Bàn chuyện học sao cho dễ nhớ lâu quên
Nhân mùa tựu trường, một số học sinh cũng như phụ huynh học sinh
muốn KHPT bàn về chuyện “dễ nhớ lâu quên”. Bản thân các em và ngay cả
các bậc cha mẹ cũng muốn tìm cho các em một loại thức ăn hoặc thuốc “bổ
óc” hoặc thuốc giúp trí nhớ nào đó làm tăng hiệu quả học tập. Sự thật những
thuốc này như thế nào? Nó có làm tăng trí nhớ hoặc tăng khả năng học tập
hay không? Hay có hại? Muốn giải đáp các vấn đề này ta cần tìm hiểu các
yếu tố sau:
Bản chất của trí nhớ
Để đơn giản hóa, ta có thể hiểu việc đưa kiến thức vào lưu trữ ở não thành
trí nhớ cũng như ta ghi những dữ kiện vào một tờ giấy. Giấy tốt, mực tốt, bút tốt,
bàn tay và khối óc làm việc có quy cách thì bài viết vào sổ sách tốt, dễ truy tìm
những điều đã ghi nhận.
“Giấy trắng tốt” vì như học sinh có sức khỏe tốt và biết giữ gìn vệ sinh thân
thể. “Bút mực tốt”, là học sinh biết cách ăn uống sao cho cân bằng dưỡng chất,
đem lại những chất cần thiết của hoạt động não bộ. Bởi vì những tín hiệu mà tai
nghe, mắt thấy, miệng nếm, da sờ, mũi ngửi được dẫn truyền về trung tâm não bộ
thông qua những hóa chất mà người ta gọi là chất dẫn truyền thần kinh
(neurrotransmitter) như acetylcholin, dopamin, epinnephrin, norepinephrin,
serotonin… là những hóa chất do não và hệ thần kinh nội tiết ra. Tham gia vào quá
trình dẫn truyền luồng thần kinh và lưu giữ ký ức trong não bộ (ghi vào giấy) này
còn có các chất nội tiết khác như enkephalin, endorphin là những đoạn peptid có
tác dụng như chất morphin tham dự. Tất cả những chất này phản ứng và tác động
đa dạng đến nỗi phải viết một quyển sách mới có thể giải thích được cơ chế,
nhưng với mọi cơ thể học sinh bình thường đều có thể tự sản xuất và tự điều hành
được, với điều kiện là các em phải ăn uống cân bằng dưỡng chất. Những thức ăn
này cũng không có gì là khó thực hiện. (xem bài “Thức ăn cho trí nhớ” nơi
Chuyên đề Sức khỏe KHPT số 187). Người ta chia trí nhớ ra làm ba giai đoạn: (1)
trí nhớ tức thì, là những gì ta ghi nhận tại chỗ và có thể lưu lại trong trí nhớ từ vài
giờ đến vài ngày; (2) trí nhớ ngắn hạn, lưu lại trong ta từ vài ngày đến vài tuần lễ
và (3) trí nhớ vĩnh viễn, lưu lại trong ta từ vài tháng, vài năm hoặc suốt đời, tức là
thành ký ức.
Làm thế nào để tăng trí nhớ?
Trí nhớ tức thì sẽ chuyển thành trí nhớ ngắn hạn hoặc trí nhớ vĩnh viễn nếu
những thông tin được lặp đi lặp lại nhiều lần thích hợp, tức là ta biết cách ôn tập.
Thí dụ muốn nhớ một bài học, mà sáng nay vừa lên lớp, thì tối nay về, học sinh
phải đọc lại ngay và làm dàn bài chi tiết, tô màu xanh, vàng, đỏ, hoặc ghi đậm
những chi tiết cần nhớ (đây là cách ôn tập lần thứ nhất - Học sinh thường để bài
học hôm nay đến tuần sau, tối hôm trước ngày đi học theo thời khóa biểu mới đem
ra ôn thì kể như các em đọc bài mới vì chẳng còn nhớ gì cả). Vài ngày sau (trong
khoảng thời gian còn hiệu lực của trí nhớ tức thời) ta ôn lại bài đó một lần bằng
cách đọc lại dàn bài và cố nhớ lại những điều đã học, hoặc thậm chí chỉ cần tối
nằm suy nghĩ đến nội dung bài ấy. Liên tưởng lại những điều đã học (vì trong trí
còn nhớ). Rồi một tuần sau ôn lại một lần nữa là đã biến trí nhớ tức thì thành trí
nhớ ngắn hạn một cách chắc chắn. Nửa tháng hoặc một tháng sau lướt ôn lại lần
thứ tư. Ba tháng sau lướt ôn lại lần thứ năm và đến kỳ thi ôn lại lần nữa sẽ dễ dàng
làm bài thi thông suốt. Mỗi ngày, bài vở càng chồng chất, nên “kỹ thuật” học này
tuy rất hiệu quả nhưng chỉ thực sự hiệu quả khi các em bắt đầu áp dụng ngay từ
đầu năm khi mới nhập học, và với một thời khóa biểu ôn tập nghiêm túc “ngày
nào bài nấy”, và dĩ nhiên cũng không có gì là vất vả lắm.
Muốn làm được điều này, các em phải “biết hẹn”. Hẹn những cuộc chơi,
hẹn phim ảnh, tivi, game… lại vào một buổi của ngày chủ nhật mà thôi (một buổi
để học bổ sung những bài trong tuần chưa thực hiện được).
Với các phương tiện hiện đại mà các em có như hiện nay như máy vi tính,
điện thoại di động, email, chat… các em hãy dùng chúng để lưu trữ, sắp xếp vào
file/folder theo thứ tự abc… để có thể truy cập ra nhanh chóng và email, chat trao
đổi với một vài bạn cùng lớp để hỗ trợ cho nhau, thay vì chat chít tùm lum những
chuyện vô bổ rất uổng phí!
Chúc các em thành công.
DS. PHAN ĐỨC BÌNH