intTypePromotion=1

Giáo trình về đa dạng sinh học - part 2

Chia sẻ: Nguyễn Thị Ngọc Huỳnh | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:15

0
64
lượt xem
17
download

Giáo trình về đa dạng sinh học - part 2

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Tham khảo tài liệu 'giáo trình về đa dạng sinh học - part 2', kỹ thuật - công nghệ, tự động hoá phục vụ nhu cầu học tập, nghiên cứu và làm việc hiệu quả

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Giáo trình về đa dạng sinh học - part 2

  1. Mét trong nh÷ng nhu cÇu cÇn thiÕt cña con ng−êi ®èi víi tμi nguyªn sinh vËt lμ nguån ®¹m ®éng vËt. Ngoμi nguån tõ vËt nu«i, ë nhiÒu vïng miÒn nói hμng n¨m cßn thu ®−îc mét l−îng thÞt ®éng vËt rõng kh«ng nhá. ë nhiÒu vïng ch©u Phi, thÞt ®éng vËt hoang d· chiÕm mét tû lÖ lín trong b÷a ¨n hμng ngμy, vÝ dô nh− ë Botswana kho¶ng 40%; Nigeria 20%; Zaire 75% (Myers 1988). ë Zaire kho¶ng 1 triÖu tÊn thÞt chuét ®−îc tiªu thô hμng n¨m. ë Botswana kho¶ng 3 triÖu tÊn thÞt thá bÞ b¾n hμng n¨m. C¸ còng lμ nguån ®¹m quan träng, hμng n¨m trªn thÕ giíi tiªu thô kho¶ng 100 triÖu tÊn c¸ (FAO 1988). PhÇn lín sè c¸ ®¸nh b¾t nμy ®−îc sö dông ngay t¹i ®Þa ph−¬ng. ë ViÖt Nam theo thèng kª ban ®Çu cã kho¶ng 73 loμi thó, 130 loμi chim vμ h¬n 50 loμi bß s¸t cã gi¸ trÞ s¨n b¾t. C¸ biÓn còng lμ nguån thùc phÈm quan träng, hμng n¨m n−íc ta khai th¸c kho¶ng 1,2 - 1,3 triÖu tÊn c¸ (Ph¹m Th−îc 1993). Ngoμi ra, con ng−êi cßn sö dông hμng ngμn loμi c©y lμm thøc ¨n, thøc ¨n gia sóc, lÊy gç, chiÕt xuÊt tinh dÇu vμ phôc vô cho nhiÒu môc ®Ých kh¸c n÷a. Gi¸ trÞ tiªu thô cña tõng s¶n phÈm cã thÓ x¸c ®Þnh b»ng c¸ch kh¶o s¸t xem ph¶i cÇn bao nhiªu tiÒn ®Ó mua mét s¶n phÈm t−¬ng tù trªn thÞ tr−êng khi céng ®ång kh«ng cßn khai th¸c tμi nguyªn thiªn nhiªn xung quanh. Theo Mayr (1988): nÕu qu¶n lý tèt 1ha rõng nhiÖt ®íi th× hμng n¨m nã cã thÓ cung cÊp cho con ng−êi mét l−îng s¶n phÈm sinh vËt hoang d· lμ 200 ®« la Mü. 2.1.2 Gi¸ trÞ sö dông cho s¶n xuÊt Gi¸ trÞ sö dông cho s¶n xuÊt lμ gi¸ trÞ thu ®−îc th«ng qua viÖc b¸n c¸c s¶n phÈm thu h¸i, khai th¸c ®−îc tõ thiªn nhiªn trªn thÞ tr−êng nh− cñi, gç, song m©y, c©y d−îc liÖu, hoa qu¶, thÞt vμ da ®éng vËt hoang d·... Gi¸ trÞ s¶n xuÊt cña c¸c nguån tμi nguyªn thiªn nhiªn lμ rÊt lín ngay c¶ ë nh÷ng n−íc c«ng nghiÖp. T¹i Mü hμng n¨m cã kho¶ng 4,5% gi¸ trÞ GDP t−¬ng ®−¬ng 87 tû ®« la thu ®−îc b»ng c¸ch nμy hay c¸ch kh¸c tõ c¸c loμi hoang d· (Perscott 1986). ë c¸c n−íc ®ang ph¸t triÓn do ho¹t ®éng c«ng nghiÖp cßn Ýt, ®Æc biÖt lμ vïng n«ng th«n miÒn nói th× gi¸ trÞ nμy cßn cao h¬n nhiÒu. Gi¸ trÞ s¶n xuÊt lín nhÊt cña nhiÒu loμi lμ kh¶ n¨ng cung cÊp nguån nguyªn vËt liÖu cho c«ng nghiÖp, n«ng nghiÖp vμ lμ c¬ së ®Ó c¶i tiÕn gièng vËt nu«i, c©y trång trong s¶n xuÊt n«ng l©m nghiÖp. §Æc biÖt quan träng lμ nguån gen lÊy tõ c¸c loμi hoang d· cã kh¶ n¨ng kh¸ng bÖnh cao vμ chèng chÞu ®−îc ®iÒu kiÖn ngo¹i c¶nh bÊt lîi tèt h¬n. C¸c loμi hoang d· cßn cung cÊp nguån d−îc liÖu quan träng. ë Mü cã tíi 25% c¸c ®¬n thuèc sö dông c¸c chÕ phÈm ®iÒu chÕ tõ c©y, cá, nÊm vμ c¸c loμi vi sinh vËt (Fam Sworth 1988, Eisner 1991)... ë ViÖt Nam qua ®iÒu tra s¬ bé cã kho¶ng 3.200 loμi c©y vμ 64 loμi ®éng vËt ®· ®−îc con ng−êi sö dông lμm d−îc liÖu, ch÷a bÖnh (Vâ V¨n Chi, 1997). 2.2 Gi¸ trÞ gi¸n tiÕp Gi¸ trÞ kinh tÕ gi¸n tiÕp lμ lîi Ých do ®a d¹ng sinh häc mang l¹i cho c¶ céng ®ång. Nh− vËy gi¸ trÞ kinh tÕ gi¸n tiÕp cña ®a d¹ng sinh häc bao gåm c¶ chÊt l−îng n−íc, b¶o vÖ ®Êt, dÞch vô nghØ m¸t, thÈm mü, phôc vô gi¸o dôc, nghiªn cøu khoa häc, ®iÒu hoμ khÝ hËu vμ tÝch lòy cho x· héi t−¬ng lai. Gi¸ trÞ gi¸n tiÕp ®−îc hiÓu theo mét khÝa c¹nh kh¸c bao gåm c¸c qu¸ tr×nh x¶y ra trong m«i tr−êng vμ c¸c chøc n¨ng b¶o vÖ cña hÖ sinh th¸i. §ã lμ nh÷ng mèi lîi kh«ng ®o ®Õm ®−îc vμ nhiÒu khi lμ v« gi¸. V× nh÷ng lîi Ých nμy kh«ng ph¶i lμ hμng ho¸ nªn 16
