BÖnh viªm kÕt m¹c
1. §¹i c−¬ng.
- Viªm kÕt m¹c lµ nhãm bÖnh phæ biÕn nhÊt trong sè c¸c bÖnh vÒ m¾t, chóng chiÕm
tíi 70% tr−êng hîp tíi kh¸m ë c¸c phßng kh¸m m¾t.
- NhiÒu lo¹i viªm kÕt m¹c hay l©y lan vµ thËm chÝ ph¸t triÓn thµnh dÞch, ¶nh h−ëng rÊt
lín tíi qu©n sè lao ®éng vµ chiÕn ®Êu.
- BÖnh m¾t hét còng lµ mét trong nh÷ng viªm kÕt m¹c song do tÝnh chÊt tæn th−¬ng
®Æc hiÖu vµ sù ®Æc biÖt vÒ dÞch tÔ häc cho nªn ®−îc ®Ò cËp trong mét bµi riªng.
2. Nguyªn nh©n.
2.1. Vi khuÈn, virus:
- Ngo¹i lai: Theo bôi bÆm, dông cô, tay bÈn « nhiÔm vµo m¾t.
- T¹i æ kÕt m¹c: Rèi lo¹n c©n b»ng sinh th¸i t¹i chç (sö dông thuèc tra m¾t kh«ng
®óng chØ ®Þnh, nhÊt lµ thuèc kh¸ng sinh, sang chÊn béi nhiÔm thªm).
C¸c tæng kÕt vÒ vi sinh vËt cho thÊy tô cÇu chiÕm hµng ®Çu trong tæng sè c¸c
t¸c nh©n vi khuÈn g©y viªm kÕt m¹c (57% c¸c tr−êng hîp ), ®Æc biÖt lµ chóng cã kh¶
n¨ng kh¸ng l¹i kh¸ng sinh vµ cã s¾c tè ®Æc tr−ng cho tõng loµi. LËu cÇu (Neisseria
gonorrheae) mét lo¹i vi khuÈn Gram (-) cã thÓ l©y tõ ®−êng sinh dôc, tõ tay thÇy
thuèc ®ì ®Î sang m¾t trÎ s¬ sinh hoÆc l©y tõ bÓ b¬i .Viªm kÕt m¹c do lËu cÇu th−êng
nhanh chãng dÉn ®Õn biÕn chøng loÐt gi¸c m¹c vµ rÊt nhanh thñng m¾t.Virus APC
(Adeno-pharyngo-conjonctivitis) cã thÓ g©y thµnh c¸c vô dÞch viªm kÕt m¹c, häng,
h¹ch.
2.2 T¸c nh©n lý häc:
Giã, bôi, khãi, c¸c chÊt axit, kiÒm, tia tö ngo¹i, chÊt ®éc ho¸ häc ®Òu lµ nh÷ng
t¸c nh©n g©y kÝch thÝch m¹nh g©y viªm kÕt m¹c thËm chÝ tæn th−¬ng c¶ gi¸c m¹c.
2.3. DÞ øng: Cã thÓ gÆp c¸c d¹ng viªm kÕt m¹c do hai kiÓu ph¶n øng dÞ øng.
- T¨ng c¶m øng tøc th× : Th−êng gÆp do thuèc, t¸ d−îc….
- T¨ng mÉn c¶m muén : Viªm kÕt m¹c bäng, viªm kÕt m¹c mïa xu©n lµ nh÷ng vÝ
dô vÒ bÖnh ë nhãm nµy.
3. TriÖu chøng:
3.1. TriÖu chøng c¬ n¨ng:
- Ngøa r¸t cém. BÖnh nh©n th−êng vÝ nh− cã c¸t r¾c vµo m¾t.
1
- Sî ¸ng s¸ng (kh«ng nÆng l¾m).
- NhiÒu dö kÌm nhÌm. Buæi s¸ng ngñ dËy rÊt khã më m¾t v× dö dÝnh chÆt hai mi
víi nhau.
