn kinh tÕ – x· héi ViÖt Nam trong<br /> thêi kú qu¸ ®é tõ bao cÊp sang kinh tÕ thÞ tr−êng ®· t¹o ra nh÷ng t¸c ®éng tiÒm tµng<br /> <br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> 70 Lao ®éng cña trÎ em trong nÒn kinh tÕ qu¸ ®é ë ViÖt Nam<br /> <br /> lªn vai trß kinh tÕ cña trÎ em. T¸c ®éng nµy cã thÓ lµm thay ®æi quy m«, h×nh thøc vµ<br /> b¶n chÊt cña c¸c ho¹t ®éng kiÕm sèng cña trÎ em.<br /> Nh×n vµo c¸c sè liÖu thèng kª do c¸c c¬ quan chøc n¨ng cña nhµ n−íc ®iÒu tra<br /> tõ n¨m 1989 ®Õn tr−íc cuéc ®iÒu tra d©n sè 1999, chóng ta thÊy tû lÖ trÎ em d−íi 15<br /> tuæi tham gia lao ®éng cã chiÒu h−íng t¨ng nhanh. Tµi liÖu cña cuéc ®iÒu tra d©n sè<br /> n¨m 1989 chØ ra r»ng cã kho¶ng h¬n 30% trÎ em gi÷a 13 vµ 14 tuæi tham gia ho¹t<br /> ®éng kinh tÕ. §Õn løa tuæi tõ 15 ®Õn 19, tû lÖ nµy lµ 70,6%, trong ®ã 91% lµm viÖc<br /> trong khu vùc n«ng th«n (Tæng côc Thèng kª, 1991:143). Cuéc ®iÒu tra møc sèng<br /> 1992-93 dùa trªn kÕt qu¶ ®iÒu tra mÉu trªn ph¹m vi c¶ n−íc cho biÕt 56,58% trÎ em<br /> ë løa tuæi 13-14 tham gia ho¹t ®éng kinh tÕ (Tæng côc Thèng kª, 1994: 123). Tµi liÖu<br /> kh¶o s¸t cña Bé Lao ®éng trong n¨m 1993-1994 cho biÕt cã tíi 73,4% trÎ em trong<br /> løa tuæi 13 ®Õn 15 tham gia lao ®éng (Bé Lao ®éng - Th−¬ng binh vµ X· héi,<br /> 1994:123). Tuy nhiªn, kÕt qu¶ ®iÒu tra n¨m 1999 vÒ d©n sè vµ nhµ ë cho thÊy tû lÖ<br /> lao ®éng cña trÎ em ë løa tuæi 13-14 (tuæi ®ang ho¹t ®éng kinh tÕ) chØ cã 15,8% (Tæng<br /> côc Thèng kª, 2002:87). C¸c nhµ ph©n tÝch thèng kª gi¶i thÝch r»ng “viÖc chuyÓn<br /> sang kinh tÕ thÞ tr−êng ®· dÉn ®Õn møc sèng cao h¬n vµ møc ®é ®i häc t¨ng lªn vµ<br /> lµm gi¶m sù tham gia cña trÎ em vµo lùc l−îng lao ®éng” (Tæng côc Thèng kª, 2002:<br /> 86). Mét vµi nhµ nghiªn cøu n−íc ngoµi trong khi ng¹c nhiªn vÒ sù gi¶m ®¸ng kÓ tû<br /> lÖ trÎ em lao ®éng ë ViÖt Nam gi÷a hai cuéc ®iÒu tra 1989 - 1999 còng ®i t×m lêi ®¸p<br /> ë lËp luËn cho r»ng thu nhËp hé gia ®×nh n«ng d©n ®−îc c¶i thiÖn do t¸c ®éng cña tù<br /> do hãa kinh tÕ nªn tû lÖ trÎ em lao ®éng gi¶m (Edmonds & Turk, 2002; Edmonds &<br /> Pavcnik, 2003).<br /> Thùc ra, cÇn ph¶i l−u ý r»ng c¸c sè liÖu thèng kª nªu ra ë trªn lµ khã cã thÓ<br /> so s¸nh. Mçi cuéc ®iÒu tra th−êng dùa vµo nh÷ng tiªu chÝ vµ ®Þnh nghÜa riªng vÒ<br /> kh¸i niÖm tham gia ho¹t ®éng kinh tÕ cña trÎ em ®Ó thu thËp th«ng tin. Tæng §iÒu<br /> tra D©n sè 1989 xÕp trÎ em cã lµm viÖc trong vßng 6 th¸ng tr−íc cuéc ®iÒu tra vµo<br /> nhãm cã ho¹t ®éng kinh tÕ. Trong khi ®ã, Tæng §iÒu tra D©n sè 1999 coi trÎ em cã<br /> viÖc lµm æn ®Þnh trong vßng 12 th¸ng tr−íc cuéc ®iÒu tra míi ®−îc xem lµ cã ho¹t<br /> ®éng kinh tÕ (Tæng côc Thèng kª, 2002: 86). ChÝnh v× thÕ, chóng ta thÊy tû lÖ trÎ em<br /> nhãm tuæi 13-14 tham gia lao ®éng mµ cuéc ®iÒu tra d©n sè 1999 b¸o c¸o ®· gi¶m<br /> ®¸ng kÓ. ThiÕt nghÜ, cÇn ph¶i