  2. th−êng kh«ng ®−îc tÝnh ®Õn trong qu¸ tr×nh tÝnh GDP cña quèc gia. Tuy nhiªn chóng l¹i ®ãng vai trß rÊt quan träng trong viÖc duy tr× nh÷ng s¶n phÈm tù nhiªn mμ nÒn kinh tÕ quèc gia phô thuéc. Gi¸ trÞ kinh tÕ gi¸n tiÕp cã thÓ kÓ ®Õn gåm: • Gi¸ trÞ sinh th¸i: C¸c hÖ sinh th¸i lμ c¬ së sinh tån cña sù sèng trªn tr¸i ®Êt trong ®ã cã loμi ng−êi. HÖ sinh th¸i rõng nhiÖt ®íi ®−îc xem nh− lμ l¸ phæi xanh cña thÕ giíi. §a d¹ng sinh häc lμ nh©n tè quan träng ®Ó duy tr× c¸c qu¸ tr×nh sinh th¸i c¬ b¶n nh−: quang hîp cña thùc vËt, mèi quan hÖ gi÷a c¸c lßai, ®iÒu hßa nguån n−íc, ®iÒu hßa khÝ hËu, b¶o vÖ vμ lμm t¨ng ®é ph× ®Êt, h¹n chÕ sù xãi mßn cña ®Êt vμ bê biÓn,... t¹o m«i tr−êng sèng æn ®Þnh vμ bÒn v÷ng cho con ng−êi. Con ng−êi kh«ng thÓ sèng ®−îc nÕu thiÕu kh«ng khÝ, chÝnh hÖ thùc vËt ®· vμ ®ang cung cÊp miÔn phÝ l−îng oxy khæng lå cho cuéc sèng cña hμng tû ng−êi trªn tr¸i ®Êt trong suèt cuéc ®êi cña m×nh. §a d¹ng sinh häc cßn gãp phÇn t¹o ra c¸c dÞch vô nghØ ng¬i vμ du lÞch sinh th¸i Du lÞch sinh th¸i cã thÓ lμ mét trong nh÷ng biÖn ph¸p hiÖu qu¶ ®èi víi viÖc b¶o vÖ da d¹ng sinh häc, nhÊt lμ khi chóng ®−îc tæ chøc, phèi hîp chÆt chÏ víi ch−¬ng tr×nh qu¶n lý vμ b¶o tån tæng hîp (Munn, 1992). Tuy vËy, cÇn chó ý ®Õn viÖc tæ chøc cho du kh¸ch quan s¸t nh÷ng vÊn ®Ò cÇn thiÕt liªn quan ®Õn b¶o vÖ m«i tr−êng, tμi nguyªn; tr¸nh nh÷ng hμnh ®éng tiªu cùc hay viÖc x©y dùng nh÷ng c¬ së h¹ tÇng qu¸ khang trang, hiÖn ®¹i cã thÓ sÏ trë thμnh mèi ®e däa ®èi víi ®a d¹ng sinh häc. • Gi¸ trÞ gi¸o dôc vμ khoa häc: NhiÒu s¸ch gi¸o khoa ®uîc biªn so¹n, nhiÒu ch−¬ng tr×nh v« tuyÕn vμ phim ¶nh ®−îc x©y dùng vÒ chñ ®Ò b¶o tån thiªn nhiªn víi môc ®Ých gi¸o dôc vμ gi¶i trÝ. Thªm vμo ®ã nh÷ng tμi liÖu vÒ lÞch sö tù nhiªn còng ®−îc ®−a vμo gi¸o tr×nh gi¶ng d¹y trong c¸c tr−êng häc (Hair vμ Pomerantz, 1987). Mét sè l−îng lín c¸c nhμ khoa häc chuyªn ngμnh vμ nh÷ng ng−êi yªu thÝch sinh th¸i häc ®· t×m hiÓu hÖ sinh th¸i mμ kh«ng ph¶i tiªu tèn nhiÒu tiÒn vμ kh«ng ®ßi hái nhiÒu lo¹i dÞch vô cao cÊp. Nh÷ng ho¹t ®éng khoa häc nμy mang l¹i lîi nhuËn kinh tÕ cho nh÷ng khu vùc n¬i hä tiÕn hμnh quan s¸t nghiªn cøu. Gi¸ trÞ thùc sù cßn lμ kh¶ n¨ng n©ng cao kiÕn thøc, t¨ng c−êng tÝnh gi¸o dôc vμ t¨ng vèn sèng cho con ng−êi. Ng−îc l¹i th«ng qua c¸c ho¹t ®éng nghiªn cøu khoa häc vμ gi¸o dôc con ng−êi hiÓu râ h¬n vÒ gi¸ trÞ cña ®a d¹ng sinh häc. Sù ®a d¹ng cña c¸c loμi trªn thÕ giíi cã thÓ ®−îc coi nh− lμ cÈm nang ®Ó gi÷ cho qu¶ ®Êt cña chóng ta vËn hμnh mét c¸ch h÷u hiÖu. Sù mÊt m¸t cña c¸c lßai cã thÓ vÝ nh− sù mÊt ®i nh÷ng trang s¸ch cña cuèn cÈm nang cÇn thiÕt. NÕu nh− mét lóc nμo ®ã, chóng ta cÇn ®Õn nh÷ng th«ng tin cña cuèn cÈm nang nμy ®Ó b¶o vÖ chóng ta vμ nh÷ng loμi kh¸c trªn thÕ giíi th× chóng ta kh«ng t×m ®©u ra ®−îc n÷a. • Gi¸ trÞ v¨n hãa vμ d©n téc häc: Ngoμi nh÷ng gi¸ trÞ nªu trªn, ®a d¹ng sinh häc cßn cã nhiÒu gi¸ trÞ vÒ v¨n hãa vμ d©n téc häc mμ nã dùa trªn c¸c nÒn t¶ng vÒ ®¹o ®øc còng nh− kinh tÕ. HÖ thèng gi¸ trÞ cña hÇu hÕt c¸c t«n gi¸o, triÕt häc vμ v¨n hãa cung cÊp nh÷ng nguyªn t¾c vμ ®¹o lý cho viÖc b¶o tån loμi. Nh÷ng nguyªn t¾c, triÕt lý nμy ®−îc con ng−êi hiÓu vμ qu¸n triÖt mét c¸ch dÔ dμng, gióp cho loμi ng−êi biÕt b¶o vÖ c¶ nh÷ng loμi kh«ng mang l¹i gi¸ trÞ kinh tÕ lín. 17
  3. Mét trong nh÷ng quan niÖm ®¹o ®øc lín lμ mçi loμi sinh vËt sinh ra ®Òu cã quyÒn ®Ó tån t¹i. Con ng−êi hoμn toμn kh«ng cã quyÒn tiªu diÖt c¸c loμi mμ ng−îc l¹i ph¶i nç lùc hμnh ®éng nh»m h¹n chÕ sù tuyÖt chñng cña loμi. Sù t«n träng cuéc sèng con ng−êi vμ ®a d¹ng v¨n hãa ph¶i ®−îc ®Æt ngang hμng víi sù t«n träng ®a d¹ng sinh häc. Con ng−êi ph¶i chÞu tr¸ch nhiÖm qu¶n lý tr¸i ®Êt, nÕu nh− chóng ta lμm tæn h¹i nguån tμi nguyªn thiªn nhiªn trªn tr¸i ®Êt vμ lμm cho nhiÒu loμi bÞ ®e däa tuyÖt chñng, th× nh÷ng thÕ hÖ tiÕp sau sÏ ph¶i tr¶ gi¸ trong cuéc sèng bëi sù mÊt m¸t nμy. 18
  4. Bμi 3: Suy tho¸i ®a d¹ng sinh häc Môc tiªu: KÕt thóc bμi nμy, sinh viªn cã kh¶ n¨ng: • Tr×nh bμy kh¸i niÖm vμ qu¸ tr×nh suy tho¸i ®a d¹ng sinh häc • Gi¶i thÝch ®−îc c¸c nguyªn nh©n chÝnh g©y suy tho¸i ®a d¹ng sinh häc • Tr×nh bμy ®−îc thang bËc ph©n h¹ng møc ®e däa ®a d¹ng sinh häc. Kh¸i niÖm suy tho¸i ®a d¹ng sinh häc 2.3 Kh¸i niÖm Suy tho¸i ®a d¹ng sinh häc cã thÓ hiÓu lμ sù suy gi¶m tÝnh ®a d¹ng, bao gåm sù suy gi¶m loμi, nguån gen vμ hÖ sinh th¸i, tõ ®ã lμm suy gi¶m gi¸ trÞ, chøc n¨ng cña ®a d¹ng sinh häc. Sù suy tho¸i ®a d¹ng sinh häc ®−îc thÓ hiÖn ë c¸c mÆt: • HÖ sinh th¸i bÞ biÕn ®æi • MÊt loμi • MÊt ®a d¹ng di truyÒn MÊt loμi, sù xãi mßn di truyÒn, sù du nhËp x©m lÊn cña c¸c loμi sinh vËt l¹, sù suy tho¸i c¸c hÖ sinh th¸i tù nhiªn, nhÊt lμ rõng nhiÖt ®íi ®ang diÔn ra mét c¸ch nhanh chãng ch−a tõng cã mμ nguyªn nh©n chñ yÕu lμ do t¸c ®éng cña con ng−êi. Mét quÇn x· sinh vËt, hÖ sinh th¸i cã thÓ bÞ suy tho¸i trong mét vïng, song nÕu tÊt c¶ c¸c loμi nguyªn b¶n vÉn cßn sèng sãt th× quÇn x· vμ hÖ sinh th¸i ®ã vÉn cßn tiÒm n¨ng phôc håi. T−¬ng tù, ®a d¹ng di truyÒn sÏ gi¶m khi kÝch th−íc quÇn thÓ bÞ gi¶m, nh−ng