- Ch¶y n−íc m¾t (Ýt).
- DÞch tÔ: BÖnh th−êng l©y lan ë gia ®×nh, ®¬n vÞ.
3.2. TriÖu chøng thùc thÓ:
+ Mi s−ng nÒ, cã thÓ mäng ®á nÕu lµ viªm cÊp. KÕt m¹c c−¬ng tô ®á trªn diÖn réng,
mÊt s¾c bãng, dµy lªn nh− miÕng th¹ch.
+ KÕt m¹c: Phï nÒ vµ cã thÓ phßi qua khe mi (viªm do lËu rÊt hay gÆp dÊu hiÖu nµy).
Trªn kÕt m¹c cßn thÊy c¸c h×nh ¶nh tæn th−¬ng c¬ b¶n kh¸c nh−:
- Hét: Râ nhÊt ë cïng ®å d−íi vµ ë hai gãc trong, ngoµi cña kÕt m¹c mi trªn nh÷ng
hét nµy cã ®Æc ®iÓm lµ to, trong, kÑp kh«ng vì),
- Gai m¸u: ThÊy râ h¬n ë kÕt m¹c mi, tr«ng nh− nh÷ng lÊm chÊm ®á, dµy chi chÝt,
nÆng h¬n cã thÓ cã xuÊt huyÕt. Gai m¸u lµ tæn th−¬ng kh«ng ®Æc hiÖu cña c¸c viªm
kÕt m¹c.
- Nhó gai: Lµm cho kÕt m¹c sÇn sïi tr«ng nh− h×nh ¶nh ®¸ l¸t, thÊy râ ë kÕt m¹c
sôn mi trªn trong bÖnh viªm kÕt m¹c mïa xu©n .
- Bäng kÕt m¹c: Hay cã trong viªm kÕt m¹c dÞ øng do sù nÒ phï khu tró cña kÕt
m¹c.
+ Dö m¾t : NhiÒu dö nh−ng tuú theo t¸c nh©n mµ dö cã ®Æc ®iÓm kh¸c nhau, vÝ dô:
dö m¾t nhiÒu vµ lo·ng, h¬i dÝnh th−êng lµ cña viªm kÕt m¹c cÊp do virus; viªm do tô
cÇu cã dö mµu vµng; viªm do lËu dö m¾t gièng nh− mñ; viªm do liªn cÇu tan huyÕt,
b¹ch hÇu lµ nh÷ng vi khuÈn cã ®éc tÝnh cao th−êng g©y gi·n m¹ch, t¹o mµng gi¶ b¸m
chÆt vµo kÕt m¹c mi khi bãc sÏ ch¶y m¸u; viªm kÕt m¹c mïa xu©n dö m¾t cã ®Æc
®iÓm lµ trong, dai, dÝnh, cã thÓ kÐo ra thµnh sîi…
+ H¹ch: ë tr−íc tai, d−íi hµm, to b»ng h¹t l¹c, h¹t ®Ëu ®en, di ®éng, ®au.
+ TriÖu chøng ©m tÝnh: C¸c dÊu hiÖu nµy cÇn ®−îc x¸c ®Þnh ®Ó gióp cho viÖc chÈn
®o¸n ph©n biÖt víi nh÷ng bÖnh cã tæn th−¬ng gi¸c m¹c:
- ThÞ lùc kh«ng gi¶m (chó ý lau kü dö tr−íc khi ®o thÞ lùc).
- Gi¸c m¹c trong.
- TiÒn phßng, ®ång tö, nh·n ¸p b×nh th−êng.
2
+ XÐt nghiÖm cËn l©m sµng:
- CÊy khuÈn, soi t−¬i tiÕt tè t×m vi khuÈn.
- XÐt nghiÖm miÔn dÞch huúnh quang t×m virus.
- XÐt nghiÖm m¸u thÊy b¹ch cÇu Eosinophil t¨ng trong viªm dÞ øng.