chØ ra r»ng sè liÖu thèng kª vÒ lao ®éng cña trÎ em do<br /> Tæng §iÒu tra D©n sè c«ng bè kh«ng h¼n ®· ph¶n ¸nh ®−îc thùc chÊt møc ®é vµ b¶n<br /> chÊt cña lao ®éng cña trÎ em ë ViÖt Nam. Chóng ta ®Òu biÕt r»ng phÇn lín trÎ em<br /> tham gia lao ®éng ®Òu kh«ng lµm viÖc tÊt c¶ c¸c ngµy trong n¨m nh− mét lao ®éng<br /> ng−êi lín. H¬n n÷a, hÇu nh− kh«ng cã lao ®éng trÎ em trong c¸c nhµ m¸y xÝ nghiÖp<br /> cã quy m« lín. Ng−îc l¹i, tuyÖt ®¹i bé phËn trÎ em lµm viÖc ë khu vùc phi chÝnh thøc<br /> vµ c¸c c¬ së s¶n xuÊt hé gia ®×nh. V× vËy chØ thèng kª trÎ em cã viÖc lµm æn ®Þnh<br /> trong vßng 12 th¸ng qua kh«ng thÓ gióp hiÓu ®−îc bøc tranh thùc tÕ cña t×nh h×nh.<br /> Thªm n÷a, cuéc ®iÒu tra nµy l¹i kh«ng quan t©m ®Õn nhãm trÎ em d−íi 13 tuæi v×<br /> cho r»ng LuËt lao ®éng ViÖt Nam kh«ng cho phÐp sö dông trÎ em d−íi 15 tuæi vµ ë<br /> løa tuæi ®ã chóng ph¶i ®Õn tr−êng. (Tæng côc Thèng kª, 2002:85).<br /> Ngoµi c¸c th«ng tin cã tÝnh ®Þnh l−îng th× vÊn ®Ò quan träng h¬n lµ b¶n chÊt<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> NguyÔn V¨n ChÝnh 71<br /> <br /> cña c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ cña trÎ em. D−íi chÕ ®é kinh tÕ bao cÊp, phÇn lín trÎ em<br /> lµm viÖc trong ph¹m vi gia ®×nh, d−íi sù dÉn d¾t vµ b¶o vÖ cña cha mÑ hoÆc anh chÞ,<br /> vµ c¸c ho¹t ®éng nµy th−êng cã tÝnh chÊt bæ xung cho lao ®éng ng−êi lín. Khi nÒn<br /> kinh tÕ chuyÓn sang m« h×nh nhiÒu thµnh phÇn vµ tù do hãa, cã mét khuynh h−íng<br /> ®ang trë nªn phæ biÕn lµ trÎ em b¾t ®Çu t×m viÖc ë c¸c c¬ së s¶n xuÊt bªn ngoµi gia<br /> ®×nh, vµ lµm viÖc ®Ó lÊy tiÒn c«ng. CÇn l−u ý r»ng ®©y lµ mét thay ®æi quan träng<br /> nhÊt v× b»ng viÖc rêi xa m«i tr−êng lµm viÖc trong gia ®×nh, c«ng viÖc cña trÎ em giê<br /> ®©y kh«ng cßn lµ mét h×nh thøc “x· héi hãa” hay “häc nghÒ” n÷a mµ ®· dùa trªn mèi<br /> quan hÖ chñ - thî trong ®ã môc tiªu cña trÎ em lµ tiÒn c«ng vµ cña chñ lµ lîi nhuËn.<br /> Sù thay ®æi cña hÖ thèng kinh tÕ còng dÉn ®Õn mét thùc tÕ n÷a lµ lo¹i h×nh c«ng viÖc<br /> cña trÎ em còng trë nªn ®a d¹ng h¬n tr−íc. NÕu tr−íc ®©y, phÇn lín trÎ em lµm viÖc<br /> trong khu vùc n«ng nghiÖp vµ n«ng th«n th× giê ®©y chóng cã khuynh h−íng t×m viÖc<br /> xa nhµ, tham gia vµo c¸c ho¹t ®éng lµm c«ng ¨n l−¬ng ë c¸c c¬ së s¶n xuÊt nhá cña<br /> t− nh©n, c¸c x−ëng thñ c«ng, c¸c hé gia ®×nh vµ nhiÒu lo¹i h×nh dÞch vô kh¸c. Còng<br /> kh«ng Ýt trÎ em lùa chän ph−¬ng thøc kiÕm sèng ®éc lËp trªn ®−êng phè b»ng c¸c<br /> h×nh thøc kh¸c nhau. Râ rµng trÎ em lao ®éng trong ®iÒu kiÖn kinh tÕ thÞ tr−êng ®·<br /> trë nªn dÔ bÞ tæn th−¬ng h¬n tr−íc vµ do ®ã, b¶n chÊt c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ cña<br /> chóng cÇn ph¶i ®−îc ph©n tÝch mét c¸ch thËn träng h¬n thay v× chØ chó ý ®Õn c¸c con<br /> sè cã tÝnh ®Þnh l−îng.