loμi vÉn cã kh¶ n¨ng t¸i t¹o l¹i sù ®a d¹ng di truyÒn nhê ®ét biÕn, t¸i tæ hîp. Loμi bÞ tuyÖt chñng th× nh÷ng th«ng tin di truyÒn chøa trong bé m¸y di truyÒn cña loμi sÏ mÊt ®i, loμi ®ã khã cã kh¶ n¨ng ®Ó phôc håi vμ con ng−êi sÏ khã cßn c¬ héi ®Ó nhËn biÕt tiÒm n¨ng cña loμi ®ã. 2.4 Qu¸ tr×nh suy tho¸i ®a d¹ng sinh häc Cïng víi nh÷ng biÕn cè vÒ lÞch sö, vÒ kinh tÕ x· héi, ®a d¹ng sinh häc trªn tßan cÇu ®· vμ ®ang bÞ suy tho¸i nghiªm träng. Mét trong nh÷ng dÊu hiÖu quan träng nhÊt cña sù suy tho¸i ®a d¹ng sinh häc lμ sù tuyÖt chñng loμi do m«i tr−êng sèng bÞ tæn h¹i. Kh¸i niÖm tuyÖt chñng cã nhiÒu nghÜa kh¸c nhau. Mét loμi bÞ coi lμ tuyÖt chñng khi kh«ng cßn mét c¸ thÓ nμo cña loμi ®ã cßn sèng sãt ë bÊt kú ®©u trªn thÕ giíi. VÝ dô: loμi chim Vermivora bachmanii, c¸ thÓ cuèi cïng cña loμi nμy ®−îc nh×n thÊy trong nh÷ng n¨m cña thËp kû 60. Loμi mμ chØ cßn mét sè c¸ thÓ cßn sãt l¹i nhê sù ch¨m sãc, nu«i trång cña con ng−êi th× ®−îc coi lμ ®· bÞ tuyÖt chñng trong hoang d·, vÝ dô loμi H−¬u sao (Cervus nippon) ë ViÖt Nam. Mét loμi ®−îc coi lμ tuyÖt chñng côc bé nÕu nh− nã kh«ng cßn sèng sãt t¹i nh÷ng n¬i chóng ®· tõng sèng, nh−ng ng−êi ta vÉn t×m thÊy chóng t¹i nh÷ng n¬i kh¸c trong thiªn nhiªn. Mét sè nhμ sinh th¸i häc sö dông côm tõ “loμi bÞ tuyÖt chñng vÒ ph−¬ng diÖn sinh th¸i häc”, ®iÒu ®ã cã nghÜa lμ sè l−îng loμi cßn l¹i Ýt ®Õn møc ¶nh h−ëng cña nã kh«ng cßn ý nghÜa ®Õn nh÷ng loμi kh¸c trong quÇn x·. VÝ dô: Loμi Hæ (Panthera tigris) 19
  5. hiÖn nay bÞ tuyÖt chñng vÒ ph−¬ng diÖn sinh th¸i häc, ®iÒu nμy cã nghÜa lμ sè l−îng Hæ hiÖn cßn trong thiªn nhiªn rÊt Ýt vμ t¸c ®éng cña chóng ®Õn quÇn thÓ ®éng vËt måi lμ kh«ng ®¸ng kÓ. Ngoμi ra, trong nghiªn cøu ®a d¹ng sinh häc cßn gäi mét hiÖn t−êng kh¸c, ®ã lμ "c¸i chÕt ®ang sèng". Khi quÇn thÓ cña loμi cã sè l−îng c¸ thÓ d−íi møc b¸o ®éng, nhiÒu kh¶ n¨ng loμi sÏ bÞ tuyÖt chñng. §èi víi mét sè quÇn thÓ trong tù nhiªn, mét vμi c¸ thÓ vÉn cßn cã thÓ sèng sãt dai d½ng vμi n¨m, vμi chôc n¨m; chóng cã thÓ vÉn sinh s¶n nh−ng sè phËn cuèi cïng cña chóng vÉn lμ sù tuyÖt chñng (nÕu kh«ng cã sù can thiÖp cña c«ng nghÖ sinh häc). C©y lÊy gç lμ mét vÝ dô ®iÓn h×nh, mét c©y sèng t¸ch biÖt, kh«ng sinh s¶n cã thÓ sèng ®Õn hμng tr¨m n¨m. Nh÷ng loμi nμy ®−îc coi lμ hiÖn th©n cña “c¸i chÕt ®ang sèng”, mÆc dï vÒ ph−¬ng diÖn chuyªn m«n nã ch−a bÞ tuyÖt chñng nÕu nh− mét vμi c¸ thÓ cña loμi vÉn sèng, nh−ng lóc nμy quÇn thÓ kh«ng thÓ tån t¹i vμ sinh s¶n mét c¸ch kháe m¹nh, sung søc n÷a. Dï muèn hay kh«ng t−¬ng lai cña loμi còng chØ giíi h¹n trong vßng ®êi cña nh÷ng c¸ thÓ cßn sèng sãt ®ã (Gentry, 1986; Janzen, 1986b). Sù sèng xuÊt hiÖn c¸ch ®©y 3 - 4 tû n¨m vμ tÝnh phøc t¹p cña sù sèng b¾t ®Çu t¨ng dÇn tõ ®Çu thÕ kû Cambrian (c¸ch ngμy nay kho¶ng 600 triÖu n¨m). Cïng víi sù t¨ng tÝnh ®a d¹ng sinh häc lμ sù tuyÖt chñng b¾t ®Çu xuÊt hiÖn. Trong giai ®o¹n tõ kû Cambrian ®Õn nay, c¸c nhμ cæ sinh häc cho r»ng cã Ýt nhÊt 5 lÇn bÞ tuyÖt chñng hμng lo¹t : • TuyÖt chñng lÇn thø nhÊt diÔn ra vμo cuèi kû Ordovican (c¸ch ®©y kho¶ng 450 triÖu n¨m ), kho¶ng 12% c¸c hä ®éng vËt biÓn vμ 60% sè loμi ®éng thùc vËt bÞ tuyÖt chñng. • TuyÖt chñng lÇn thø hai diÔn ra vμo cuèi kû Devon (c¸ch ®©y kho¶ng 365 triÖu n¨m) vμ kÐo dμi kho¶ng 7 triÖu n¨m ®· g©y lªn sù biÕn mÊt cña 60% tæng sè loμi cßn l¹i sau lÇn tuyÖt chñng lÇn thø nhÊt. • TuyÖt chñng lÇn thø ba lμ nghiªm träng nhÊt kÐo dμi kho¶ng 1 triÖu n¨m diÔn ra vμo kû Permian (c¸ch ®©y kho¶ng 245 triÖu n¨m) ®· xo¸ sæ 54% sè hä vμ kho¶ng 77 - 96% sè loμi ®éng vËt biÓn, 2/3 sè loμi bß s¸t, Õch nh¸i vμ 30% sè bé c«n trïng. • TuyÖt chñng lÇn thø t− xÈy ra vμo cuèi kû Triassic (c¸ch ®©y kho¶ng 210 triÖu n¨m) víi kho¶ng 20% sè loμi sinh vËt trªn tr¸i ®Êt bÞ tiªu diÖt. Hai ®ît tuyÖt chñng ba vμ bèn qu¸ gÇn nhau v× vËy qu¸ tr×nh phôc håi l¹i hoμn toμn ph¶i mÊt 100 triÖu n¨m (Wilson, 1992). • TuyÖt chñng lÇn thø n¨m diÔn ra vμo cuèi kû Cretacis vμ ®Çu kû Tertiary (c¸ch ®©y kho¶ng 65 triÖu n¨m). §©y ®−îc coi lμ lÇn tuyÖt chñng næi tiÕng nhÊt. Ngoμi c¸c loμi th»n l»n khæng lå, h¬n mét nöa loμi bß s¸t vμ mét nöa loμi sèng ë biÓn ®· bÞ tuyÖt chñng. Theo Wilson (1992) th× ngoμi nguyªn nh©n do thiªn th¹ch ë lÇn tuyÖt chñng thø n¨m vμ mét phÇn do nói löa phun trμo ë lÇn thø ba, sù tuyÖt chñng cßn l¹i lμ do hiÖn t−îng b¨ng hμ toμn cÇu. Theo c¸ch tÝnh cña c¸c nhμ khoa häc th× tèc ®é tuyÖt chñng trung b×nh trong qu¸ khø vμo kho¶ng 9% trªn mét triÖu n¨m (Rauf, 1998), tøc kho¶ng 0,000009% trong mét n¨m. Nh− vËy cø 5 n¨m mÊt kho¶ng mét loμi trong 2 triÖu loμi cã trong qu¸ khø. §iÒu nμy cã thÓ thÊp h¬n so víi thùc tÕ v× c¸c nhμ khoa häc ®· kh«ng tÝnh ®−îc sù mÊt ®i cña c¸c loμi ®Æc h÷u. NÕu vËy tèc ®é tuyÖt chñng cao nhÊt chØ cã thÓ lμ 2 loμi mçi n¨m. 20