- XÐt nghiÖm tÕ bµo b»ng ph−¬ng ph¸p n¹o kÕt m¹c sÏ thÊy tû lÖ b¹ch cÇu ®a nh©n
t¨ng cao nÕu lµ c¨n nguyªn vi khuÈn, tû lÖ b¹ch cÇu limpho chiÕm −u thÕ nÕu lµ
c¨n nguyªn virus, tû lÖ b¹ch cÇu ¸i toan (Eosinophil) cao nÕu lµ viªm dÞ øng, nÕu
thÊy tÕ bµo cã thÓ vïi th× ®ã lµ viªm kÕt m¹c do Chlamydia…
4. TiÕn triÓn vµ biÕn chøng:
NhiÒu lo¹i viªm kÕt m¹c cã xu h−íng tù khái nh− viªm kÕt m¹c do virus APC,
do chlamydia, mét sè viªm kÕt m¹c do dÞ øng … Tuy nhiªn cã mét sè lo¹i viªm kÕt
m¹c cã diÔn biÕn bÖnh lý ®¸ng quan t©m nh−:
- Viªm kÕt m¹c do cÇu khuÈn lËu cã thÓ nhanh chãng chuyÓn sang viªm loÐt gi¸c
m¹c vµ tiÕp ®ã lµ biÕn chøng thñng nh·n cÇu.
- Viªm kÕt m¹c do virus APC: kho¶ng mét tuÇn sau lóc khëi ph¸t viªm kÕt m¹c sÏ
xuÊt hiÖn viªm gi¸c m¹c chÊm n«ng. BÖnh nh©n c¶m thÊy m¾t bÞ kÝch thÝch,
chãi, ch¶y n−íc m¾t vµ gi¶m thÞ lùc.
- Viªm kÕt m¹c mïa xu©n: nhó gai qu¸ ph¸t ë kÕt m¹c sôn mi trªn kÕt hîp víi c¸c
yÕu tè bÖnh lý kh¸c cña t×nh tr¹ng dÞ øng - miÔn dÞch t¹i m¾t g©y ra loÐt trît
n«ng ë gi¸c m¹c.
- Viªm kÕt m¹c cã gi¶ m¹c: nÕu kh«ng ®−îc bãc ®i vµ kÕt hîp dïng thuèc tÝch cùc
th× t×nh tr¹ng viªm sÏ kÐo dµi vµ vÒ sau ®Ó l¹i sÑo dóm dã ë kÕt m¹c ….
5. §iÒu trÞ vµ dù phßng:
5. 1 §iÒu trÞ:
CÇn x¸c ®Þnh nguyªn nh©n, t¸c nh©n g©y viªm th× viÖc ®iÒu trÞ míi ®¹t hiÖu
qu¶. Tuy vËy trong ®iÒu trÞ cã nh÷ng ®iÓm chung cho nhiÒu lo¹i viªm kÕt m¹c:
5.1.1 Dïng thuèc kh¸ng sinh vµ thuèc s¸t trïng.
Thuèc n−íc: Chloromicetin 4%o
Sulfat kÏm 1%o.
Sulfaxylum 10-20%
3
Cã thÓ dïng ®¬n ®éc mét lo¹i hoÆc phèi hîp hai lo¹i, rá lu©n phiªn nhiÒu lÇn trong
ngµy (10-20 lÇn).
Thuèc mì : Tetraxyclin 1%
Gentamicin ...
C¸c thuèc nµy tra 1lÇn/ tèi (tr−íc khi ®i ngñ)
Cho dï lµ viªm kÕt m¹c do virus, dÞ øng, ... th× dïng kh¸ng sinh vÉn cã gi¸ trÞ
lµ chèng béi nhiÔm. Riªng trong viªm kÕt m¹c do lËu ph¶i rá thuèc rÊt nhiÒu lÇn trong
ngµy, c¸ch qu·ng 10 phót –15 phót rá mét lÇn thËm chÝ ph¶i tiÕn hµnh rá giät liªn tôc,
nªn kÕt hîp 2,3 lo¹i thuèc vµ chän theo kh¸ng sinh ®å.
