intTypePromotion=1
ADSENSE

Luận án - Tự động hóa sản xuất

Chia sẻ: Nguyen Huy | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:180

868
lượt xem
386
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Tài liệu tham khảo dành cho giáo viên, sinh viên chuyên ngành chế tạo máy - Luận án - Tự động hóa sản xuất. Trong xã hội hiện nay , mọi sản phẩm sau khi sản xuất ra đều phải được bao gói dưới nhiều dạng khác nhau nhằm mục đích bảo quản sản phẩm lâu dài , giữ vệ sinh , tiện lợi trong vận chuyển , tăng tính thẩm mỹ cho sản phẩm . Mặt khác , đóng gói cũng là một cách để định lượng nhất là đối với những mặt hàng tiêu dùng và thực phẩm ....

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Luận án - Tự động hóa sản xuất

  1. ---------- Luận văn Đề tài: Tự động hóa sản xuất
  2. Môc lôc Môc lôc ............................................... 3 Lêi nãi ®Çu ............................................ 6 Ch−¬ng 1: Nh÷ng vÊn ®Ò c¬ b¶n cña tù ®éng ho¸ .................. 9 1.1. Nh÷ng kh¸i niÖm vµ ®Þnh nghÜa c¬ b¶n ....................................................... 9 1.2. §iÒu kiÖn kinh tÕ-kü thuËt cña CKH vµ T§H ........................................... 12 1.3. C¸c giai ®o¹n ph¸t triÓn cña T§H ............................................................. 15 1.4. C¸c nhiÖm vô tù ®éng hãa qu¸ tr×nh s¶n xuÊt ........................................... 22 1.4.1. N¨ng suÊt cña c¸c hÖ thèng T§H ...................................................... 22 1.4.2. C¸c nhiÖm vô c¬ b¶n cña T§H .......................................................... 26 1.5. C¸c nguyªn t¾c øng dông T§H qu¸ tr×nh s¶n xuÊt ................................... 28 1.5.1. Nguyªn t¾c cã môc ®Ých vµ kÕt qu¶ cô thÓ ........................................ 29 1.5.2. Nguyªn t¾c toµn diÖn ......................................................................... 29 1.5.3. Nguyªn t¾c cã nhu cÇu ....................................................................... 30 1.5.4. Nguyªn t¾c hîp ®iÒu kiÖn .................................................................. 30 1.6. C«ng nghÖ lµ c¬ së cña tù ®éng ho¸ .......................................................... 30 1.6.1. §Æc ®iÓm cña qu¸ tr×nh c«ng nghÖ trong s¶n xuÊt tù ®éng ho¸ ......... 30 1.6.2. Ph−¬ng h−íng ph¸t triÓn c¬ b¶n cña c«ng nghÖ hiÖn ®¹i .................. 39 1.6.3. Mèi quan hÖ gi÷a c«ng nghÖ vµ tù ®éng ho¸ ..................................... 42 1.6.4. C¸c nguyªn t¾c thiÕt kÕ qu¸ tr×nh c«ng nghÖ tù ®éng ho¸ ................. 45 Ch−¬ng 2: C¸c thiÕt bÞ c¬ b¶n cña hÖ thèng tù ®éng .................. 49 2.1. C¶m biÕn.................................................................................................... 50 2.1.1. Kh¸i niÖm vµ ph©n lo¹i c¶m biÕn ....................................................... 50 2.1.2. C¸c ®Æc tr− ng c¬ b¶n ......................................................................... 53 2.1.3. C«ng t¾c, nót bÊm .............................................................................. 57 2.1.4. C¶m biÕn quang dÉn........................................................................... 59 2.1.5. C¶m biÕn hång ngo¹i ......................................................................... 64 2.1.6. Sîi quang............................................................................................ 64 2.1.7. C¶m biÕn laze ..................................................................................... 65 2.2. Côm ph©n tÝch ........................................................................................... 66 2.2.1. M¸y tÝnh ............................................................................................. 66 2.2.2. Bé ®Õm ............................................................................................... 67 2.2.3. Bé thêi gian ........................................................................................ 67 2.2.4. ThiÕt bÞ ®äc m· v¹ch .......................................................................... 68 2.2.5. Bé m· ho¸ quang häc (Optical encoders) .......................................... 69 2.3. ThiÕt bÞ chÊp hµnh ..................................................................................... 71 2.3.1. Xi lanh thuû lùc, khÝ nÐn.................................................................... 71 2.3.2. Cuén hót (solenoids) .......................................................................... 73 2.3.3. R¬-le................................................................................................... 73 2.4. ThiÕt bÞ dÉn ®éng....................................................................................... 73 2.4.1. §éng c¬ .............................................................................................. 73 2.4.2. §éng c¬ b−íc ..................................................................................... 75 2.4.3. §éng c¬ servo mét chiÒu ................................................................... 79 Ch−¬ng 3: Tù ®éng ho¸ cÊp ph«i rêi .......................... 81 3