  6. MÆc dï sè l−îng loμi ®· bÞ tuyÖt chñng chØ lμ nh÷ng con sè −íc l−îng vμ chim, thó lμ nh÷ng loμi ®−îc biÕt ®Õn nhiÒu nhÊt song trªn c¬ së b»ng chøng cô thÓ, c¸c nhμ khoa häc ®· nªu r»ng cã kho¶ng 85 loμi thó vμ 113 loμi chim ®· bÞ tuyÖt chñng tõ nh÷ng n¨m 1600, t−¬ng øng 2,1% c¸c loμi thó vμ 1,3% c¸c loμi chim ( Reid & Miller, 1989 ; Smith et al, 1993 ). Tèc ®é tuyÖt chñng ®Æc biÖt t¨ng nhanh tõ khi xuÊt hiÖn x· héi loμi ng−êi, ®Æc biÖt trong vßng 150 n¨m trë l¹i ®©y. Tèc ®é tuyÖt chñng ®èi víi c¸c loμi thó vμ chim lμ kho¶ng 1 loμi trong 10 n¨m t¹i thêi ®iÓm 1600 - 1700 vμ t¨ng lªn 1 loμi/ n¨m trong kho¶ng1850 - 1950. Tèc ®é tuyÖt chñng t¨ng ®· cho thÊy nh÷ng mèi ®e do¹ víi ®a d¹ng sinh häc ®· trë nªn nghiªm träng. Tèc ®é tuyÖt chñng ®Æc biÖt lín ë c¸c ®¶o v× ®¶o kh«ng nh÷ng lμ n¬i tËp trung c¸c loμi ®Æc h÷u mμ nã cßn bÞ khèng chÕ vÒ mÆt kh«ng gian. HÇu hÕt sù tuyÖt chñng cña c¸c loμi thó, chim, bß s¸t vμ Õch nh¸i ®−îc biÕt ®Õn trong vßng 350 n¨m trë l¹i ®©y hÇu hÕt lμ sèng trªn ®¶o vμ h¬n 80% c¸c loμi thùc vËt ®Æc h÷u trªn c¸c ®¶o hiÖn nay ®Òu ®ang bÞ ®e d¹ng tuyÖt chñng. Tèc ®é tuyÖt chñng ë ®¶o th−êng lín h¬n c¸c n¬i kh¸c. C¸c nghiªn cøu vÒ nh÷ng quÇn x· sèng trªn ®¶o ®· ®−a mét quy luËt chung vÒ ph©n bè ®a d¹ng sinh häc vμ nã ®−îc gäi lμ M« h×nh ®Þa lý sinh häc ®¶o cña Mc Arthur vμ Wilson (1967). M« h×nh nμy nãi lªn mèi quan hÖ gi÷a sè loμi víi diÖn tÝch vμ th−êng tu©n theo qui luËt: Nh÷ng ®¶o cã diÖn tÝch réng sÏ cã nhiÒu loμi h¬n ®¶o cã diÖn tÝch hÑp. C¸c ®¶o lín còng cho phÐp c¸c loμi c¸ch biÖt vÒ ®Þa lý tån t¹i quÇn thÓ cã kÝch th−íc lín h¬n vμ lμm t¨ng tÝnh ®Æc thï cña loμi vμ lμm gi¶m x¸c suÊt tuyÖt chñng cña c¸c loμi míi h×nh thμnh qua tiÕn hãa. M« h×nh ®Þa lý sinh häc ®¶o ®−îc sö dông ®Ó dù tÝnh, dù b¸o sè l−îng vμ tû lÖ loμi cã thÓ bÞ tuyÖt chñng mét khi n¬i c− tró cña chóng bÞ hñy ho¹i (Simberloff, 1986). DiÖn tÝch n¬i c− tró bÞ thu hÑp lμm gi¶m kh¶ n¨ng cung cÊp cña n¬i sèng. M« h×nh nμy còng ®−îc më réng sù ¸p dông ®èi víi c¸c khu b¶o tån, n¬i ®−îc bao bäc bëi c¸c hÖ sinh th¸i bÞ tæn th−¬ng vμ n¬i c− tró bÞ huû ho¹i. C¸c khu nμy còng ®−îc coi nh− nh÷ng hßn ®¶o trªn biÓn vμ ®ang bÞ khai th¸c lμm cho n¬i c− tró cña c¸c loμi bÞ thu hÑp. M« h×nh nμy cho biÕt r»ng nÕu 50% diÖn tÝch cña ®¶o (vμ c¸c khu b¶o tån) bÞ huû ho¹i th× kho¶ng 10% sè loμi trªn ®¶o sÏ bÞ tuyÖt chñng. NÕu 90% n¬i c− tró bÞ ph¸ ho¹i th× 50% sè loμi bÞ mÊt vμ khi 99% n¬i c− tró bÞ mÊt th× 75% sè loμi sÏ bÞ mÊt. Do rõng nhiÖt ®íi lμ n¬i sinh sèng cña phÇn lín c¸c loμi sinh vËt trªn thÕ giíi nªn sù gi¶m sót nhanh chãng diÖn tÝch rõng vμ n¹n ph¸ rõng cßn tiÕp tôc cho ®Õn khi chØ cßn l¹i c¸c Khu b¶o tån th× kho¶ng 2/3 sè loμi thùc vËt vμ chim sÏ bÞ tuyÖt chñng (Simberloff. 1986). NhiÒu nhμ khoa häc dù ®o¸n r»ng sÏ mÊt 5-10% sè loμi vμo nh÷ng n¨m 1990-2020, b×nh qu©n mçi ngμy mÊt ®i 40-140 loμi. Cã thÓ sÏ bÞ mÊt kho¶ng 25% sè loμi vμo n¨m 2050. 3 Nguyªn nh©n g©y suy tho¸i ®a d¹ng sinh häc §a d¹ng sinh häc suy tho¸i do 2 nhãm nguyªn nh©n chÝnh lμ : hiÓm häa tù nhiªn vμ t¸c ®éng cña con ng−êi. C¸c hiÓm häa tù nhiªn g©y ra nh÷ng tæn h¹i nÆng nÒ cho ®a d¹ng sinh häc trong nh÷ng kû nguyªn c¸ch ®©y h¬n 60 triÖu n¨m, cßn ¶nh h−ëng cña c¸c ho¹t ®éng do con ng−êi g©y nªn ®Æc biÖt nghiªm träng tõ gi÷a thÕ kû XIX ®Õn nay. Nh÷ng ¶nh h−ëng do t¸c ®éng cña con ng−êi g©y ra chñ yÕu lμm thay ®æi, suy tho¸i vμ hñy ho¹i c¶nh quan trªn diÖn réng. §iÒu ®ã ®Èy loμi vμ c¸c quÇn x· vμo n¹n diÖt chñng. Mèi nguy h¹i do con ng−êi g©y ra ®èi víi ®a d¹ng sinh häc lμ viÖc ph¸ hñy, chia 21