5.1.2. Chèng viªm:
* Corticoid dïng d−íi d¹ng thuèc rá m¾t hoÆc tiªm d−íi kÕt m¹c nh−ng chØ ®Þnh ph¶i
hÕt søc thËn träng vµ dïng trong thêi gian ng¾n (chØ 3-5-7 ngµy). Trªn thÞ tr−êng hiÖn
nay rÊt hay gÆp lo¹i thuèc rá m¾t phèi hîp kh¸ng sinh víi corticoid. C¸ch phèi hîp
nµy t¹o ra sù thuËn tiÖn cho ng−êi bÖnh nh−ng nÕu ph¶i dïng kÐo dµi th× cÇn ®−îc
theo dâi nh·n ¸p v× corticoid cã thÓ g©y t¨ng nh·n ¸p vµ ®ôc thÓ thuû tinh. Mét nguy
c¬ cÇn ®−îc nh¾c tíi khi dïng corticoid rá m¾t kÐo dµi lµ g©y gi¶m søc ®Ò kh¸ng dÔ
dÉn tíi béi nhiÔm nÊm, vi khuÈn, virus herpes…., nh÷ng bÖnh rÊt nguy hiÓm cho m¾t.
* C¸c thuèc cã t¸c dông æn ®Þnh d−ìng bµo nh− Lodoxamide, Olopatadin,
Cromoglycate…hoÆc kh¸ng thô c¶m thÓ histamin nh− Antazoline, Emadastine hoÆc
kh¸ng histamin nh− Naphazoline, Chlopheniramine, … cã t¸c dông tèt ®èi víi nh÷ng
tr−êng hîp viªm kÕt m¹c dÞ øng. §Æc biÖt, nhãm thuèc æn ®Þnh d−ìng bµo nªn ®−îc
chØ ®Þnh dïng cho viªm kÕt m¹c mïa xu©n v× bÖnh nµy th−êng ph¶i ®iªï trÞ kÐo dµi.
5.1.3. N©ng ®ì c¬ thÓ, t¨ng t¸i t¹o biÓu m«: C¸c vitamin A, B, C dïng ®−êng uèng, rá
m¾t ... B¨ng che ®Ó m¾t ®ì bÞ kÝch thÝch.
Viªm kÕt m¹c, nhÊt lµ c¸c viªm kÕt m¹c thµnh dÞch, nãi chung cã xu h−íng tù
khái. Tuy nhiªn, cã lo¹i viªm kÕt m¹c rÊt dai d¼ng, t−¬ng ®èi khã ch÷a nh− viªm kÕt
m¹c mïa xu©n, viªm kÕt m¹c cã hét. NhiÒu khi cßn thªm c¶ biÕn chøng do thuèc ®iÒu
trÞ chóng. Cã lo¹i viªm kÕt m¹c nhanh chãng dÉn ®Õn tæn th−¬ng gi¸c m¹c nh− viªm
do cÇu khuÈn lËu hoÆc Ýt gÆp h¬n nh− viªm do adenovirus. §iÒu ®ã cho ta thÊy còng
kh«ng nªn xem nhÑ mÆt bÖnh nµy. Khi kh¸m bÖnh cÇn kiÓm tra t×nh tr¹ng thÞ lùc, gi¸c
m¹c… ®Ó tr¸nh cã nh÷ng sù bá sãt hoÆc biÕn chøng ®¸ng tiÕc.
4
5.2 Phßng bÖnh :
- C¸ch ly ng−êi bÖnh kh«ng cho dïng chung chËu, kh¨n mÆt. Kh¨n mÆt cña ng−êi
bÖnh cÇn ®−îc giÆt xµ phßng vµ ph¬i n¾ng.
- Tra thuèc phßng bÖnh cho ng−êi lµnh.
- ThÇy thuèc: VÖ sinh tay kh¸m vµ chó ý khö trïng dông cô ®Ó tr¸nh trë thµnh trung
gian truyÒn bÖnh.
5