  3. 3.1. Chøc n¨ng vµ ph©n lo¹i ............................................................................. 81 3.2. ThiÕt bÞ cÊp ph«i d¹ng æ ............................................................................ 81 3.2.1. Ph©n lo¹i............................................................................................. 81 3.2.2. Mét sè c¬ cÊu chÝnh cña thiÕt bÞ cÊp ph«i d¹ng æ .............................. 84 3.2.3. M¸ng dÉn ........................................................................................... 88 3.3. ThiÕt bÞ cÊp ph«i d¹ng phÔu ...................................................................... 94 3.3.1. Nguyªn lý vµ kÕt cÊu chung cña thiÕt bÞ cÊp ph«i d¹ng phÔu ............ 94 3.3.2. PhÔu.................................................................................................... 97 3.3.3. C¬ cÊu ®Þnh h−íng ............................................................................. 99 3.4. ThiÕt bÞ cÊp ph«i rung ®éng .................................................................... 103 3.5. øng dông r«b«t c«ng nhiÖp .................................................................... 109 3.5.1. S¬ l−îc qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña robot c«ng nghiÖp ......................... 109 3.5.2. CÊu tróc c¬ b¶n cña robot c«ng nghiÖp ............................................ 110 3.5.3. KÕt cÊu cña tay m¸y ......................................................................... 111 3.5.4. HÖ täa ®é .......................................................................................... 113 3.5.5. Tr−êng c«ng t¸c cña robot ............................................................... 114 3.5.6. Ph©n lo¹i robot c«ng nghiÖp ............................................................ 115 3.5.7. øng dông cña robot c«ng nghiÖp trong s¶n xuÊt .............................. 116 Ch−¬ng 4: Tù ®éng ho¸ kiÓm tra vµ ph©n lo¹i .................. 121 4.1. §at-tric .................................................................................................... 122 4.1.1. §at-tric tiÕp xóc ®iÖn ....................................................................... 123 4.1.2. §at-tric c¶m øng .............................................................................. 125 4.1.3. §at-tric rung tiÕp xóc ....................................................................... 125 4.1.4. §at-tric ®iÖn dung ............................................................................ 126 4.1.5. §at-tric quang ®iÖn .......................................................................... 126 4.1.6. Yªu cÇu ®èi víi sö dông vµ b¶o qu¶n ®at-tric .................................. 127 4.2. Ph©n lo¹i thiÕt bÞ kiÓm tra ....................................................................... 127 4.3. C¸c thiÕt bÞ kiÓm tra tù ®éng ................................................................... 130 4.3.1. KiÓm tra tù ®éng b»ng ph−¬ng ph¸p trùc tiÕp.................................. 130 4.3.2. KiÓm tra tù ®éng b»ng ph−¬ng ph¸p kh«ng tiÕp xóc trùc tiÕp................... 132 4.3.3. KiÓm tra tù ®éng ®−êng kÝnh lç ....................................................... 133 4.3.4. KiÓm tra tù ®éng sai sè h×nh d¸ng vµ sai sè vÞ trÝ t−¬ng quan ............... 134 4.3.5. KiÓm tra tù ®éng nhiÒu th«ng sè...................................................... 135 4.3.6. KiÓm tra tÝch cùc khi mµi trßn ngoµi ............................................... 137 4.3.7. KiÓm tra tÝch cùc khi mµi trßn trong ................................................ 142 4.3.8. KiÓm tra tÝch cùc khi mµi ph¼ng ...................................................... 149 4.3.9. ThiÕt bÞ kiÓm tra tÝch cùc khi mµi kh«n ........................................... 152 4.4. ThiÕt bÞ kiÓm tra ph©n lo¹i tù ®éng ......................................................... 154 Ch−¬ng 5: Tù ®éng ho¸ l¾p r¸p ............................ 157 5.1. C¸c vÊn ®Ò chung .................................................................................... 157 5.1.1. Kh¸i niÖm chung .............................................................................. 157 5.1.2. C¸c nhiÖm vô c¬ b¶n cña T§H qu¸ tr×nh l¾p r¸p ............................. 158 5.1.3. Hoµn thiÖn chuÈn bÞ c«ng nghÖ cña qu¸ tr×nh l¾p r¸p tù ®éng ........ 161 5.1.4. Mét sè ph−¬ng h−íng ph¸t triÓn cña T§H l¾p r¸p .......................... 161 4
  4. 5.2. TÝnh c«ng nghÖ cña kÕt cÊu trong l¾p r¸p tù ®éng .................................. 162 5.2.1. C¸c yªu cÇu chung vÒ tÝnh c«ng nghÖ l¾p r¸p tù ®éng..................... 162 5.2.2. C¸c chØ tiªu ®¸nh gi¸ tÝnh c«ng nghÖ l¾p r¸p ................................... 165 5.3. §Þnh vÞ vµ liªn kÕt chi tiÕt khi l¾p r¸p tù ®éng ........................................ 166 5.3.1. §Þnh vÞ cøng khi l¾p r¸p tù ®éng ..................................................... 166 5.3.2. Tù ®Þnh vÞ hay ®Þnh vÞ tù t×m kiÕm................................................... 171 5.3.4. §iÒu khiÓn vµ x¸c ®Þnh chÕ ®é l¾p r¸p tù ®éng ................................ 181 Tµi liÖu tham kh¶o ..................................... 182 5