  7. c¾t, lμm suy tho¸i sinh c¶nh (n¬i sèng). ViÖc khai th¸c qu¸ møc c¸c loμi phôc vô cho nhu cÇu cña con ng−êi, viÖc du nhËp c¸c loμi vμ gia t¨ng bÖnh dÞch còng lμ nh÷ng nguyªn nh©n quan träng lμm suy tho¸i ®a d¹ng sinh häc. C¸c mèi ®e däa trªn cã liªn quan mËt thiÕt ®Õn sù gia t¨ng d©n sè cña toμn thÕ giíi. ViÖc ph¸ hñy c¸c quÇn x· sinh häc x¶y ra nhiÒu nhÊt trong vßng 150 n¨m trë l¹i ®©y vμ liªn quan ®Õn d©n sè thÕ giíi: 1 tû ng−êi n¨m 1850, 2 tû ng−êi n¨m 1930 vμ 5,9 tû ng−êi vμo n¨m 1995, hiÖn nay ®· cã trªn 6 tû ng−êi. Tèc ®é t¨ng d©n sè thÊp ë c¸c n−íc c«ng nghiÖp ph¸t triÓn nh−ng cßn cao ë c¸c n−íc kÐm ph¸t triÓn ë Ch©u ¸, Ch©u Phi vμ Mü La Tinh mμ ®©y l¹i lμ nh÷ng n¬i giμu tÝnh ®a d¹ng sinh häc (WRI/UNEP/UNDP, 1994) 4 Thang bËc ph©n h¹ng møc ®e do¹ cña IUCN, 1994 (IUCN Red List Categorles). Thang bËc ph©n h¹ng møc ®e do¹ n¨m 1994 cña IUCN hiÖn ®ang ®−îc sö dông cã cÊu tróc c¸c thang bËc ph©n h¹ng møc ®e däa ®−îc m« t¶ tãm l−îc qua s¬ ®å sau: BÞ tuyÖt chñng (EX) BÞ tuyÖt chñng trong hoang d· (EW) Nguy cÊp cao (CR) BÞ ®e däa §ñ d÷ liÖu Nguy cÊp (EN) S¾p nguy cÊp (VU) Phô thuéc b¶o tån §−îc ®¸nh gi¸ GÇn bÞ ®e däa §e däa thÊp HÇu nh− kh«ng bÞ ®e däa ThiÕu d÷ liÖu (DD) Ch−a ®−îc ®¸nh gi¸ (NE) S¬ ®å 3.1: CÊu tróc c¸c cÊp ®e däa (IUCN, 1994) • Thang bËc ph©n h¹ng møc ®e däa cô thÓ: + C¸c bËc ph©n h¹ng chÝnh: - BÞ tuyÖt chñng - EX (Extinct): Mét ®¬n vÞ ph©n lo¹i ®−îc coi lμ tuyÖt chñng khi ch¾c ch¾n c¸ thÓ cuèi cïng cña ®¬n vÞ ph©n lo¹i ®ã ®· bÞ tiªu diÖt. - TuyÖt chñng trong hoang d· - EW (Extinct in the wild) : Mét loμi ®−îc coi lμ tuyÖt chñng trong hoang d· khi biÕt ®−îc loμi ®ã chØ tån t¹i trong ®iÒu kiÖn nu«i trång n»m ngoμi ph¹m vi ph©n bè lÞch sö cña loμi ®ã. Loμi ®−îc coi lμ tuyÖt chñng trong hoang d· khi nh÷ng nç lùc ®iÒu tra t¹i nh÷ng vïng sèng cña loμi ®· biÕt hoÆc nh÷ng sinh c¶nh cã hi väng gÆp ®−îc, vμo nh÷ng thêi ®iÓm thÝch hîp (theo ngμy, mïa, n¨m) kh¾p c¸c vïng ph©n bè lÞch sö cña nã, mμ vÉn kh«ng t×m ra mét c¸ thÓ 22
  8. nμo. C¸c cuéc ®iÒu tra v−ît qu¸ khung thêi gian cña mét vßng ®êi hoÆc tuæi thä cña chóng. - Nguy cÊp cao/ RÊt nguy cÊp - CR (Critical Endangered): Mét loμi ®−îc coi lμ rÊt nguy cÊp khi nã ph¶i ®èi mÆt víi nh÷ng mèi ®e do¹ tuyÖt chñng tù nhiªn rÊt lín trong mét t−¬ng lai gÇn, theo ®Þnh nghÜa tõ môc A ®Õn E d−íi ®©y: A. QuÇn thÓ ®ang bÞ suy gi¶m theo mét trong c¸c h×nh thøc sau: 1. C¸c −íc l−îng chØ ra r»ng quÇn ®· bÞ/ cã xu thÕ hoÆc nghi cã sù suy gi¶m Ýt nhÊt 80% trong vßng 10 n¨m hoÆc trong 3 thÕ hÖ võa qua, ®−îc x¸c ®Þnh bëi: (a) quan s¸t trùc tiÕp (b) chØ sè cña ®é phong phó s¸t thùcvíi ®¬nvÞ ph©n lo¹i ®ã (c) sù suy gi¶m trong vïng chiÕm cø, ph¹m vi xuÊt hiÖn hay chÊt l−îng cña sinh c¶nh . (d) møc ®é khai th¸c hiÖn t¹i hoÆc xu h−íng khai th¸c. (e) hËu qu¶ cña du nhËp loμi míi, t¹p lai, bÖnh dÞch, « nhiÔm hay ký sinh. 2. Sù suy gi¶m Ýt nhÊt 80%, cã xu h−íng hoÆc nghi sÏ cã thÓ gÆp ph¶i trong 10 n¨m tíi hoÆc trong 3thÕ hÖ dùa trªn c¬ së x¸c ®Þnh cña bÊt kú ®iÓm (b), (c), (d) hoÆc (e) ë trªn B. Ph¹m vi xuÊt hiÖn −íc l−îng nhá thua 100 km2 hoÆc vïng chiÕm cø nhá thua 10 km2, vμ ®−îc chØ ra bëi c¸c −íc l−îng sau : 1. BÞ ph©n c¸ch nghiªm träng hay ®−îc biÕt chØ tån t¹i trong mét diÓm duy nhÊt. 2. TiÕp tôc suy gi¶m qua quan s¸t hoÆc cã thÓ gÆp ph¶i trong c¸c tr−êng hîp sau: (a) ph¹m vi xuÊt hiÖn (b) diÖn tÝch chiÕm cø (c) diÖn tÝch, ph¹m vi hay chÊt l−îng sinh c¶nh (d) sè l−îng c¸ thÓ tr−ëng thμnh 3. Nh÷ng thay ®æi cùc kú bÊt th−êng theo c¸c ®iÓm sau: (a) ph¹m vi xuÊt hiÖn (b) diÖn tÝch chiÕm cø (c) sè ®Þa ®iÓm ph©n bè hay sè l−îng c¸c quÇn thÓ phô (d) sè l−îng c¸ thÓ tr−ëng thμnh C. Sè l−îng quÇn thÓ ®−îc −íc l−îng cßn Ýt thua 250 c¸ thÓ tr−ëng thμnh vμ : 1. Sè l−îng ®ã vÉn tiÕp tôc suy gi¶m Ýt nhÊt 25% trong 3 n¨m tíi ë 1 thÕ hÖ hoÆc nhiÒu h¬n. 2. QuÇn thÓ vÉn tiÕp tôc gi¶m qua quan s¸t hoÆc cã thÓ gÆp ph¶i vÒ sè l−îng c¸c c¸ thÓ tr−ëng thμnh vμ cÊu tróc quÇn thÓ n»m trong c¸c d¹ng: (a) bÞ chia c¾t nghiªm träng (b) tÊt c¶ c¸c c¸ thÓ ®Òu n»m trong mét quÇn thÓ phô duy nhÊt. 23
  9. D. QuÇn thÓ cã sè l−îng d−íi 50 c¸ thÓ tr−ëng thμnh. E. C¸c ph©n tÝch khèi l−îng chØ ra r»ng kh¶ n¨ng tuyÖt chñng trong tù nhiªn Ýt nhÊt lμ d−íi 50% trong vßng 10 n¨m hoÆc lμ 3 thÕ hÖ hay bÊt cø khi nμo dμi h¬n. - Nguy cÊp - EN (Endangered): Mét loμi ®−îc coi lμ nguy cÊp khi nã ch−a ph¶i lμ nguy cÊp cao nh−ng nã ®ang ph¶i ®èi mÆt víi nh÷ng mèi ®e do¹ tuyÖt chñng tù nhiªn rÊt lín trong mét t−¬ng lai gÇn theo ®Þnh nghÜa tõ môc A ®Õn E d−íi ®©y: A. QuÇn thÓ ®ang bÞ suy gi¶m theo mét trong c¸c h×nh thøc sau: 1. C¸c quan s¸t, −íc l−îng chØ ra r»ng quÇn ®· bÞ/ cã xu thÕ hoÆc nghi cã sù suy gi¶m Ýt nhÊt 50% trong vßng 10 n¨m hoÆc trong 3 thÕ hÖ võa qua hoÆc l©u h¬n, ®−îc x¸c ®Þnh bëi: (a) quan s¸t trùc tiÕp (b) mét chØ sè cña ®é phong phó s¸t thùc víi ®¬nvÞ ph©n lo¹i ®ã (c) suy gi¶m trong vïng chiÕm cø (d) møc ®é khai th¸c hiÖn t¹i hoÆc cã xu h−íng khai th¸c. (e) hËu qu¶ cña du nhËp loμi míi, t¹p lai, bÖnh