<br /> 4. KÕt luËn<br /> Cã mét mèi liªn hÖ gi÷a cÊu tróc kinh tÕ - x· héi víi quy m« vµ tÝnh chÊt cña<br /> c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ cña trÎ em trong ®iÒu kiÖn thay ®æi cña nÒn kinh tÕ ë ViÖt<br /> Nam hiÖn nay. C¸c hµnh vi kinh tÕ thùc ra ®Òu ®−îc b¾t nguån vµ lµ mét sù ph¶n<br /> ¸nh c¸c nÒn t¶ng x· héi, vµ lµ mét bé phËn cña hÖ thèng Êy. Chóng ta sÏ kh«ng thÓ<br /> hiÓu ®−îc ý nghÜa vµ b¶n chÊt cña lao ®éng cña trÎ em nÕu chØ dùa trªn ph−¬ng ph¸p<br /> tiÕp cËn kinh tÕ duy lý nh− th−êng thÊy trong c¸c tµi liÖu cña n−íc ngoµi. Râ rµng<br /> nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng víi nh÷ng biÕn ®æi tÊt yÕu mµ nã ®−a l¹i nh− ®a d¹ng hãa c¸c<br /> ho¹t ®éng s¶n xuÊt, t¨ng c−êng tÝch luü vèn, gia t¨ng c¸c dßng di d©n vµ lao ®éng,<br /> ph©n tÇng x· héi, vµ søc Ðp cña nhu cÇu c¶i thiÖn cuéc sèng ®ang t¨ng lªn, v.v., ®·<br /> t¹o ra nh÷ng ¶nh h−ëng râ rÖt ®Õn sù tham gia vµo ho¹t ®éng kiÕm sèng cña trÎ em.<br /> Tuy nhiªn, cÇn l−u ý r»ng trong khi céi rÔ s©u xa cña sù ®i vµo thÞ tr−êng lao ®éng<br /> cña trÎ em lµ vÊn ®Ò ®ãi nghÌo th× cã hµng lo¹t c¸c yÕu tè v¨n hãa - x· héi cã ¶nh<br /> h−ëng ®Õn quyÕt ®Þnh vÒ sù tham gia cña trÎ em vµo c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ, trong ®ã<br /> truyÒn thèng ®¹o ®øc vµ c¸c quan ®iÓm x· héi vÒ vai trß cña trÎ em cã ý nghÜa ®Æc<br /> biÖt quan träng. C¸c gi¶i ph¸p thùc tÕ cho vÊn ®Ò trÎ em lao ®éng chØ dùa trªn sù<br /> tiÕp cËn ®¬n thuÇn vÒ kinh tÕ hay luËt ph¸p mµ kh«ng xem xÐt c¸c yÕu tè cÊu tróc<br /> v¨n hãa - x· héi sÏ khã cã thÓ gãp phÇn gi¶i quyÕt triÖt ®Ó vÊn ®Ò.<br /> <br /> <br /> Tµi liÖu tham kh¶o<br /> 1. Ban N«ng NghiÖp TW 1991 Kinh tÕ x· héi n«ng th«n ViÖt Nam ngµy nay (2 tËp). Hµ Néi: N«ng th«n.<br /> 2. Behrman, J. & J. C Knowles 1999 Household Income and Child Schooling in Vietnam. The<br /> International Bank for Reconstruction and Development/ The World Bank.<br /> <br /> Bản quyền thuộc Viện Xã hội học. www.ios.org.vn<br /> 72 Lao ®éng cña trÎ em trong nÒn kinh tÕ qu¸ ®é ë ViÖt Nam<br /> <br /> 3. Bond, T. 1992 Street Children in Ho Chi Minh City. Terre des Hommes. Ho Chi Minh City.<br /> 4. Bé Lao ®éng - Th−¬ng binh vµ X· héi 1994 Statistical Data on Labour and Social Affairs in 1993.<br /> Hanoi: Thèng kª.<br /> 5. Caldwell, J. 1976 Towards a Restatetment of Demographic Transition Theory. Population and<br /> Development Review. No. 2(304): 321-359.<br /> 6. ------- 1982 Theory of Fertility Decline. London: Academic Press.<br /> 7. Chu, Amy Liu Yuk 1996 What Children in Vietnam Do and Why: Children’s Time Use and<br /> Household. Paper prepared for the AUSAID/NDC workshop on 11-12 July 1996 in Ho Chi Minh City.<br /> 8. Dasgupta, B. 1977 Village Society and Labour Use. Delhi: Oxford University Press.<br /> 9. Duong Van Thanh 1997 Girl’s work and girl’s education in Vietnam- a study in a northern highland<br /> province. Hanoi: UNICEF Vietnam.