  5. Lêi nãi ®Çu C¸c thµnh tùu ®¹t ®−îc ë nöa ®Çu thÕ kû 20 trong lÜnh vùc tù ®éng ho¸ (T§H) ®· cho phÐp chÕ t¹o c¸c lo¹i m¸y tù ®éng nhiÒu trôc chÝnh, m¸y tæ hîp vµ c¸c ®−êng d©y tù ®éng liªn kÕt cøng vµ mÒm dïng trong s¶n xuÊt hµng lo¹t lín vµ hµng khèi. Còng trong kho¶ng thêi gian nµy, sù ph¸t triÓn m¹nh mÏ cña ®iÒu khiÓn häc, mét m«n khoa häc vÒ c¸c quy luËt chung cña c¸c qu¸ tr×nh ®iÒu khiÓn vµ truyÒn tin trong c¸c hÖ thèng cã tæ chøc ®· gãp phÇn ®Èy m¹nh sù ph¸t triÓn vµ øng dông cña T§H c¸c qu¸ tr×nh s¶n xuÊt vµo c«ng nghiÖp. Trong nh÷ng n¨m cña nöa sau thÕ kû 20, c¸c n−íc cã nÒn c«ng nghiÖp ph¸t triÓn tiÕn hµnh réng r·i tù ®éng hãa trong s¶n xuÊt lo¹t nhá. §iÒu nµy ph¶n ¸nh xu thÕ chung cña nÒn kinh tÕ thÕ giíi chuyÓn tõ s¶n xuÊt lo¹t lín vµ hµng khèi sang s¶n xuÊt lo¹t nhá vµ hµng khèi-thay ®æi hay nÒn s¶n xuÊt linh ho¹t. Nhê c¸c thµnh tùu to lín cña c«ng nghÖ th«ng tin vµ c¸c lÜnh vùc khoa häc kh¸c, ngµnh c«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y cña thÕ giíi ®· cã nh÷ng thay ®æi s©u s¾c. Sù xuÊt hiÖn cña mét lo¹t c¸c c«ng nghÖ mòi nhän nh− kü thuËt linh ho¹t (flexible engineering), hÖ thèng ®iÒu hµnh s¶n xuÊt qua mµn h×nh (Visual Manufacturing Systems), kü thuËt t¹o mÉu nhanh (Rapid Prototyping) vµ c«ng nghÖ nan« ®· cho phÐp thùc hiÖn T§H toµn phÇn kh«ng chØ trong s¶n xuÊt hµng khèi mµ c¶ trong s¶n xuÊt lo¹t nhá vµ ®¬n chiÕc. ChÝnh sù thay ®æi nhanh cña s¶n xuÊt ®· liªn kÕt chÆt chÏ c«ng nghÖ th«ng tin víi c«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y, lµm xuÊt hiÖn mét lo¹t c¸c thiÕt bÞ vµ hÖ thèng T§H hoµn toµn míi nh− c¸c lo¹i m¸y ®iÓu khiÓn sè, c¸c trung t©m gia c«ng, c¸c hÖ thèng ®iÒu khiÓn theo ch−¬ng tr×nh logic PLC (Programmable Logic Control), c¸c hÖ thèng s¶n xuÊt linh ho¹t FMS (Flexible Manufacturing Systems), c¸c hÖ thèng s¶n xuÊt tÝch hîp CIM (Computer Intergrated Manufacturing) cho phÐp chuyÓn ®æi nhanh s¶n phÈm gia c«ng víi thêi gian chuÈn bÞ s¶n xuÊt Ýt nhÊt, rót ng¾n chu kú s¶n xuÊt s¶n phÈm, ®¸p øng tèt tÝnh thay ®æi nhanh cña nÒn s¶n xuÊt hiÖn ®¹i. Nh÷ng thµnh c«ng ban ®Çu cña qu¸ tr×nh liªn kÕt mét sè c«ng nghÖ hiÖn ®¹i trong kh¶ng 10, 15 n¨m võa qua ®· kh¼ng ®Ønh xu thÕ ph¸t triÓn cña nÒn s¶n xuÊt trÝ tuÖ trong thÕ kû 21 trªn c¬ së cña c¸c thiÕt bÞ th«ng minh. §Ó cã thÓ tiÕp cËn vµ øng dông d¹ng s¶n xuÊt tiªn tiÕn nµy, ngay tõ h«m nay, chóng ta ®· ph¶i b¾t ®Çu nghiªn cøu, häc hái vµ chuÈn bÞ c¬ së vËt chÊt còng nh− ®éi ngò c¸n bé kü thuËt cho nã. ViÖc bæ sung, c¶i tiÕn néi dung vµ ch−¬ng tr×nh ®µo t¹o trong c¸c tr−êng ®¹i häc vµ trung t©m nghiªn cøu theo h−íng ph¸t triÓn nÒn s¶n xuÊt trÝ tuÖ lµ cÇn thiÕt. T§H qu¸ tr×nh s¶n xuÊt lµ mét bé phËn, mét h−íng ph¸t triÓn cña khoa häc T§H. Sù ph¸t triÓn cña nã g¾n liÒn víi sù ph¸t triÓn cña nhiÒu ngµnh khoa häc kh¸c nhau. Do ®ã ®Ó nghiªn cøu ®Çy ®ñ vµ toµn diÖn m«n häc T§H qu¸ tr×nh s¶n xuÊt , häc viªn cÇn ph¶i ®−îc trang bÞ kiÕn thøc liªn ngµnh tõ c¸c m«n häc kh¸c nh− Lý 6
  6. thuyÕt ®iÒu khiÓn tù ®éng , Nguyªn lý m¸y , C«ng nghÖ chÕ t¹o m¸y , M¸y c«ng cô T§H , PhÇn tö tù ®éng , TruyÒn ®éng ®iÖn ... T¸c gi¶ c¶m ¬n c¸c ®ång chÝ Lª Xu©n Hïng ®· cã nhiÒu ®ãng gãp trong viÖc x©y dùng c¸c h×nh vÏ minh ho¹, c¸c ®ång chÝ gi¸o viªn bé m«n ChÕ t¹o m¸y, khoa C¬ khÝ ®· cã nh÷ng ý kiÕn quÝ b¸u vÒ bè côc vµ néi dung cña tµi liÖu. Trong qu¸ tr×nh biªn so¹n, chóng t«i ®· hÕt søc cè g¾ng b¸m s¸t ch−¬ng tr×nh gi¶ng d¹y, ®−a vµo tµi liÖu nh÷ng néi dung míi, cËp nhËt tõ cuéc sèng s¶n xuÊt vµ ®µo t¹o, song vÉn cßn thiÕu sãt. Mäi ý kiÕn ®ãng gãp ®Òu ®−îc hoan ngªnh vµ xin göi cho t¸c gi¶ theo ®Þa chØ: Bé m«n ChÕ t¹o m¸y, Khoa C¬ khÝ, Häc viÖn KTQS, 100 Hoµng Quèc ViÖt, CÇu GiÊy, Hµ néi. §iÖn tho¹i: 069515368. C¸c t¸c gi¶ 7
  7. 8
  8. Ch−¬ng 1 Nh÷ng vÊn ®Ò c¬ b¶n cña tù ®éng ho¸ 1.1. Nh÷ng kh¸i niÖm vµ ®Þnh nghÜa c¬ b¶n C¬ khÝ ho¸ (CKH) lµ sö dông n¨ng l−îng phi sinh vËt ®Ó thùc hiÖn toµn bé hoÆc mét phÇn cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt trõ viÖc ®iÒu khiÓn. NhiÖm vô ®iÒu khiÓn ë ®©y do con ng−êi thùc hiÖn. Nh− vËy CKH chÝnh lµ qu¸ tr×nh thay thÕ lao ®éng c¬ b¾p cña con ng−êi khi thùc hiÖn c¸c qu¸ tr×nh s¶n xuÊt. Tù ®éng ho¸ (T§H) qu¸ tr×nh s¶n xuÊt lµ giai ph¸t ®o¹n triÓn tiÕp theo cña nÒn s¶n xuÊt CKH, nghÜa lµ T§H sö dông n¨ng l−îng phi sinh vËt ®Ó thùc hiÖn vµ ®iÒu khiÓn toµn bé hoÆc mét thµnh phÇn cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt. Tãm l¹i tù ®éng hãa lµ sù øng dông c¸c hÖ thèng c¬ khÝ, ®iÖn, ®iÖn tö, m¸y tÝnh,... ®Ó thùc hiÖn vµ ®iÒu khiÓn qu¸ tr×nh mµ kh«ng cÇn sù can thiÖp trùc tiÕp cña con ng−êi. NhiÖm vô cña con ng−êi lµ kiÓm tra ho¹t ®éng cña m¸y mãc, kh¾c phôc c¸c háng hãc sai lÖch, lËp tr×nh vµ ®iÒu chØnh m¸y ®Ó gia c«ng c¸c s¶n phÈm kh¸c nhau. Ng−êi c«ng nh©n kh«ng ph¶i tham gia vµo qu¸ tr×nh gia c«ng chi tiÕt hoÆc l¾p r¸p, do ®ã cã thêi gian ®Ó phôc vô nhiÒu m¸y. XuÊt hiÖn lo¹i c«ng nh©n tr×nh ®é cao: thî ®iÒu chØnh. §Ó T§H qu¸ tr×nh s¶n xuÊt cÇn ph¶i cã vµ øng dông c¸c c¬ cÊu hoÆc thiÕt bÞ tù ®éng phï hîp. §iÒu ®ã kh«ng cã nghÜa lµ T§H qu¸ tr×nh s¶n xuÊt chØ lµ mét qu¸ tr×nh øng dông c¸c thµnh phÇn, c¬ cÊu hoÆc s¬ ®å tù ®éng riªng biÖt vµo c¸c qu¸ tr×nh c«ng nghÖ cã s½n hoÆc c¸c m¸y mãc ®· cã hoÆc sÏ ®−îc thiÕt kÕ. T§H qu¸ tr×nh s¶n xuÊt lu«n g¾n liÒn víi qu¸ tr×nh hoµn thiÖn vµ ®æi míi c«ng nghÖ. §ã lµ mét bµi to¸n thiÕt kÕ-c«ng nghÖ tæng hîp, cã nhiÖm vô t¹o ra kü thuËt hoµn toµn míi dùa trªn c¬ së c¸c qu¸ tr×nh c«ng nghÖ gia c«ng c¬, kiÓm tra, l¾p r¸p tiªn tiÕn (kÓ c¶ ph−¬ng ph¸p c«ng nghÖ vµ thiÕt bÞ gia c«ng míi). Trong c¸c qu¸ tr×nh s¶n xuÊt T§H, c¸c thiÕt bÞ vµ c¬ cÊu tù ®éng ®«i khi cã ¶nh h−ëng ng−îc trë l¹i b¶n th©n c¸c qu¸ tr×nh c«ng nghÖ vµ tõng nguyªn c«ng riªng biÖt, lµm thay ®æi néi dung vµ mét sè chøc n¨ng ®iÒu khiÓn ban ®Çu cña nã. Tãm l¹i T§H qu¸ tr×nh s¶n xuÊt còng cã thÓ ®−îc hiÓu nh− lµ tæng hîp c¸c biÖn ph¸p ®−îc sö dông khi thiÕt kÕ c¸c qu¸ tr×nh s¶n xuÊt vµ c«ng nghÖ míi, tiªn tiÕn. Trªn c¬ së c¸c qu¸ tr×nh s¶n xuÊt vµ c«ng nghÖ ®ã tiÕn hµnh thiÕt lËp c¸c hÖ thèng thiÕt bÞ cã n¨ng suÊt cao, tù ®éng thùc hiÖn c¸c thµnh phÇn cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt mµ kh«ng cÇn tíi sù tham gia cña con ng−êi. Trong hÖ thèng chuÈn bÞ c«ng nghÖ thèng nhÊt, c¸c hÖ thèng T§H ®−îc ®¸nh gi¸ theo 3 chØ tiªu sau: h×nh thøc, cÊp vµ møc T§H. 9
  9. H×nh thøc T§H ®−îc ph©n biÖt theo T§H mét (riªng) phÇn vµ T§H toµn phÇn; T§H ®¬n vµ phøc; T§H s¬ cÊp vµ thø cÊp. CKH hoÆc T§H mét phÇn lµ T§H qu¸ tr×nh c«ng nghÖ hoÆc hÖ thèng, trong ®ã mét phÇn chi phÝ n¨ng l−îng cña con ng−êi ®−îc thay thÕ b»ng n¨ng l−îng phi sinh vËt trõ viÖc ®iÒu khiÓn khi c¬ giíi ho¸ vµ bao gåm c¶ viÖc ®iÒu khiÓn khi T§H. CKH hoÆc T§H toµn phÇn lµ c¬ khÝ ho¸ hoÆc T§H c¸c qu¸ tr×nh c«ng nghÖ trong ®ã tÊt c¶ c¸c chi phÝ n¨ng l−îng cña con ng−êi ®−îc thay thÕ b»ng n¨ng l−îng phi sinh vËt trõ viÖc ®iÒu khiÓn khi CKH vµ bao gåm c¸c viÖc ®iÒu khiÓn khi T§H. CKH hoÆc T§H ®¬n liªn quan ®Õn mét phÇn hoÆc toµn bé mét thµnh phÇn cña qu¸ tr×nh c«ng nghÖ hoÆc hÖ thèng c¸c qu¸ tr×nh c«ng nghÖ. VÝ dô trong nguyªn c«ng tiÖn, viÖc cÊp ph«i vµo vµ lÊy ph«i ra ®−îc T§H th× ®©y lµ T§H ®¬n. Trong 5 nguyªn c«ng gia c«ng chi tiÕt th× cã mét nguyªn c«ng T§H. CKH hoÆc T§H phøc lµ CKH hoÆc T§H mét phÇn hoÆc toµn phÇn tõ hai thµnh phÇn trë lªn cña qu¸ tr×nh c«ng nghÖ. Trõ viÖc ®iÒu khiÓn khi CKH vµ bao gåm c¶ viÖc ®iÒu khiÓn khi T§H. Trong tr−êng hîp tÊt c¶ c¸c thµnh phÇn cña QTCN kh«ng lo¹i trõ thµnh phÇn nµo ®−îc CKH hoÆc T§H th× gäi CKH hoÆc T§H phøc toµn phÇn. ThÝ dô c¶ 5 nguyªn c«ng gia c«ng chi tiÕt ®iÒu ®−îc T§H. NÕu nh− kh«ng ph¶i vËy th× ta cã T§H phøc mét phÇn. CKH hoÆc T§H th−êng ®−îc tiÕn hµnh theo mét sè b−íc. V× vËy, ng−êi ta ph©n biÖt CKH hoÆc T§H s¬ vµ thø cÊp. CKH hoÆc T§H s¬ cÊp lµ CKH hoÆc T§H c¸c QTCN ®ang sö dông n¨ng l−îng cña con ng−êi. CKH hoÆc T§H thø cÊp lµ CKH hoÆc T§H c¸c QTCN hoÆc hÖ thèng c¸c QTCN ®· sö dông n¨ng l−îng cña ng−êi hoÆc m¸y mãc (phi sinh vËt) khi CKH vµ ®ang sö dông n¨ng l−îng phi sinh vËt khi T§H. ThÝ dô thay thiÕt bÞ kiÓm tra tù ®éng trªn m¸y b»ng hÖ thèng kiÓm tra tù ®éng hoµn h¶o h¬n, chÝnh x¸c h¬n, tin cËy h¬n, thêi gian sö dông nhiÒu h¬n. TiÕn bé khoa häc kü thuËt kh«ng chØ dùa trªn CKH vµ T§H s¬ cÊp mµ cßn dùa trªn c¬ së T§H thø cÊp, n¬i mµ nh÷ng ý t−ëng cña c¸c nhµ khoa häc ®−îc vËt chÊt ho¸ tæng hîp ®−îc kinh nghiÖm lµm viÖc cña c¸c hÖ thèng ®· ®−îc CKH vµ T§H. CÊp øng dông cña CKH vµ T§H ®−îc ký hiÖu tõ 1 ®Õn 10: - CÊp 1 - CKH hoÆc T§H mét nguyªn c«ng ®¬n gi¶n. 10
  10. - CÊp 2 - CKH hoÆc T§H mét QTCN hoµn chØnh. - CÊp 3 - CKH hoÆc T§H hÖ thèng c¸c QTCN ®−îc thùc hiÖn t¹i mét ph©n x−ëng s¶n xuÊt. - CÊp 4 - CKH hoÆc T§H ®−îc thùc hiÖn trong ph¹m vi mét x−ëng s¶n xuÊt (hay hÖ thèng mét sè c«ng ®o¹n s¶n xuÊt). - CÊp 5 - CKH hoÆc T§H ®−îc thùc hiÖn trong ph¹m vi mét nhãm x−ëng ®ång nhÊt vÒ c«ng nghÖ. - CÊp 6 - CKH hoÆc T§H hÖ thèng c¸c QTCN ®−îc thùc hiÖn trong ph¹m vi mét xÝ nghiÖp - CÊp 7 - CKH hoÆc T§H hÖ thèng c¸c QTCN trong ph¹m vi mét c«ng ty s¶n xuÊt hoÆc liÖn hiÖp nghiªn cøu khoa häc (trong c¸c hÖ thèng c¸c xÝ nghiÖp riªng biÖt). - CÊp 8 - CKH hoÆc T§H c¸c hÖ thèng QTCN trong ph¹m vi mét vïng kinh tÕ ®Þa lý. - CÊp 9 - CKH hoÆc T§H ®−îc thùc hiÖn trong ph¹m vi mét ngµnh c«ng nghiÖp. - CÊp 10 - CKH hoÆc T§H ®−îc thùc hiÖn trong ph¹m vi toµn bé nÒn c«ng nghiÖp quèc gia. Møc CKH vµ T§H ®Æc tr−ng cho møc ®é ¶nh h−ëng cña CKH vµ T§H ®Õn t×nh tr¹ng cña QTCN. Cã 7 møc CKH vµ T§H: thÊp, nhá, võa, lín, n©ng cao, cao vµ toµn bé. VÒ ®Þnh l−îng ng−êi ta sö dông hÖ sè møc CKH vµ T§H. HÖ sè nµy tÝnh theo c«ng thøc sau: TM T K= =M TM + TT Tch Trong ®ã: TM - Thêi gian thùc hiÖn b»ng m¸y. TT - Thêi gian thùc hiÖn b»ng tay. Tch - Thêi gian chiÕc. Thµnh phÇn thêi gian m¸y TM bao gåm thêi gian thùc hiÖn hµnh tr×nh c«ng t¸c vµ ®«i khi c¶ hµnh tr×nh ch¹y kh«ng, nÕu thêi gian nµy kh«ng trïng víi thêi gian c«ng t¸c. §Ó t¨ng hÖ sè møc CKH ph¶i rót n¾n thêi gian thùc hiÖn b»ng tay ®Ó thay, g¸ ®Æt, ®iÒu chØnh dông cô, gi¶m thêi gian söa ch÷a vµ ®iÒu chØnh c¸c c¬ cÊu m¸y, thêi gian cÊp ph«i, thu dän phoi, nép chi tiÕt hoµn chØng vµo kho, lo¹i trõ phÕ phÈm do ®iÒu chØnh sai, thêi gian chuÈn bÞ, bµn giao m¸y cuèi ca... Trong b¶ng 1.1 lµ gi¸ trÞ cña hÖ sè møc CKH vµ T§H. 11