dÞch, « nhiÔm hay ký sinh. 2. Sù suy gi¶m Ýt nhÊt 50%, cã xu h−íng hoÆc nghi sÏ cã thÓ gÆp ph¶i trong 10 n¨m tíi hoÆc trong 3 thÕ hÖ tíi hoÆc l©u h¬n dùa trªn c¬ së x¸c ®Þnh cña bÊt kú ®iÓm (b), (c), (d) hoÆc (e) ë trªn B. Ph¹m vi xuÊt hiÖn −íc l−îng nhá thua 5000 km2 hoÆc vïng chiÕm cø nhá thua 500 km2, vμ ®−îc chØ ra bëi c¸c −íc l−îng sau : 1. BÞ ph©n c¸ch nghiªm träng hay ®−îc biÕt chØ tån t¹i trong 5 ®iÓm. 2. TiÕp tôc suy gi¶m qua quan s¸t hoÆc cã thÓ gÆp ph¶i trong c¸c tr−êng hîp sau: (a) ph¹m vi xuÊt hiÖn (b) diÖn tÝch chiÕm cø (c) diÖn tÝch, ph¹m vi hay chÊt l−îng sinh c¶nh (d) sè ®Þa ®iÓm ph©n bè hay sè l−îng quÇn thÓ phô (e) sè l−îng c¸ thÓ tr−ëng thμnh 3. Nh÷ng thay ®æi cùc kú bÊt th−êng theo c¸c ®iÓm sau: (a) ph¹m vi xuÊt hiÖn (b) diÖn tÝch chiÕm cø (c) sè ®Þa ®iÓm ph©n bè hay sè l−îng c¸c quÇn thÓ phô (d) sè l−îng c¸ thÓ tr−ëng thμnh C. Sè l−îng quÇn thÓ ®−îc −íc l−îng cßn Ýt thua 2500 c¸ thÓ tr−ëng thμnh vμ : 1. Sè l−îng ®ã vÉn tiÕp tôc suy gi¶m Ýt nhÊt 20% trong 5 n¨m tíi ë 1 thÕ hÖ hoÆc nhiÒu h¬n. 2. QuÇn thÓ vÉn tiÕp tôc gi¶m qua quan s¸t hoÆc cã thÓ gÆp ph¶i vÒ sè l−îng c¸c c¸ thÓ tr−ëng thμnh vμ cÊu tróc quÇn thÓ n»m trong c¸c d¹ng: 24
  10. (a) bÞ chia c¾t nghiªm träng (b) tÊt c¶ c¸c c¸ thÓ ®Òu n»m trong mét quÇn thÓ phô duy nhÊt. D. Sè l−îng quÇn thÓ ®−îc −íc l−îng Ýt d−íi 250 c¸ thÓ tr−ëng thμnh. E. C¸c ph©n tÝch sè l−îng chØ ra r»ng kh¶ n¨ng tuyÖt chñng trong tù nhiªn Ýt nhÊt lμ d−íi 20% trong vßng 20 n¨m hoÆc 5 thÕ hÖ. - S¾p nguy cÊp - VU (Vulnerable): Mét loμi ®−îc coi lμ s¾p nguy cÊp khi nã ch−a ph¶i nguy cÊp cao hay nguy cÊp nh−ng ®ang ph¶i ®èi mÆt nh−ng ®ang ph¶i ®èi mÆt víi nh÷ng mèi ®e do¹ tuyÖt chñng tù nhiªn rÊt lín trong mét t−¬ng lai theo ®Þnh nghÜa tõ môc A ®Õn D d−íi ®©y: A. QuÇn thÓ ®ang bÞ suy gi¶m theo mét trong c¸c h×nh thøc sau : 1. C¸c quan s¸t, −íc l−îng chØ ra r»ng quÇn ®· bÞ/ cã xu thÕ hoÆc nghi cã sù suy gi¶m Ýt nhÊt 20% trong vßng 10 n¨m hoÆc trong 3 thÕ hÖ võa qua hoÆc l©u h¬n, ®−îc x¸c ®Þnh bëi: (a) quan s¸t trùc tiÕp (b) mét chØ sè cña ®é phong phó s¸t thùc víi ®¬nvÞ ph©n lo¹i ®ã (c) suy gi¶m trong vïng chiÕm cø (d) møc ®é khai th¸c hiÖn t¹i hoÆc cã xu h−íng khai th¸c. (e) hËu qu¶ cña du nhËp loμi míi, t¹p lai, bÖnh dÞch, « nhiÔm hay ký sinh. 2. Sù suy gi¶m Ýt nhÊt 20%, cã xu h−íng hoÆc nghi sÏ cã thÓ gÆp ph¶i trong 10 n¨m tíi hoÆc trong 3 thÕ hÖ tíi hoÆc l©u h¬n dùa trªn c¬ së x¸c ®Þnh cña bÊt kú ®iÓm (b), (c), (d) hoÆc (e) ë trªn B. Ph¹m vi xuÊt hiÖn −íc l−îng nhá thua 20.000 km2 hoÆc vïng chiÕm cø nhá thua 2000 km2, vμ ®−îc chØ ra bëi c¸c −íc l−îng sau : 1. BÞ ph©n c¸ch nghiªm träng hay ®−îc biÕt chØ tån t¹i trong d−íi 10 ®iÓm duy nhÊt. 2. TiÕp tôc suy gi¶m qua quan s¸t hoÆc cã thÓ gÆp ph¶i trong c¸c tr−êng hîp sau: (a) ph¹m vi xuÊt hiÖn (b) diÖn tÝch chiÕm cø (c) diÖn tÝch, ph¹m vi hay chÊt l−îng sinh c¶nh (d) sè ®Þa ®iÓm ph©n bè hay sè l−îng quÇn thÓ phô (e) sè l−îng c¸ thÓ tr−ëng thμnh 3. Nh÷ng thay ®æi cùc kú bÊt th−êng theo c¸c ®iÓm sau: (a) ph¹m vi xuÊt hiÖn (b) diÖn tÝch chiÕm cø (c) sè ®Þa ®iÓm ph©n bè hay sè l−îng c¸c quÇn thÓ phô (d) sè l−îng c¸ thÓ tr−ëng thμnh C. Sè l−îng quÇn thÓ ®−îc −íc l−îng cßn Ýt thua 10.000 c¸ thÓ tr−ëng thμnh vμ : 25
  11. 1. Sè l−îng ®ã vÉn tiÕp tôc suy gi¶m Ýt nhÊt 10% trong 10 n¨m tíi ë 1 thÕ hÖ hoÆc nhiÒu h¬n. 2. QuÇn thÓ vÉn tiÕp tôc gi¶m qua quan s¸t hoÆc cã thÓ gÆp ph¶i vÒ sè l−îng c¸c c¸ thÓ tr−ëng thμnh vμ cÊu tróc quÇn thÓ n»m trong c¸c d¹ng: (a) bÞ chia c¾t nghiªm träng (b) tÊt c¶ c¸c c¸ thÓ ®Òu n»m trong mét quÇn thÓ phô duy nhÊt. D. QuÇn thÓ lμ rÊt nhá hoÆc sè l−îng quÇn thÓ giíi h¹n d−íi 1000 c¸ thÓ tr−ëng thμnh. E. C¸c ph©n tÝch sè l−îng chØ ra r»ng kh¶ n¨ng tuyÖt chñng trong tù nhiªn Ýt nhÊt lμ 10% trong vßng 100 n¨m. - §e do¹ thÊp - LR (Lower Risk): Mét loμi ®e do¹ thÊp khi nã ®· ®−îc ®¸nh gi¸, kh«ng tho¶ m·n c¸c tiªu chuÈn ®¸nh gi¸ cña møc nguy cÊp cao, nguy cÊp hay s¾p nguy cÊp. Loμi ®−îc coi lμ ®e do¹ thÊp cã thÓ chia ra ba møc phô sau : A. Phô thuéc b¶o tån - cd (Conservation Dependent): Loμi lμ träng t©m cña ch−¬ng tr×nh b¶o tån riªng cho loμi hoÆc ch−¬ng tr×nh b¶o tån vïng sèng, h−íng tíi loμi ®ang ®−îc quan t©m mμ nÕu ch−¬ng tr×nh b¶o tån ngõng th× loμi sÏ r¬i vμo mét trong nh÷ng møc ®é ®e däa trªn trong vßng 5 n¨m tíi. B. GÇn bÞ ®e däa - nt (Near Theatened): Loμi kh«ng ®−îc x¸c ®Þnh ë møc ®é phô thuéc b¶o tån, song gÇn víi møc s¾p nguy cÊp. C. Ýt quan t©m - lc (Least