<br /> 10. §Æng C¶nh Khanh 1991 VÒ sù ph©n tÇng x· héi ë n«ng th«n hiÖn nay. Ban N«ng nghiÖp T¦, Kinh tÕ<br /> x· héi n«ng th«n ViÖt nam ngµy nay, Tr. 316-366. Hµ Néi: V¨n Hãa - T− t−ëng.<br /> 11. Edmonds, E. & N. Pavcnik 2003 The Effect of Trade Liberalization on Child Labour. From<br /> www.darthmonth.edu/~eedmonds/glob-el.pdf<br /> 12. Edmonds, E. & C. Turk 2002 Child Labour in Transition in Vietnam. World Bank. Nguån:<br /> www.worldbank.org/files/11785<br /> 13. Elson., D. 1982 The Differentiation of Children’s Labour in the Capitalist Labour Market. Development<br /> and Change, Vol.13(4): 479-497.<br /> 14. Fford, A. 1993 Vietnam: Economic Commentary & Analysis. Canberra: Aduki Ltd. Report, No. 3&4.<br /> 15. Franklin, B. & Do Ngoc Ha 1999 Posibilities for family integration of street children and working<br /> children. Hanoi: ChÝnh trÞ Quèc gia.<br /> 16. Gallup, J.L. 1995 The Economic Value of Children in Vietnam. Unpublished Paper.<br /> 17. Goddard, V. & B. White 1982 Child Worker and Capitalist Development: An Introductory Note and<br /> Bibliography. Development and Change, Vol. 13(4): 465-478.<br /> 18. Hoµng ChÝ B¶o (ed.) 1991 C¬ cÊu giai cÊp ë ViÖt Nam hiÖn nay. Hµ Néi: V¨n hãa - T− t−ëng.<br /> 19. ILO (Tæ chøc Lao ®éng Quèc tÕ) 1993 Employment, Enterprise Development and Training in Vietnam.<br /> Bangkok: ILO.<br /> 20. Mamdani, M. 1972 The Myth of Population Control. Family Cast and Class in an Indian Village. New<br /> York: Monthly Press.<br /> 21. Marx, K. 1976 Capital, Vol.1. Harmonsworth: Penguin.<br /> 22. Moock, P.R., H.A. Patrinos & M.Venkataraman 1998 Education and earnings in a Transition<br /> Economy: The Case of Vietnam. Report prepared for World Bank.<br /> 23. Nag, M. & N. Kak 1984 Demographic transition in a Punjab village. Population and Development<br /> Review, No. 10(4): 661-678.<br /> 24. Nardinelli, C. 1990 Child Labour and the Industrial Revolution. Bloomington: Indiana University<br /> Press.<br /> 25. Ngo Ba Thanh 1992 Vietnam and the Rights of the Child. Hanoi: Law Commission of the Assembly.<br /> 26. Ng« Kim Cóc & Mikel Flamm 1997 TrÎ em lang thang. Hµ Néi: ChÝnh trÞ Quèc gia.<br /> 27. NguyÔn H¶i H÷u 2000 VÊn ®Ò nghÌo ®ãi ë n«ng th«n trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn kinh tÕ theo c¬ chÕ thÞ<br /> tr−êng. Trong: Hµ Huy Thµnh (ed.) Nh÷ng t¸c ®éng tiªu cùc cña c¬ chÕ thÞ tr−êng ë ViÖt Nam. Hµ Néi:<br /> Khoa häc x· héi, tr. 58-67.<br /> 28. NguyÔn V¨n ChÝnh 2000 Work without Name. Changing Patterns of Children’s Work in a Northern<br /> Vietnamese Village. Doctoral Dissertation. University of Amsterdam, Netherlands.<br /> 29. 2002 CÊu tróc träng nam trong gia ®×nh vµ tËp qu¸n sin
ADSENSE
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2