Sỏi mật
Sỏi mật là gì ?
Sỏi mật là “ những hòn sỏi ” nằm bên trong túi mật. Túi mật là một túi
có dạng hình lê nằm ở bên dưới gan. Nó là nơi dự trữ mật do gan bài tiết ra.
Trong bữa ăn túi mật co bóp để tống mật qua đường mật vào ruột non để
giúp tiêu hóa thức ăn. Những lắng đọng bất thường của mật sẽ hình thành
nên sỏi mật. Sỏi mật thường gây ra đau bụng, viêm nhiễm và nhiễm trùng túi
mật và viêm tụy.
Có hai loại sỏi mật : sỏi cholesterol và sỏi sắc tố mật. Sỏi cholesterol
bao gồm ít nhất 60% là cholesterol và thường gặp ở Hoa Kỳ và Tây Âu. Sỏi
sắc tố thì màu nâu hoặc đen do có nồng độ sắc tố mật cao và chiếm tỷ lệ trên
90% bệnh sỏi mật ở người Châu Á.
Sỏi mật là bệnh rất thường gặp. Ước đoán khoảng 20% dân số thế giới
sẽ bị sỏi mật trong cuộc đời của mình. Bệnh sỏi mật chiếm tỉ lệ cao nhất ở
những quốc gia vùng Scandinavia và số người bị sỏi mật ở những quốc gia
này ngày càng tăng.
Tại sao có sỏi mật ?
Mật do gan tạo ra và được dự trữ trong túi mật. Những thành phần cơ
bản trong mật là muối mật, bilirubin, và cholesterol. Sỏi mật được hình
thành là do mất cân bằng các thành phần này. Cholesterol được giữ giới hạn
bình thường là do nó hòa tan trong muối mật. Một sự gia tăng số lượng
cholesterol trong mật làm quá khả năng hòa tan của muối mật sẽ dẫn tới hình
thành sỏi cholesterol. Tương tự vậy, sự giảm số lượng muối mật cũng thúc
đẩy việc hình thành sỏi cholesterol. Sự giảm co bóp và túi mật rỗng, thường
gặp ở thai kỳ, là một yếu tố quan trọng khác để hình thành sỏi cholesterol.
Sỏi sắc tố mật thường liên quan tới tình trạng nhiễm trùng mạn tính ở
đường mật. Điều này thường thấy nhất ở các quốc gia Châu Á, nơi mà tình
trạng nhiễm ký sinh trùng đường mật thường gặp. Những bệnh nhân mắc
bệnh về máu có thể gây ra phá hủy hồng cầu nhiều làm gia tăng số lượng
bilirubin trong mật, do đó gây ra hình thành sỏi sắc tố mật.
Ai là người có nguy cơ bị sỏi mật ?
Có rất nhiều yếu tố nguy cơ đã được xác định trong việc hình thành
nên sỏi cholesterol. Trước tuổi thanh thiếu niên sỏi mật rất ít gặp, còn sau
tuổi 40 tỉ lệ này gia tăng rõ rệt. Những yếu tố nguy cơ khác để hình thành
nên sỏi mật bao gồm : nữ , sanh đẻ nhiều, uống thuốc ngừa thai, chế độ ăn
nhiều chất béo và ít chất sợi, béo bệu, sụt cân nhanh, một vài loại thuốc,
bệnh đường ruột làm mất muối mật như là bệnh Crohn và do yếu tố di
truyền nữa.
Nguy cơ sỏi cholesterol đặc biệt cao ở những phụ nữ sanh đẻ nhiều.
Hormon estrogen của nữ làm gia tăng nồng độ cholesterol trong mật và giảm
sự co bóp của túi mật. Tác dụng của estrogen cũng được chứng minh ở
những người dùng thuốc ngừa thai và phụ nữ dùng liệu pháp estrogen thay
thế thì nguy cơ sỏi mật gia tăng.
Vai trò của chế ăn trong việc hình thành nên sỏi mật thì không rõ
ràng. Tuy nhiên, chế độ ăn có calorie cao, nhiều béo, ít sợi đã cho thấy có
liên quan đến nguy cơ của sự hình thành nên sỏi cholesterol. Điều đáng chú
ý là nồng độ cholesterol huyết thanh cao có thể không là nguy cơ cao của sỏi
cholesterol nhưng trái lại nồng độ triglyceride cao lại có thể là yếu tố nguy
cơ. Béo bệu thường kèm với sự gia tăng bài tiết cholesterol trong mật, vì vậy
làm gia tăng nguy cơ bị sỏi cholesterol. Khi người béo bệu trãi qua thời kỳ
sụt cân nhanh chóng thì nguy cơ bị sỏi mật lại tăng hơn nữa. Điều này xảy ra
là do hậu quả của sự gia tăng cholesterol và giảm muối mật ở những bệnh
nhân có chương trình giảm cân nhanh.
Những bệnh có ảnh hưởng lên ruột có thể làm mất muối trong cơ thể
và dẫn tới sự hình thành sỏi cholesterol. Đây là điều quan trọng cần để ý
những bệnh nhân bị bệnh Crohn, một bệnh viêm ruột non, nguy cơ cao bị sỏi
mật hơn. Để biết thêm, xin vui lòng đọc phần bệnh Crohn.
Những thuốc làm hạ thấp lipid trong cơ thể như là clofibrate có thể
làm gia tăng cholesterol trong mật và dẫn tới làm gia tăng nguy cơ cao bị sỏi
mật .
Yếu tố di truyền đóng vai trò khá quan trọng. Sỏi mật thường gặp ở
nhiều thành viên trong gia đình. Một ví dụ khá rõ ràng cho vấn đề này là ở
những người Pima Indian sống ở Tây Nam Mỹ, nơi bệnh sỏi mật ở phụ nữ
trẻ có thể tới 80%.
Những yếu tố nguy cơ của sỏi sắc tố mật là vệ sinh ăn uống kém
thường liên quan tới sự gia tăng sắc tố bilirubin trong mật. Điều này được
thấy rõ ở những bệnh có sự phá hủy hồng cầu như bệnh hồng cầu hình liềm,
sốt rét hoặc trên nền bệnh gan như xơ gan.
Những triệu chứng của sỏi mật là gì ?
Đa số những người bị sỏi mật không có triệu chứng và họ cũng không
biết mình bị bệnh. Trong những lần khám sức khỏe vì bệnh khác, qua những
xét nghiệm như siêu âm hay X-quang bụng, tình cờ phát hiện ra sỏi mật. Tuy
vậy, những triệu chứng có thể xuất hiện sau đó trong cuộc sống. Trãi qua
khoảng 5 năm, khoảng 10% những người bị sỏi sẽ bắt đầu có triệu chứng và