Concem): Loμi ch−a ®−îc xÕp vμo phô thuéc b¶o tån hoÆc gÇn bÞ ®e do¹. + C¸c nhãm ch−a ®−îc xÕp h¹ng: - ThiÕu sè liÖu - DD (Data Deficient): Loμi thiÕu sè liÖu lμ loμi kh«ng ®ñ th«ng tin ®Ó ®¸nh gi¸ trùc tiÕp hay gi¸n tiÕp hiÓm häa tuyÖt chñng dùa vμo ph©n bè hoÆc t×nh tr¹ng quÇn thÓ. Loμi ®−îc xÕp vμo møc nμy cã thÓ ®−îc nghiªn cøu rÊt nhiÒu vμ cã nh÷ng hiÓu biÕt vÒ sinh häc cña chóng, song l¹i thiÕu nh÷ng sè liÖu ®¸ng tin cËy vÒ møc ®é phong phó hay ph©n bè. V× vËy, thiÕu sè liÖu kh«ng ph¶i lμ thø h¹ng bÞ ®e do¹ hay ®e do¹ thÊp. Loμi ®−îc liÖt kª vμo nhãm nμy cÇn cã thªm nhiÒu th«ng tin ®Ó trong t−¬ng lai cã thÓ xÕp nã vμo mét møc ®e do¹ nμo ®ã trong sè c¸c møc ®e do¹ ®· ®−a ra. - Ch−a ®−îc ®¸nh gi¸ - NE (Not Evaluated): Loμi ch−a ®¸nh gi¸ theo bÊt cø tiªu chuÈn nμo mμ IUCN ®· ®−a ra. • CÇn l−u ý: trong S¸ch §á ViÖt Nam, phÇn §éng vËt (1992) vμ phÇn Thùc vËt (1996) ®· sö dông c¸c cÊp ®¸nh gi¸ cò cña IUCN (1978) vμ cã mét sè ®iÓm kh¸c nh− sau: + HiÕm - R (Rare): Gåm nh÷ng taxon cã ph©n bè hÑp, nhÊt lμ nh÷ng chi, gièng ®¬n loμi, cã sè l−îng Ýt, tuy hiÖn nay ch−a ph¶i lμ dèi t−îng ®ang hoÆc sÏ bÞ ®e do¹ nh−ng sù tån t¹i l©u dμi cña chóng lμ rÊt máng manh. BÞ ®e do¹ - T (Threatened): Lμ nh÷ng taxon thuéc mét trong nh÷ng cÊp ®e do¹ + trªn nh−ng ch−a ®ñ t− liÖu ®Ó xÕp chóng vμo cÊp cô thÓ nμo. 26
  12. + Kh«ng biÕt chÝnh x¸c - K (Insufficiently Known): Lμ nh÷ng taxon nghi ngê vμ kh«ng biÕt ch¾c ch¾n chóng thuéc lo¹i nμo trong c¸c cÊp trªn v× thiÕu th«ng tin. CÇn nghiªn cøu thªm ®Ó x¸c ®Þnh cô thÓ møc ®e do¹ cña chóng. 27
  13. Ch−¬ng 2 B¶o tån ®a d¹ng sinh häc Môc ®Ých: Cung cÊp cho sinh viªn kiÕn thøc, kü n¨ng, th¸i ®é cÇn thiÕt ®Ó cã thÓ tham gia vËn ®éng vμ thùc hiÖn c«ng t¸c b¶o tån ®a d¹ng sinh häc. Môc tiªu: Sau khi häc xong ch−¬ng nμy, sinh viªn cã kh¶ n¨ng + Gi¶i thÝch ®−îc c¸c nguyªn lý cña b¶o tån ®a d¹ng sinh häc. + Tr×nh bμy vμ ph©n biÖt ®−îc c¸c ph−¬ng thøc b¶o tån vμ c¬ së luËt ph¸p liªn quan ®Õn b¶o tån §DSH . + X¸c ®Þnh vμ cã thÓ vËn dông ®−îc c¸ch tæ chøc qu¶n lý ®a d¹ng sinh häc. Khung ch−¬ng tr×nh tæng quan toμn ch−¬ng: Bμi Môc tiªu Néi dung Ph−¬ng ph¸p VËt liÖu Thêi gian + Tr×nh bμy ®−îc + B¶o tån §DSH + Tr×nh bμy + OHP 2 Bμi 4: kh¸i niÖm, c¸c + C¸c c¬ së cña + §éng n·o. + Tμi liÖu ph¸t tay Nguyªn lý c¬ së vμ b¶o tån §DSH + Th¶o luËn nhãm + A0, bót l«ng cña b¶o tån nguyªn t¾c cña + C¸c nguyªn t¾c dÇu §DSH b¶o tån §DSH . c¬ b¶n cña b¶o + ThÎ mμu, b¶ng tån §DSH ghim/ kÑp + Ph©n biÖt ®−îc + C¸c ph−¬ng + Tr×nh bμy + OHP, Slides 5 Bμi 5: c¸c ph−¬ng thøc b¶o tån + Th¶o luËn nhãm + ThÎ mμu, b¶ng C¸c thøc vμ c¬ së chÝnh + Bμi tËp t×nh + Tμi liÖu ph¸t ph−¬ng ph¸p lý trong + LuËt ph¸p liªn huèng tay. thøc b¶o b¶o tån §DSH quan ®Õn ho¹t tån §DSH ®éng b¶o tån + X¸c ®Þnh ®−îc + Tæ chøc qu¶n lý + §éng n·o. + Tμi liÖu ph¸t tay. 5 Bμi 6: c¸ch tæ chøc ®a d¹ng sinh + Tr×nh bμy + OHP, slides Tæ chøc, qu¶n lý §DSH häc t¹i c¸c + Bμi tËp t×nh + B¶n ®å qu¶n lý b¶o t¹i c¸c KBT KBT huèng/ Bμi giao + B¨ng video tån ®a d¹ng + Gi¶i thÝch ®−îc + C¸c ho¹t ®éng nhiÖm vô. + ThÎ mμu/b¶ng sinh häc sù cÇn thiÕt cña phèi hîp, hç trî + ChiÕu c¸c ho¹t ®éng trong b¶o tån Video/h×nh ¶nh phèi hîp/hç trî §DSH trong b¶o tån 28
  14. Bμi 4: Nguyªn lý cña b¶o tån ®a d¹ng sinh häc Môc tiªu: Sau khi häc xong phÇn nμy sinh viªn cã kh¶ n¨ng: - Tr×nh bμy ®−îc kh¸i niÖm vμ c¸c nguyªn t¾c b¶o tån ®a d¹ng sinh häc. - Gi¶i thÝch ®−îc c¬ së cña b¶o tån ®a d¹ng sinh häc. 5 B¶o tån ®a d¹ng sinh häc 5.1 Kh¸i niÖm B¶o tån ®a d¹ng sinh häc (Conservation of biodiversity) lμ viÖc qu¶n lý mèi t¸c ®éng qua l¹i gi÷a con ng−êi víi c¸c gen, c¸c loμi vμ c¸c hÖ sinh th¸i nh»m mang l¹i lîi Ých lín nhÊt cho thÕ hÖ hiÖn t¹i vμ vÉn duy tr× tiÒm n¨ng cña chóng ®Ó ®¸p øng nhu cÇu vμ nguyÖn väng cña c¸c thÕ hÖ t−¬ng lai (Tõ ®iÓn §a d¹ng sinh häc vμ ph¸t triÓn bÒn v÷ng, 2001). Nguyªn lý khoa häc cña b¶o tån ®a d¹ng sinh häc chÝnh lμ sinh häc b¶o tån. Theo Soule (1985): Sinh häc b¶o tån lμ mét khoa häc ®a ngμnh ®−îc x©y dùng nh»m h¹n chÕ c¸c mèi ®e däa ®èi víi ®a d¹ng sinh häc víi hai môc ®Ých - mét lμ t×m hiÓu nh÷ng t¸c ®éng tiªu cùc do con ng−êi g©y ra ®èi víi c¸c loμi, c¸c hÖ sinh th¸i; hai lμ x©y dùng c¸c ph−¬ng ph¸p tiÕp cËn ®Ó h¹n chÕ sù tuyÖt diÖt cña c¸c loμi. 5.2 Sù cÇn thiÕt ph¶i b¶o tån ®a d¹ng sinh häc Thùc tr¹ng ®a d¹ng sinh häc trªn ph¹m vi toμn cÇu ®· vμ ®ang suy tho¸i nghiªm träng. Suy tho¸i ®a d¹ng sinh häc sÏ ®−a ®Õn nh÷ng