  11. M« h×nh th«ng tin cña CKH vµ T§H. §Ó dÔ sö dông c¸c sè liÖu ®· cho vÒ t×nh tr¹ng CKH vµ T§H ng−êi ta dïng m« h×nh th«ng tin d¹ng ký hiÖu gåm 3 thµnh phÇn theo trËt tù sau: CÊp H×nh thøc Møc ThÝ dô: 3T§H2 cã nghÜa lµ T§H cÊp 3 møc 2 B¶ng 1.1 Sè møc Tªn gäi Gi¸ trÞ K 0 Kh«ng 0 1 ThÊp 0,01...0,25 2 Nhá 0,26...0,45 3 Trung 0,46...0,60 4 Lín 0,61...0,75 5 N©ng cao 0,76...0,90 6 Cao 0,91...0,98 7 Toµn bé 0,99...1 1.2. §iÒu kiÖn kinh tÕ-kü thuËt cña CKH vµ T§H CKH vµ T§H lµ ph−¬ng tiÖn quan träng nhÊt ®Ó t¨ng hiÖu qu¶ cña s¶n xuÊt v× nã ®¶m b¶o chÊt l−îng s¶n phÈm æn ®Þnh, t¨ng n¨ng suÊt lao ®éng, gi¶m gi¸ thµnh s¶n phÈm. Ba yÕu tè trªn còng chÝnh lµ ba yÕu tè ®Æc tr−ng cho c¸c ®iÒu kiÖn ®−îc gäi lµ nh÷ng ®iÒu kiÖn kinh tÕ - kü thuËt cña CKH vµ T§H. Dï triÓn khai øng dông ë ®©u, CKH vµ T§H còng ph¶i b¶o ®¶m ®−îc ba ®iÒu kiÖn c¬ b¶n ®ã. Ngoµi ra CKH vµ T§H còng gãp phÇn c¶i thiÖn ®iÒu kiÖn lµm viÖc ®éc h¹i, nÆng nhäc cña ng−êi c«ng nh©n, t¨ng an toµn lao ®éng... Ta cã thÓ ph©n tÝch ba ®iÒu kiÖn cô thÓ nh− sau: B¶o ®¶m chÊt l−îng s¶n phÈm. ChÊt l−îng lµ ph¹m trï réng bao hµm nhiÒu yÕu tè ®Æc tr−ng cho tÝnh chÊt cña s¶n phÈm. ThÝ dô ®Ñp, bÒn, chÝnh x¸c, gän nhÑ, dÔ sö dông, Ýt tiªu hao n¨ng l−îng... CKH vµ T§H ph¶i b¶o ®¶m nh÷ng tÝnh chÊt ®ã cña s¶n phÈm mét c¸ch æn ®Þnh, tøc lµ cã ®é tin cËy cao. Nh÷ng yªu cÇu nµy ®Æt ra nh÷ng bµi to¸n lín cÇn ph¶i gi¶i quyÕt khi tiÕn hµnh CKH vµ T§H. §ã lµ: - Ph¶i nghiªn cøu réng kh¾p, ®Çy ®ñ nhu cÇu thÞ tr−êng, thÞ hiÕu ng−êi tiªu dïng còng nh− nhiÖm vô, kÕ ho¹ch s¶n xuÊt. - Nghiªn cøu ¸p dông c«ng nghÖ míi tiªn tiÕn. - Nghiªn cøu thiÕt kÕ s¶n phÈm vµ trang thiÕt bÞ c«ng nghÖ cã tÝnh c«ng nghÖ cao. 12
  12. - ChÕ t¹o vµ sö dông thiÕt bÞ cã ®é chÝnh x¸c cao, ®é cøng v÷ng lín, cho phÐp lµm viÖc víi ®é tin cËy cao trong mét thêi gian dµi. - Nghiªn cøu chÕ ®é khai th¸c, sö dông, b¶o qu¶n söa ch÷a trang thiÕt bÞ mét c¸ch tèi −u. - Ph¶i ®µo t¹o c¸n bé cã lßng yªu nghÒ, cã tr×nh ®é, cã kü thuËt ®Ó n¾m b¾t vµ øng dông c¸c thµnh tùu cña CKH vµ T§H. B¶o ®¶m n¨ng suÊt lao ®éng. N¨ng suÊt lao ®éng lµ mét ph¹m trï réng mµ nhiÒu ng−êi khi nghe hoÆc nãi ®Õn chØ lÇm t−ëng lµ n¨ng suÊt lao ®éng sèng. ThËt ra n¨ng suÊt lao ®éng lµ sè s¶n phÈm lµm ra trong mét ®¬n vÞ thêi gian lao ®éng. Thêi gian lao ®éng ë ®©y ph¶i ®−îc hiÓu theo nghÜa réng: nã kh«ng chØ ®¬n thuÇn lµ thêi gian lao ®éng cña ng−êi c«ng nh©n trùc tiÕp ®øng m¸y ®Ó chÕ t¹o s¶n phÈm, mµ cßn lµ phÇn thêi gian ®· dïng vµo viÖc chÕ t¹o ra vËt t−, m¸y mãc, thiÕt bÞ, ®å g¸, dông cô, n¨ng l−îng, thêi gian thiÕt kÕ, nghiªn cøu, chÕ thö... mµ ng−êi ta gäi lµ lao ®éng qu¸ khø hay lao ®éng vËt ho¸. Muèn t¨ng n¨ng suÊt lao ®éng, cÇn ph¶i gi¶m tæng thêi gian ®· bá ra ®Ó chÕ t¹o mét s¶n phÈm (bao gåm c¶ lao ®éng hiÖn t¹i vµ lao ®éng qu¸ khø). Theo M¸c :"T¨ng n¨ng suÊt lao ®éng nghÜa lµ t¨ng thµnh phÇn lao ®éng qu¸ khø vµ gi¶m thµnh phÇn lao ®éng hiÖn t¹i nh−ng tæng sè lao ®éng trong s¶n phÈm ph¶i gi¶m xuèng tøc lµ gi¶m sè l−îng lao ®éng hiÖn t¹i nhiÒu h¬n t¨ng sè l−îng lao ®éng qu¸ khø". §ã lµ ph−¬ng h−íng chung, ph−¬ng ph¸p c¬ b¶n ®Ó t¨ng n¨ng suÊt lao ®éng. CKH vµ T§H c¸c qu¸ tr×nh s¶n suÊt lµ biÖn ph¸p tèt nhÊt ®Ó gi¶i quyÕt vÊn ®Ò n¨ng suÊt. TÊt nhiªn ®Ó cã thÓ CKH vµ T§H th× ph¶i ®Çu t− nhiÒu vèn, nhiÒu ph−¬ng tiÖn..., chi phÝ sÏ t¨ng, nghÜa lµ thµnh phÇn lao ®éng qu¸ khø t¨ng. MÆt kh¸c, khi qui tr×nh c«ng nghÖ ®· tèt, thµnh phÇn lao ®éng hiÖn t¹i gi¶m ®Õn møc tèi ®a míi cã thÓ t¨ng kh«ng ngõng n¨ng suÊt lao ®éng. Nh−ng ph¶i T§H nh− thÕ nµo ®ã ®Ó gi¶m kh«ng ngõng thµnh phÇn lao ®éng hiÖn t¹i. NÕu T§H chØ ®¬n thuÇn nh»m t¨ng sè m¸y mµ mçi c«ng nh©n cã thÓ phôc vô th× ®Õn mét lóc nµo ®ã møc gi¶m thµnh phÇn lao ®éng hiÖn t¹i sÏ bÞ h¹n chÕ vµ kh«ng thÓ bï l¹i møc t¨ng thµnh phÇn lao ®éng qu¸ khø. H¹ gi¸ thµnh s¶n phÈm. Gi¸ thµnh s¶n phÈm lµ tæng chi phÝ b»ng tiÒn cho c«ng lao ®éng cña ho¹t ®éng s¶n xuÊt, kinh doanh tÝnh trªn mét ®¬n vÞ s¶n phÈm. Tuy nhiªn gi¸ thµnh còng ph¶i ®−îc hiÓu theo nghÜa réng v× nã gåm rÊt nhiÒu yÕu tè hîp thµnh: vËt t−, c«ng thî, tiÒn khÊu hao m¸y mãc, ®å g¸, tiÒn dông cô c¾t, dông cô ®o kiÓm, ®iÖn n−íc, khÝ hoÆc h¬i... tiÒn vËn t¶i, khÊu hao nhµ x−ëng, s©n b·i..., c¸c chi phÝ phô kh¸c. §Ó gi¶m gi¸ thµnh ph¶i t×m c¸ch gi¶m c¸c 13
  13. chi phÝ thµnh phÇn. Mét trong nh÷ng thµnh phÇn ®¸ng chó ý nhÊt lµ vËt t−, c«ng thî, khÊu hao m¸y mãc, nhµ x−ëng, c¸c chi phÝ qu¶ lý... Chi phÝ vËt t− cã thÓ gi¶m xuèng b»ng c¸ch sö dông vËt t− rÎ tiÒn h¬n, thÝ dô thay thÐp b»ng chÊt dÎo, thÐp b»ng gang... Nghiªn cøu c¸c s¶n phÈm míi cã kÕt cÊu hîp lý (®¬n gi¶n, chän hÖ sè an toµn hîp lý khi tÝnh to¸n, gi¶m sè kh©u thµnh phÇn trong xÝch truyÒn ®éng...). C«ng thî cã thÓ gi¶m b»ng c¸ch t¨ng møc ®é T§H, ®Æc biÖt lµ nh÷ng nguy hiÓm, chi phÝ cho c«ng thî cao, t¨ng n¨ng suÊt thiÕt bÞ, t¨ng c−êng ®é lao ®éng, tæ chøc lao ®éng hîp lý, s¶n phÈm cã tÝnh c«ng nghÖ cao, cã nhiÒu phÇn tö kÕt cÊu ®−îc tiªu chuÈn ho¸ vµ thèng nhÊt ho¸, dÔ chÕ t¹o, l¾p r¸p... TiÒn khÊu hao nhµ cöa, c«ng tr×nh cã thÓ gi¶m b»ng c¸ch gi¶m diÖn tÝch sö dông, bè trÝ m¸y mãc, kho b·i hîp lý hoÆc thËm chÝ kh«ng cÇn kho b·i. Chi phÝ ®iÖn n¨ng cã thÓ gi¶m b»ng c¸ch ¸p dông qui tr×nh c«ng nghÖ hîp lý, t¨ng hÖ sè sö dông cã Ých cña thiÕt bÞ, sö dông thiÕt bÞ c«ng nghÖ cao tiªu tèn Ýt n¨ng l−îng, hay nghiªn cøu lo¹i n¨ng l−îng kh¸c rÎ tiÒn h¬n. Nh÷ng chi phÝ kh¸c thuéc chi phÝ gi¸n tiÕp nh− chi phÝ qu¶n lý, chi phÝ cho c¸c phßng ban (tµi vô, vËt t−, thiÕt kÕ, c«ng nghÖ, kÕ to¸n...) cã thÓ gi¶m b»ng c¸ch sö dông c¸c thiÕt bÞ v¨n phßng, thiÕt bÞ liªn l¹c, cho phÐp t¨ng n¨ng suÊt lao ®éng, gi¶m sè l−îng nh©n viªn v¨n phßng, thÝ dô dïng m¸y tÝnh c¸ nh©n, m¸y ch÷, m¸y ph« t« copy, m¸y in, m¸y vÏ, lµm viÖc trªn hÖ thèng m¹ng, liªn l¹c b»ng ®iÖn tho¹i cã d©y vµ kh«ng d©y, ®iÒu khiÓn qua hÖ thèng quan s¸t (camera) vµ mµn h×nh... Nãi chung gi¶m gi¸ thµnh s¶n phÈm lµ mét trong nh÷ng ®iÒu kiÖn quan träng mµ CKH vµ T§H cÇn ph¶i ®¶m b¶o. Kh«ng lµm ®−îc ®iÒu ®ã CKH vµ T§H sÏ thÊt b¹i. VÒ gi¸ thµnh cÇn ph¶i ph©n biÖt gi¸ thµnh s¶n phÈm víi gi¸ thµnh c«ng nghÖ. Gi¸ thµnh c«ng nghÖ kh¸c gi¸ thµnh s¶n phÈm ë chç lµ trong môc chi phÝ x−ëng chØ kÓ ®Õn phÇn liªn quan trùc tiÕp ®Õn QTCN: chi phÝ cho n¨ng l−îng, söa ch÷a vµ khÊu hao thiÕt bÞ, ®å g¸, dông cô, vËt liÖu lau chïi, n−íc tr¬n nguéi. Tuú theo tõng d¹ng s¶n xuÊt, CKH vµ T§H ®−îc thùc hiÖn theo tõng c¸ch kh¸c nhau. Trong s¶n xuÊt hµng khèi vµ lo¹t lín, c«ng nghÖ tiªn tiÕn cho phÐp øng dông T§H phøc d¹ng c¸c ®−êng d©y, x−ëng vµ nhµ m¸y tù ®éng. Trong s¶n xuÊt hµng lo¹t víi c¸c QTCN ®iÓn h×nh vµ QTCN nhãm, T§H ®−îc dïng ë c¸c ®−êng d©y tù ®éng, m¸y tù ®éng ®iÒu chØnh ®−îc, m¸y víi c¸c thiÕt bÞ ®iÒu chØnh cho phÐp sö dông mét thiÕt bÞ ®Ó gia c«ng lo¹t chi tiÕt kh¸c nhau sau khi ®· thay mét sè phÇn tö riªng biÖt vµ ®iÒu chØnh l¹i. Trong s¶n xuÊt lo¹t nhá nªn sö 14
  14. dông c¸c thiÕt bÞ cho phÐp ®iÒu chØnh nhanh h¬n. ThÝ dô, m¸y ®iÒu khiÓn theo ch−¬ng tr×nh sè hay m¸y CNC. 1.3. C¸c giai ®o¹n ph¸t triÓn cña T§H Trong ®iÒu kiÖn s¶n xuÊt lo¹t lín vµ hµng khèi, T§H ë giai ®o¹n ®Çu b¶o ®¶m hiÖu qu¶ kinh tÕ nhê n©ng cao chÊt l−îng s¶n phÈm, n¨ng suÊt cao, gi¶m sè l−îng c«ng nh©n phôc vô vµ diÖn tÝch ph©n x−ëng. Ph©n tÝch lÞch sö vµ xu h−íng ph¸t triÓn cña tù ®éng ho¸ trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt cã thÓ chØ ra 3 giai ®o¹n c¬ b¶n cña sù ph¸t triÓn. Trªn mçi giai ®o¹n cÇn ph¶i gi¶i quyÕt nhiÒu nhiÖm vô kü thuËt phøc t¹p kh¸c nhau: - Tù ®éng ho¸ nguyªn c«ng t¹o ra c¸c m¸y tù ®éng vµ b¸n tù ®éng. - Tù ®éng ho¸ qu¸ tr×nh c«ng nghÖ, t¹o ra c¸c d©y chuyÓn s¶n xuÊt tù ®éng. - Tù ®éng ho¸ toµn phÇn qu¸ tr×nh s¶n xuÊt, t¹o ra c¸c x−ëng vµ nhµ m¸y tù ®éng. M¸y tù ®éng (ph«i thanh) C¬ cÊu C¬ cÊu C¬ cÊu sinh lùc truyÒn lùc chÊp hµnh C¬ cÊu C¬ cÊu C¬ cÊu c«ng t¸c ch¹y kh«ng ®iÒu khiÓn C¬ cÊu b¶o hiÓm Bµn dao ngang 1 Bµn dao ngang 2 Bµn dao ngang 3 C¬ cÊu kÑp ph«i C¬ cÊu cÊp ph«i C¬ cÊu siªu viÖt C¬ cÊu ph©n ®é §å g¸ ta-r« ren Trôc ph©n phèi C¬ cÊu ®Þnh vÞ Bµn dao däc Phanh H×nh 1-1. S¬ ®å cÊu tróc m¸y tù ®éng Giai ®o¹n ®Çu cña tù ®éng ho¸ ®· t¹o ra c¸c m¸y tù ®éng vµ b¸n tù ®éng cã n¨ng suÊt rÊt cao. Sù xuÊt hiÖn cña c¸c m¸y tù ®éng lµ do sù ph¸t triÓn vµ hoµn thiÖn kÕt cÊu cña c¸c m¸y c«ng t¸c. Bªn c¹nh c¸c c¬ cÊu ®Ó thùc hiÖn c¸c hµnh tr×nh c«ng t¸c vµ ch¹y kh«ng trªn c¸c m¸y tù ®éng cã thªm c¸c c¬ cÊu cña hÖ 15
  15. thèng ®iÒu khiÓn (h×nh 1-1). NÕu chØ cÇn thiÕu mét trong nh÷ng c¬ cÊu c¬ b¶n ®ã th× qu¸ tr×nh tù ®éng sÏ bÞ gi¸n ®o¹n vµ ®Ó lÆp l¹i chu tr×nh gia c«ng cÇn ph¶i cã sù tham gia cña con ng−êi. C¸c c¬ cÊu th−êng bÞ thiÕu trªn c¸c m¸y lµ c¬ cÊu cÊp ph«i. Lý do chñ yÕu lµ c¸c c¬ cÊu nµy rÊt phøc t¹p, cã ®é tin cËy thÊp vµ th−êng kh«ng ®¸p øng ®Ó lµm viÖc víi mäi h×nh d¹ng phøc t¹p cña ph«i. Nh− vËy, nÕu m¸y tù ®éng thiÕu c¬ cÊu cÊp ph«i th× sÏ trë thµnh m¸y b¸n tù ®éng vµ ho¹t ®éng cña nã ®−îc lÆp l¹i nhê sù can thiÖp cña con ng−êi. ë giai ®o¹n nµy h×nh thøc tæ chøc s¶n xuÊt tù ®éng ho¸ cao nhÊt lµ c¸c d©y chuyÒn s¶n xuÊt gåm c¸c m¸y tù ®éng vµ b¸n tù ®éng. Trªn c¸c d©y chuyÒn nµy ng−êi c«ng nh©n phôc vô m¸y tiÕn hµnh ®iÒu chØnh, kiÓm tra sù ho¹t ®éng ®óng ®¾n cña qu¸ tr×nh c«ng nghÖ vµ hiÖu chØnh nh÷ng háng hãc cã thÓ (thay thÕ dông cô ®iÒu chØnh c¸c c¬ cÊu...). Tù ®éng ho¸ ë giai ®o¹n ®Çu chØ bao gåm c¸c nguyªn c«ng gia c«ng riªng biÖt, cßn c¸c nguyªn c«ng l¾p r¸p, kiÓm tra, bao gãi s¶n phÈm th× th−êng ®−îc thùc hiÖn b»ng tay b»ng c¸c ph−¬ng tiÖn c¬ khÝ. Giai ®o¹n hai cña tù ®éng ho¸ lµ tù ®éng ho¸ hÖ thèng m¸y, t¹o ra c¸c ®−êng d©y tù ®éng ®Ó thùc hiÖn nhiÒu nguyªn c«ng kh¸c nhau nh− c¾t gät, kiÓm tra, l¾p r¸p, bao gãi... §−êng d©y tù ®éng lµ hÖ thèng m¸y tù ®éng ®−îc bè trÝ theo tr×nh tù c«ng nghÖ vµ ®−îc liªn kÕt b»ng c¸c ph−¬ng tiÖn vËn chuyÓn, ®iÒu khiÓn. §−êng d©y ®ã tù ®éng thùc hiÖn mét hÖ thèng c¸c nguyªn c«ng (th−êng lµ mét phÇn hoÆc toµn bé qu¸ tr×nh c«ng nghÖ gia c«ng chi tiÕt). ViÖc t¹o ra c¸c ®−êng d©y tù ®éng cÇn ph¶i gi¶i quyÕt nh÷ng nhiÖm vô míi phøc t¹p h¬n rÊt nhiÒu so víi c¸c nhiÖm vô ë giai ®o¹n ®Çu. NhiÖm vô ®Çu tiªn lµ ph¶i t¹o ra hÖ thèng vËn chuyÓn ph«i gi÷a c¸c m¸y phï hîp víi nhÞp c«ng t¸c kh¸c nhau cña c¸c m¸y, vµ sù kh«ng trïng vÒ thêi gian cña c¸c h− háng kh¸c nhau. Nh− vËy hÖ thèng vËn chuyÓn ph«i gi÷a c¸c m¸y kh«ng chØ lµ c¸c b¨ng t¶i mµ cßn c¸c hÖ thèng dù tr÷ ph«i gi÷a c¸c nguyªn c«ng, c¬ cÊu ®iÒu khiÓn vµ c¶nh b¸o, b¶o vÖ hÖ thèng m¸y. C¸c hÖ thèng nµy cÇn ph¶i phèi hîp sù ho¹t ®éng cña c¸c m¸y riªng biÖt víi c¸c c¬ cÊu vËn chuyÓn còng nh− víi c¸c c¬ cÊu b¶o vÖ khi xuÊt hiÖn h− háng (g·y dông cô, kÝch th−íc v−ît qua giíi h¹n dung sai, kiÓm tra tÝnh ®óng ®¾n cña c¸c lÖnh ®iÒu khiÓn, t×m kiÕm c¸c hù háng cã thÓ...) hÖ thèng ®iÒu khiÓn trªn c¬ s¬ trôc ph©n phèi sÏ kh«ng cßn phï hîp do kho¶ng c¸ch qu¸ lín. §iÒu nµy buéc ph¶i t×m kiÕm hÖ thèng ®iÒu khiÓn míi trªn c¬ së c¸c thiÕt bÞ thuû lùc, ®iÖn vµ ®iÖn tö. ë giai ®o¹n hai cña tù ®éng ho¸ còng cÇn ph¶i gi¶i quyÕt nhiÖm vô t¹o ra c¸c ph−¬ng tiÖn kiÓm tra tù ®éng, trong ®ã cã c¶ ph−¬ng tiÖn kiÓm tra chñ ®éng vµ cã hiÖu chØnh qu¸ tr×nh lµm viÖc cña m¸y (h×nh 1-2). 16
  16. §−êng d©y tù ®éng C¸c m¸y C¬ cÊu HÖ thèng tù ®éng ch¹y kh«ng ®iÒu khiÓn §iÒu khiÓn trung t©m VËn chuyÓn ph«i §Þnh h−íng ph«i Panel ®iÒu khiÓn §iÒu khiÓn thuû lùc Kho¸ b¶o hiÓm M¸y tù ®éng 1 M¸y tù ®éng 2 M¸y tù ®éng 3 M¸y tù ®éng 4 M¸y tù ®éng i Dù tr÷ ph«i KÑp chÆt H×nh 1-2. S¬ ®å cÊu tróc ®−êng d©y tù ®éng Tuú thuéc vµo chñng lo¹i m¸y ®−îc sö dông trªn d©y chuyÒn tù ®éng mµ ta cã: d©y chuyÒn tù ®éng tõ c¸c m¸y tæ hîp, d©y chuyÒn tù ®éng tõ c¸c m¸y ®iÓn h×nh (c¸c m¸y tiÖn, phay, doa...), ®−êng d©y tù ®éng tõ c¸c m¸y chuyªn dïng (c¸c m¸y r«to), ®−êng d©y tù ®éng tõ c¸c m¸y ®iÒu khiÓn sè. Ngoµi ra ®−êng d©y tù ®éng còng cã thÓ ph©n lo¹i theo mèi liªn hÖ gi÷a c¸c m¸y. NÕu trªn ®−êng d©y tù ®éng kh«ng cã æ tr÷ ph«i th× ®−êng d©y ®ã gäi lµ ®−êng d©y liªn kÕt cøng. §Ó n©ng cao ®é tin cËy cña ®−êng d©y tù ®éng còng nh− ®é an toµn, ng−êi ta ®−a vµo trªn ®−êng d©y mét hoÆc mét sè æ tr÷ ph«i gi÷a c¸c m¸y nh»m b¶o ®¶m c¸c m¸y ho¹t ®éng liªn tôc kh«ng phô thuéc vµo kh¶ n¨ng lµm viÖc cña c¸c m¸y ®øng tr−íc vµ sau nã. Nh÷ng ®−êng d©y nµy ®−îc gäi lµ ®−êng d©y liªn kÕt mÒm. HiÖu qu¶ kinh tÕ cña giai ®o¹n nµy kh«ng nh÷ng b¶o ®¶m t¨ng n¨ng suÊt lao ®éng mµ cßn gi¶m nhiÒu lao ®éng thñ c«ng nhê tù ®éng ho¸ qu¸ tr×nh vËn chuyÓn ph«i gi÷a c¸c nguyªn c«ng, kiÓm tra thu dän phoi... Giai ®o¹n ba cña tù ®éng ho¸ lµ tù ®éng ho¸ tæng hîp c¸c qu¸ tr×nh s¶n xuÊt, t¹o ra c¸c ph©n x−ëng vµ nhµ m¸y tù ®éng. Tù ®éng ho¸ tæng hîp cÇn ph¶i ®−îc hiÓu lµ qu¸ tr×nh tù ®éng ho¸ bao qu¸t toµn bé hÖ thèng s¶n xuÊt mét lo¹i s¶n phÈm vÝ dô nh− « t«. Khi tÊt c¶ c¸c giai ®o¹n s¶n xuÊt b¾t ®Çu tõ nguyªn vËt liÖu vµ kÕt thóc giai ®o¹n l¾p r¸p vµ thö nghiÖm ®Òu ®−îc tù ®éng ho¸. Tù ®éng ho¸ tæng hîp liªn quan ®Õn qu¸ tr×nh tÝch tô kü thuËt cao trong tÊt c¶ c¸c kh©u cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt. Nh÷ng nhiÖm vô cña giai ®o¹n nµy chñ yÕu lµ tù ®éng ho¸ viÖc vËn chuyÓn ph«i gi÷a c¸c ®−êng d©y vµ c¸c ph©n x−ëng, thu dän vµ xö lý 17
  17. phoi, ®iÒu hµnh s¶n xuÊt (h×nh 1-3). ë giai ®o¹n nµy ¸p dông triÖt ®Ó biÕt sö dông c¸c ph−¬ng tiÖn tÝnh to¸n nh− m¸y tÝnh ®iÖn tö nh»m kh«ng nh÷ng gi¶i quyÕt vÊn ®Ò ®iÒu hµnh s¶n xuÊt mµ cßn linh ho¹t chuyÓn ®æi ®èi t−îng s¶n xuÊt ®¸p øng c¸c nhu cÇu cña c¸c ®¬n ®Æt hµnh kh¸c nhau. Trong nöa sau cña thÕ kû 20 do xuÊt hiÖn c¸c hÖ thèng ®iÒu khiÓn sè còng nh− sù ph¸t triÓn m¹nh mÏ cña khoa häc kü thuËt, ®Æc biÖt lµ ®iÖn tö m¸y tÝnh... nªn ®· cã ®iÒu kiÖn ®Ó tù ®éng ho¸ trong s¶n xuÊt lo¹t nhá, thËm chÝ ®¬n chiÕc. C¸c thiÕt bÞ tù ®éng ho¸ kiÓu nµy cã ®é linh ho¹t rÊt cao, cho phÐp chuyÓn sang gia c«ng s¶n phÈm kh¸c víi chi phÝ thêi gian vµ vËt chÊt rÊt Ýt. M¸y tù ®éng ®iÒu khiÓn sè b¾t ®Çu ®−îc sö dông réng r·i trong nh÷ng n¨m 60 cña thÕ kØ tr−íc víi môc tiªu chÝnh lµ gi¶i quyÕt vÊn ®Ò tù ®éng ho¸ trong s¶n xuÊt lo¹t nhá. Kh¸c víi c¸c m¸y tù ®éng vµ b¸n tù ®éng kiÓu cò, c¸c m¸y ®iÒu khiÓn sè cã ch−¬ng tr×nh ®−îc m· ho¸ vµ ghi l¹i trªn c¸c b¨ng ®ôc lç, b×a ®ôc lç, b¨ng tõ, ®Üa tõ, ®Üa quang (CD, DVD)... HiÖn nay hÖ thèng ®iÒu khiÓn sè ®−îc sö dông chñ yÕu trªn c¸c m¸y c¾t gät (tiÖn, phay, khoan, doa). Ngoµi ra mét sè m¸y ®Æc chñng còng ®−îc trang bÞ hÖ thèng ®iÒu khiÓn nµy lµ c¸c m¸y gia c«ng ®iÖn vËt lÝ vµ ®iÖn ho¸ (tia löa ®iÖn, chïm tia ®iÖn tö, tia laze). X−ëng tù ®éng §−êng d©y HÖ thèng HÖ thèng tù ®éng vËn chuyÓn ®iÒu khiÓn Qu¶n lý dù tr÷ §D tù ®éng 2 §D tù ®éng 1 §D tù ®éng 3 §D tù ®éng 4 §D tù ®éng i B¨ng chuyÒn §Þnh l−îng TÝnh sè l−îng M¸ng dÉn B¨ng t¶i B¶o hiÓm ph«i .... H×nh 1-3. S¬ ®å cÊu tróc x−ëng tù ®éng C¸c hÖ thèng s¶n xuÊt linh ho¹t ®−îc ph¸t triÓn trong nh÷ng n¨m 70 cña thÕ kû 20. §©y lµ mét tæ hîp hoÆc mét ®¬n vÞ thiÕt bÞ c«ng nghÖ ®éc lËp (riªng rÏ), cã: - C¸c hÖ thèng b¶o ®¶m cho nã ho¹t ®éng trong chÕ ®é tù ®éng. 18
  18. - Cã kh¶ n¨ng ®iÒu chØnh tù ®éng khi s¶n xuÊt c¸c s¶n phÈm chñng lo¹i tù do trong giíi h¹n yªu cÇu vÒ kÝch th−íc vµ ®Æc tÝnh kü thuËt. VÒ cÊu tróc tæ chøc th× hÖ thèng s¶n xuÊt linh ho¹t cã thÓ chia ra c¸c bËc sau: - M«®un s¶n xuÊt linh ho¹t. - D©y chuyÒn tù ®éng linh ho¹t vµ ®−êng d©y tù ®éng ho¸ linh ho¹t. - X−ëng tù ®éng ho¸ linh ho¹t. - Nhµ m¸y tù ®éng ho¸ linh ho¹t. Theo møc ®é tù ®éng ho¸ th× c¸c hÖ thèng s¶n xuÊt linh ho¹t ®−îc chia thµnh c¸c møc: - Tæ hîp s¶n xuÊt linh ho¹t. - S¶n xuÊt tù ®éng ho¸ linh ho¹t. NÕu kh«ng yªu cÇu chØ ra thø bËc cÊu tróc hoÆc møc ®é tù ®éng ho¸ th× th−êng sö dông thuËt ng÷ tæng qu¸t lµ hÖ thèng s¶n xuÊt linh ho¹t. M« ®un s¶n xuÊt linh ho¹t bao gåm mét ®¬n vÞ thiÕt bÞ c«ng nghÖ, ®−îc trang bÞ mét hÖ thèng ®iÒu khiÓn ch−¬ng tr×nh sè vµ c¸c ph−¬ng tiÖn tù ®éng ho¸ qu¸ tr×nh c«ng nghÖ, ho¹t ®éng ®éc lËp, tù thùc hiÖn chu tr×nh gia c«ng nhiÒu lÇn vµ cã kh¶ n¨ng nèi ghÐp víi hÖ thèng ë bËc cao h¬n. Tr−êng hîp ®¬n lÎ cña m«®un s¶n xuÊt linh ho¹t lµ tæ hîp c«ng nghÖ r«b«t ho¸ cã kh¶ n¨ng l¾p ghÐp víi hÖ thèng ë møc cao h¬n. Tr−êng hîp tæng qu¸t m« ®un s¶n xuÊt linh ho¹t gåm bé tÝch tr÷ ph«i, ®å g¸ vÖ tinh (palet), thiÕt bÞ cÊp vµ th¸o ph«i (kÓ c¶ r«b«t c«ng nghiÖp), thiÕt bÞ thay ®æi trang bÞ c«ng nghÖ, thiÕt bÞ thu dän phoi, kiÓm tra tù ®éng (kiÓm tra dù phßng, ®iÒu chØnh...). D©y chuyÒn tù ®éng ho¸ linh ho¹t bao gåm mét sè m«®un s¶n xuÊt linh ho¹t liªn kÕt víi nhau b»ng mét hÖ thèng ®iÒu khiÓn tù ®éng ho¸, trong ®ã c¸c thiÕt bÞ c«ng nghÖ ®−îc bè trÝ theo tr×nh tù c«ng nghÖ ®· ®−îc x¸c ®Þnh tr−íc. NÕu theo møc ®é linh ho¹t cña c¸c thiÕt bÞ T§H th× cã thÓ ph©n chia tù thµnh: 1. Tù ®éng hãa cøng (Fixed Automation) §ã lµ hÖ thèng gåm c¸c thiÕt bÞ chuyªn dïng ®−îc s¾p xÕp theo ®óng tr×nh tù c«ng nghÖ chÕ t¹o s¶n phÈm. C«ng viÖc ë mçi nguyªn c«ng th−êng rÊt ®¬n gi¶n, v× vËy, mèi quan hÖ gi÷a c¸c nguyªn c«ng vÒ kh«ng gian vµ thêi gian ph¶i rÊt chÆt chÏ. T§H cøng cã hiÖu qu¶ trong s¶n xuÊt lo¹t lín vµ hµng khèi khi chi phÝ ®Çu t− ban ®Çu lín ®−îc bï ®¾p b»ng n¨ng suÊt cao. T§H cøng kÐm linh ho¹t, kh«ng thÓ hoÆc khã ®¸p øng sù thay ®æi s¶n phÈm. 19
  19. 2. Tù ®éng hãa theo ch−¬ng tr×nh (Programmable Automation) Tù ®éng hãa theo ch−¬ng tr×nh ®−îc thùc hiÖn trªn c¸c thiÕt bÞ cã kh¶ n¨ng thay ®æi tr×nh tù c«ng t¸c theo ch−¬ng tr×nh ®· ®−îc lËp s½n. Mçi s¶n phÈm míi yªu cÇu lËp l¹i ch−¬ng tr×nh. T§H theo ch−¬ng tr×nh cã c¸c ®Æc ®iÓm sau: - §Çu t− n©ng cÊp cho c¸c thiÕt bÞ v¹n n¨ng, lµm viÖc theo ch−¬ng tr×nh. - Linh ho¹t, dÔ thÝch øng víi sù thay ®æi s¶n phÈm. - Sö dông cã hiÖu qu¶ trong s¶n xuÊt ®¬n chiÕc, lo¹t nhá, hay hµng lo¹t. VÝ dô vÒ c¸c thiÕt bÞ T§H theo ch−¬ng tr×nh lµ c¸c m¸y c«ng cô ®iÒu khiÓn theo ch−¬ng tr×nh sè nh− m¸y NC vµ CNC (h×nh 1-4), c¸c robot c«ng nghiÖp. H×nh 1-4. M¸y ®iÒu khiÓn sè CNC 3. Tù ®éng hãa linh ho¹t (Flexible Automation) §©y lµ d¹ng T§H tiªn tiÕn nhÊt hiÖn nay vµ cßn ®ang ph¸t triÓn tiÕp. Cã hai yÕu tè ®Ó ph©n biÖt T§H linh ho¹t víi T§H theo ch−¬ng tr×nh: - Cã thÓ thay ®æi ch−¬ng tr×nh mµ kh«ng dõng qu¸ tr×nh s¶n xuÊt. - Cã thÓ thay ®æi trang bÞ g¸ kÑp mµ kh«ng dõng ch−¬ng tr×nh s¶n xuÊt. Nhê thÕ, T§H linh ho¹t dÔ dµng thÝch øng víi nhiÒu ®èi t−îng s¶n xuÊt víi qui tr×nh c«ng nghÖ, sè l−îng, tiÕn ®é kh¸c nhau. Tuy vËy, tÝnh linh ho¹t cña 20
  20. d¹ng T§H linh ho¹t kÐm h¬n so víi T§H theo ch−¬ng tr×nh. So s¸nh møc ®é linh ho¹t vµ ph¹m vi øng dông cña c¸c d¹ng T§H ®−îc thÓ hiÖn trªn h×nh 1-5. Trªn h×nh 1-6 lµ mét hÖ thèng s¶n xuÊt linh ho¹t cã hÖ thèng cÊp ph«i, dù tr÷ ph«i vµ hÖ thèng tù ®éng thay dông cô c¾t. Ngoµi kü thuËt ®iÒu khiÓn tù ®éng, sù ph¸t triÓn cña m¸y CNC vµ c«ng nghÖ gia c«ng trªn chóng cßn g¾n liÒn víi mét lÜnh vùc kh¸c cña c«ng nghÖ th«ng tin: thiÕt kÕ vµ s¶n xuÊt cã trî gióp cña m¸y tÝnh mµ chóng ta quen gäi lµ CAD/CAM. §ã lµ lÜnh vùc øng dông m¸y tÝnh vµo c«ng t¸c thiÕt kÕ, tÝnh to¸n kÕt cÊu, chuÈn bÞ c«ng nghÖ, tæ chøc s¶n xuÊt, ho¹ch to¸n kinh tÕ,... Mét hÖ thèng s¶n xuÊt tù ®éng, cã kh¶ n¨ng tù thÝch øng víi sù thay ®æi ®èi t−îng s¶n xuÊt ®−îc gäi lµ hÖ thèng s¶n xuÊt linh ho¹t (Flexible Manufacturing System - FMS). FMS gåm m¸y c¸c CNC, robot, c¸c thiÕt bÞ vËn chuyÓn, thiÕt bÞ kiÓm tra, ®o l−êng,... lµm viÖc d−íi sù ®iÒu khiÓn cña mét m¹ng m¸y tÝnh. Sù tÝch hîp mäi hÖ thèng thiÕt bÞ s¶n xuÊt vµ tÝch hîp mäi qu¸ tr×nh thiÕt kÕ - s¶n xuÊt - qu¶n trÞ kinh doanh nhê m¹ng m¸y tÝnh víi c¸c phÇn mÒm trî gióp c«ng t¸c thiÕt kÕ vµ c«ng nghÖ, kinh doanh,... t¹o nªn hÖ thèng s¶n xuÊt tÝch hîp nhê m¸y tÝnh (Computer Integrated Manufacturing - CIM). S¶n l−îng T§H cøng cao T§H theo CT t.b×nh T§H linh ho¹t SX thñ c«ng thÊp t.b×nh cao thÊp TÝnh linh ho¹t H×nh 1-5. So s¸nh møc ®é linh ho¹t vµ ph¹m vi øng dông cña c¸c d¹ng T§H CAD/CAM lµ lÜnh vùc cã liªn quan mËt thiÕt víi kü thuËt ®iÒu khiÓn sè c¸c thiÕt bÞ s¶n xuÊt. CAD (Computer Aided Design), ®−îc dÞch lµ "thiÕt kÕ cã trî gióp cña m¸y tÝnh", lµ mét lÜnh vùc øng dông cña CNTT vµo thiÕt kÕ. Nã trî gióp cho c¸c nhµ thiÕt kÕ trong viÖc m« h×nh ho¸, lËp vµ xuÊt c¸c tµi liÖu thiÕt kÕ 21
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2