hËu qu¶ to lín vμ kh«ng l−êng tr−íc ®−îc ®èi víi sù tån t¹i vμ ph¸t triÓn cña x· héi loμi ng−êi. §a d¹ng sinh häc cã gi¸ trÞ rÊt lín nh− ®· nªu ë phÇn tr−íc, chÝnh v× thÕ b¶o tån ®a d¹ng lμ viÖc lμm cÇn thiÕt vμ khÈn cÊp hiÖn nay cña nh©n lo¹i. Nh×n chung cã mét sè lý do kh¼ng ®Þnh sù cÇn thiÕt ph¶i b¶o tån ®a d¹ng sinh häc lμ: • Lý do kinh tÕ: lý do nμy tr−íc hÕt ®Ò cËp vÒ gãc ®é kinh tÕ cña ®a d¹ng sinh häc, ®ã lμ nh÷ng s¶n phÈm ®−îc con ng−êi trùc tiÕp hoÆc gi¸n tiÕp sö dông. • Lý do sinh th¸i: lý do nμy ®Ò cËp ®Õn viÖc duy tr× c¸c qu¸ tr×nh sinh th¸i c¬ b¶n cña ®a d¹ng sinh häc. §a d¹ng sinh häc ®· t¹o lËp nªn sù c©n b»ng sinh th¸i nhê nh÷ng mèi liªn hÖ gi÷a c¸c loμi víi nhau. C©n b»ng sinh th¸i lμ c¬ së ®Ó ph¸t triÓn bÒn v÷ng c¸c qu¸ tr×nh trao ®æi chÊt vμ n¨ng l−îng trong hÖ sinh th¸i. • Lý do ®¹o ®øc: lý do nμy gióp chóng ta t«n träng lÉn nhau trong qu¸ tr×nh cïng tån t¹i. C¸c sinh vËt ph¶i n−¬ng tùa vμo nhau ®Ó sèng, sinh vËt nμy lμ chç dùa cña sinh vËt kia. Chóng t¹o thμnh mét chuçi liªn hoμn tån t¹i trong thiªn nhiªn vμ mçi sinh vËt chØ lμ mét m¾t xÝch trong chuçi liªn hßan ®ã. • Lý do thÈm mü: ®a d¹ng sinh häc ®· t¹o ra nh÷ng dÞch vô tù nhiªn ®Ó con ng−êi nghØ ng¬i, du lÞch sinh th¸i, th−ëng thøc vμ gi¶i trÝ... Nã gãp phÇn c¶i thiÖn ®êi sèng cña con ng−êi. • Lý do tiÒm Èn: kh«ng ph¶i c¸c loμi sinh vËt ®Òu cã nh÷ng gi¸ trÞ kinh tÕ, sinh th¸i, ®¹o ®øc, thÈm mü gièng nhau vμ thùc tÕ hiÖn nay chóng ta ch−a x¸c ®Þnh ®−îc hÕt 29
  15. c¸c gi¸ trÞ cña chóng. Mét sè loμi hiÖn ®−îc coi lμ kh«ng cã gi¸ trÞ cã thÓ trë thμnh loμi h÷u Ých hoÆc cã mét gi¸ trÞ lín nμo ®ã trong t−¬ng lai, ®ã chÝnh lμ gi¸ trÞ tiÒm Èn cña ®a d¹ng sinh häc. 6 C¸c c¬ së cña b¶o tån ®a d¹ng sinh häc Nh÷ng næ lùc vÒ b¶o tån th−êng h−íng ®Õn viÖc b¶o vÖ c¸c loμi ®ang bÞ suy gi¶m vÒ sè l−îng vμ ®ang cã nguy c¬ bÞ tuyÖt diÖt. Nh−ng ®Ó cã thÓ b¶o tån thμnh c«ng loμi trong nh÷ng ®iÒu kiÖn kh¾c nghiÖt do con ng−êi t¹o nªn, c¸c nhμ sinh häc vμ c¸c nhμ b¶o tån cÇn ph¶i x¸c ®Þnh ®−îc tÝnh æn ®Þnh cña quÇn thÓ d−íi nh÷ng ®iÒu kiÖn nhÊt ®Þnh. LiÖu quÇn thÓ cña mét loμi ®ang cã nguy c¬ bÞ tuyÖt diÖt cã thÓ tiÕp tôc tån t¹i hoÆc thËm chÝ ph¸t triÓn trong mét khu b¶o tån ®−îc kh«ng? Ng−îc l¹i c¸c loμi ®ang bÞ suy gi¶m cã cÇn sù quan t©m ®Æc biÖt nμo ®Ó tr¸nh khái sù tuyÖt diÖt hay kh«ng? NhiÒu khu b¶o tån ®−îc h×nh thμnh nh»m b¶o vÖ mét sè loμi quý hiÕm; biÓu t−îng cho vïng, cho quèc gia hoÆc cã gi¸ trÞ ®Æc biÖt kh¸c. Tuy nhiªn viÖc chØ khoanh nu«i c¸c quÇn x· mμ trong ®ã cã c¸c loμi nªu trªn sinh sèng thμnh c¸c khu b¶o tån ch−a h¼n ®· cã thÓ ng¨n chÆn ®−îc sù suy gi¶m vμ tuyÖt diÖt, kÓ c¶ khi chóng ®−îc ph¸p luËt b¶o vÖ. Nh×n chung c¸c khu b¶o tån chØ ®−îc thμnh lËp sau khi con ng−êi nhËn thÊy ®−îc sù suy gi¶m cña hÇu hÕt c¸c quÇn thÓ cña loμi ®ang cã nguy c¬ bÞ tuyÖt diÖt trong hoang d·. Trong nh÷ng ®iÒu kiÖn nh− vËy th× hiÖn tr¹ng cña loμi thay ®æi theo xu thÕ suy gi¶m nhanh chãng vÒ sè l−îng vμ tiÕn tíi tuyÖt diÖt. Cïng lóc ®ã c¸c c¸ thÓ n»m ngoμi ranh giíi khu b¶o tån vÉn tiÕp tôc bÞ ®e däa do kh«ng ®−îc b¶o vÖ. Theo nguyªn t¾c chung, mét kÕ ho¹ch b¶o tån thÝch hîp cho mét loμi ®ßi hái cμng nhiÒu c¸ thÓ ®−îc b¶o tån cμng tèt trong mét diÖn tÝch lín nhÊt cã thÓ ®−îc cña n¬i c− tró ®ang ®−îc b¶o vÖ. Qua kÕt qu¶ nghiªn cøu cña nhiÒu nhμ khoa häc ®èi víi b¶o tån quÇn thÓ cho thÊy cÇn cã c¸c quÇn thÓ lín ®Ó b¶o tån hÇu hÕt c¸c loμi v× nh÷ng loμi nμo cã quÇn thÓ nhá ®Òu dÔ cã nguy c¬ bÞ tuyÖt diÖt. C¸c quÇn thÓ nhá dÔ bÞ suy gi¶m nhanh vÒ sè l−îng vμ bÞ tuyÖt chñng côc bé v× 3 nguyªn nh©n chÝnh lμ: • MÊt tÝnh biÕn dÞ di truyÒn, giao phèi hÑp vμ l¹c dßng gen. • Nh÷ng dao ®éng vÒ sè l−îng quÇn thÓ do nh÷ng biÕn ®éng ngÉu nhiªn gi÷a tû lÖ sinh vμ tû lÖ chÕt. • Nh÷ng nhiÔu ®éng m«i tr−êng do nh÷ng biÕn ®æi vÒ sù b¾t måi, c¹nh tranh, dÞch bÖnh, nguån thøc ¨n còng nh− c¸c rñi ro, thiªn tai x¶y ra bÊt th−êng nh− ch¸y, lò lôt hay h¹n h¸n. 7 C¸c nguyªn t¾c c¬ b¶n cña b¶o tån ®a d¹ng sinh häc Theo khuyÕn nghÞ cña c¸c nhμ nghiªn cøu b¶o tån, khi tiÕn hμnh nghiªn cøu vμ triÓn khai viÖc ph¸t triÓn chiÕn l−îc ®a d¹ng sinh häc, cÇn ph¶i tu©n thñ 10 nguyªn t¾c chØ ®¹o c¬ b¶n sau: 1. Mäi d¹ng cña sù sèng lμ ®éc nhÊt vμ cÇn thiÕt vμ mäi ng−êi ph¶i nhËn thøc ®−îc ®iÒu ®ã. 2. B¶o tån ®a d¹ng sinh häc lμ mét d¹ng ®Çu t− ®em l¹i lîi Ých lín cho ®Þa ph−¬ng, cho ®Êt n−íc vμ toμn cÇu. 30

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản