Đ bài: Hình nh con ng i Nguy n Khuy n qua bài th Câu cá mùa thuề ả ườ ễ ế ơ
Bài M u S 1:ẫ ố
"Gió vàng hiu h t c nh tiêu sắ ả ơ
L t bên tr i bóng nh n th aẻ ẻ ờ ạ ư
Gi ng ng c sen tàn bông h t th mế ọ ế ắ
R ng phong lá r ng ti ng nh m a."ừ ụ ế ư ư
Có th nói thu là b c nh thiên nhiên đc s c trong b c tranh b n mùa: xuân, h , thu,ể ứ ả ặ ắ ứ ố ạ
đông. Cũng vì l đó mà t bao đi nay, mùa thu luôn là đ tài muôn thu c a bi t bao thiẽ ừ ờ ề ở ủ ế
nhân, là n i g i g m tâm t , tình c m c a h . Trong văn h c trung đi cũng th , bên c nhơ ử ắ ư ả ủ ọ ọ ạ ế ạ
các tác ph m có đ tài mùa thu nh "Thu d " c a Nguy n Du hay "Ng u h ng" c aẩ ề ư ạ ủ ễ ẫ ứ ủ
Nguy n B nh Khiêm thì s là m t thi u sót n u không nh c đn chùm th thu c aễ ỉ ẽ ộ ế ế ắ ế ơ ủ
Nguy n Khuy n mà n i b t là bài "Thu đi u". Qua bài th ta th y đc tâm tr ng th iễ ế ổ ậ ế ơ ấ ượ ạ ờ
th và t m lòng sâu n ng c a Nguy n Khuy n đi v i đt n c.ế ấ ặ ủ ễ ế ố ớ ấ ướ
X a nay, khi nói đn mùa thu, các thi nhân th ng s d ng nh ng hình nh đp tráng lư ế ườ ử ụ ữ ả ẹ ệ
nh sen tàn, t ng phong lá đ, lá ngô đng r ng... nh ng đi v i "Câu cá mùa thu" c aư ừ ỏ ồ ụ ư ố ớ ủ
Nguy n Khuy n thì hoàn toàn khác, ông đa vào th nh ng khung c nh quen thu c nhễ ế ư ơ ữ ả ộ ư
ao thu, ngõ trúc, lá vàng... nh ng c nh v t tuy gi n d nh ng l i ph n ánh r t th c mùaữ ả ậ ả ị ư ạ ả ấ ự
thu c a làng quê Vi t Nam, toát lên đc cái h n dân t c. C nh thu trong th Tam Nguyênủ ệ ượ ồ ộ ả ơ
hi n lên v i cái v đp thanh s , d u nh nh ng v n có nét h p d n riêng, đy v thu nệ ớ ẻ ẹ ơ ị ẹ ư ẫ ấ ẫ ầ ẻ ầ
Vi t ch không ph i mùa thu m n n i khác.ệ ứ ả ượ ở ơ
Con ng i yêu thiên nhiên c a Nguy n Khuy n đc th hi n qua nh ng v n th miêuườ ủ ễ ế ượ ể ệ ữ ầ ơ
t c nh v t r t th c c a ông. Trong "Thu đi u" tác gi đã đt đi m nhìn c a mình t aoả ả ậ ấ ự ủ ế ả ặ ể ủ ừ
thu lên b u tr i xanh ng t r i t vùng tr i y tr l i ao, tr l i v i chi c thuy n câu.ầ ờ ắ ồ ừ ờ ấ ở ạ ở ạ ớ ế ề
Nguy n Khuy n c m nh n mùa thu t g n ra xa r i t xa tr l i g n nh m khái quátễ ế ả ậ ừ ầ ồ ừ ở ạ ầ ằ
c nh v t nh ng v n không làm m t đi v yên ng c a mùa thu.ả ậ ư ẫ ấ ẻ ắ ủ
Đu bài th ông vi t:ầ ơ ế
"Ao thu l nh l o n c trong veoạ ẽ ướ
M t chi c thuy n câu bé t o teo"ộ ế ề ẻ
Đi m s qua ta nh n ra hình nh ng ông ng i câu cá trong khí thu l nh l o gi a chi c aoể ơ ậ ả ư ồ ạ ẽ ữ ế
thu nh h p nh ng n ch a trong hai câu th v n là b i c nh đt n c đng th i.ỏ ẹ ư ẩ ứ ơ ố ố ả ấ ướ ươ ờ
Ng i x a có câu: "Th y chí thanh t c vô ng " nghĩa là n c trong thì không có cá. Dùườ ư ủ ắ ư ướ
v y, trong "Thu đi u", tuy là "n c trong veo" nh ng ng ông v n ôm c n, đó là m t vi cậ ế ướ ư ư ẫ ầ ộ ệ
không th , tác gi đang làm m t vi c vô th ng, vô ph t, đang đi m t v i m t tình c nhể ả ộ ệ ưở ạ ố ặ ớ ộ ả
đau xót đó là tuy ông là ng i h c r ng tài cao nh ng ph i bó tay tr c c nh n c m tườ ọ ộ ư ả ướ ả ướ ấ
mà v d y h c, không mang tài năng ra ph dân, làm quan vì th i này làm quan ch đ trề ạ ọ ụ ờ ỉ ể ở
thành con r i cho k khác gi t dây. Nguy n Khuy n luôn mang trong mình mong c cóố ẻ ậ ễ ế ướ
th giúp n c nh ng hoài bão y không th c t cánh trong xã h i nhi u nh ng b y gi ,ể ướ ư ấ ể ấ ộ ễ ươ ấ ờ
t t c đu vô v ng nh vi c câu cá n c trong. Đúng nh ván c đang vào h i b t cấ ả ề ọ ư ệ ướ ư ờ ồ ế ắ
trong bài "t trào" c a ông "c đng d cu c không còn n c" - " B c ch a thâu canh đãự ủ ờ ươ ở ộ ướ ạ ử
ch y làng". Trong m ch c m xúc y, tác gi vi t ti p:ạ ạ ả ấ ả ế ế
"Sóng n c theo làn h i g n tíướ ơ ợ
Lá vàng tr c gió kh đa vèo"ướ ẽ ư
"Sóng n c theo làn" dùng đ t c nh m t n c g n sóng theo làn gió thu, t ng ch ngướ ể ả ả ặ ướ ợ ưở ừ
nh tác gi mu n nói đn cái chuy n đng khe kh c a m t h g n sóng nh ng th c raư ả ố ế ể ộ ẽ ủ ặ ồ ợ ư ự
đó chính là thái đ s ng mà Nguy n Khuy n mu n ng i đi thông c m, c m thông choộ ố ễ ế ố ườ ờ ả ả
hành đng cáo quan v quê thay thái đ "bình chân nh v i" tr c c nh đt n c r i vàoộ ề ộ ư ạ ướ ả ấ ướ ơ
tay gi c, th m chí có lúc ông ph i d y h c trong dinh c a ông quan theo Pháp nh ng t tặ ậ ả ạ ọ ủ ư ấ
c nh ng đi u đó ch là vài làn sóng g n trong cu c đi trong s ch nh ao thu c aả ữ ề ỉ ợ ộ ờ ạ ư ủ
Nguy n Khuy n, ông v n thanh khi t nh làn n c kia, v n m t lòng h ng v T qu cễ ế ẫ ế ư ướ ẫ ộ ướ ề ổ ố
và gi v ng hào khí c a ng i quân t .ữ ữ ủ ườ ử
Gam màu l nh lúc này b đâm ngang b i màu vàng c a chi c lá. Nhi u ng i cho r ngạ ị ở ủ ế ề ườ ằ
chi c lá đã kh đa thì không th có đ "vèo" nh ng th c ch t chi ti t này l i r t h p lý,ế ẽ ư ể ộ ư ự ấ ế ạ ấ ợ
ch "vèo" v n đc dùng đ g i t v thanh m nh c a chi c lá khi bay hay cũng chính làữ ố ượ ể ợ ả ẻ ả ủ ế
hi n th c đt n c r i vào tay gi c quá nhanh, th i th thay đi trong ch p m t, khi nệ ự ấ ướ ơ ặ ờ ế ổ ớ ắ ế
tác gi không kh i bàng hoàng xót xa tr c tình c nh đt n c đy đau th ng. Nguy nả ỏ ướ ả ấ ướ ầ ươ ễ
Khuy n e r ng r i đt n c này s nh chi c lá vàng kia, m c nát trên n n đt thu.ế ằ ồ ấ ướ ẽ ư ế ụ ề ấ
Cùng ngh thu t t c nh ng tình, c nh thu đc tác gi miêu t qua hai câu th ti p:ệ ậ ả ả ụ ả ượ ả ả ơ ế
"T ng mây l l ng tr i xanh ng tầ ơ ử ờ ắ
Ngõ trúc quanh co khách v ng teo"ắ
Trong cái v n n c điên đo đng th i, ông quan thanh liêm v h u li u có giúp gì choậ ướ ả ươ ờ ề ư ệ
n c, ông đau xót, t i h và mu n g i g m tâm s vào khung c nh thu nh b u tr i xanhướ ủ ổ ố ử ắ ự ả ư ầ ờ
ng t hay ngõ trúc kia đ làm v i đi ph n nào n i bu n vì b t l c. Song nh ng hình nhắ ể ơ ầ ỗ ồ ấ ự ữ ả
m c m c c a làng quê l i càng làm ông day d t vì trách nhi m c a b n thân. Hình nhộ ạ ủ ạ ứ ệ ủ ả ả
ngõ trúc lúc này g i lên m t s cô đn, tr ng v ng khôn cùng, v ng khách hay ý Nguy nợ ộ ự ơ ố ắ ắ ễ
Khuy n mu n nói t i s v ng m t c a nhân tài, v ng đi nh ng tâm huy t c a nho sĩ lúcế ố ớ ự ắ ặ ủ ắ ữ ế ủ
b y gi .ấ ờ
Tâm tr ng th i th c a Nguy n Khuy n đc th hi n rõ nh t qua hai câu cu i:ạ ờ ế ủ ễ ế ượ ể ệ ấ ố
"T a g i buông c n lâu ch ng đcự ố ầ ẳ ượ
Cá đâu đp đng d i chân bèo"ớ ộ ướ
Qua hai câu th , ta th y đc tâm th nhàn "t a g i buông c n" song song v i t th chơ ấ ượ ế ự ố ầ ớ ư ế ờ
đi "lâu ch ng đc", khát v ng ph c v quê h ng c a Nguy n Khuy n luôn dâng tràoợ ẳ ượ ọ ụ ụ ươ ủ ễ ế
khi n ông không th kiên nh n ng i ch th i. Cõi lòng tác gi b y gi nh đm vào dòngế ể ẫ ồ ờ ờ ả ấ ờ ư ắ
suy t trong khí thu yên ng, t ch m ch đn n i ch m t ti ng cá đp đng cũng đ làmư ắ ị ị ế ỗ ỉ ộ ế ớ ộ ủ
ông th ng th t. Ti ng cá đây cũng có th xem là tia hy v ng sáng lên gi b u khôngả ố ế ở ể ọ ữ ầ
gian có ph n yên ng, m đm, m t ni m tin khách quan đa ng i đc đn v i b uầ ắ ả ạ ộ ề ư ườ ọ ế ớ ầ
không khí đy hy v ng, m t tín hi u chuy n bi n c a th i cu c, m t phép màu xu t hi nầ ọ ộ ệ ể ế ủ ờ ộ ộ ấ ệ
ngay lúc canh l c đang b t c và thay đi t t c .ạ ế ắ ổ ấ ả
Qua bài th , ta th y đc tài năng c a Nguy n Khuy n trong ph n gieo v n "eo" v n làơ ấ ượ ủ ễ ế ầ ầ ố
t v n oái ăm nh ng phù h p v i tâm tr ng h p d n, đy u n khúc c a tác gi . C nh đó,ừ ậ ư ợ ớ ạ ẹ ầ ầ ẩ ủ ả ạ
th pháp l y đng t tĩnh cũng đc ông v n d ng m t cách tài tình.ủ ấ ộ ả ượ ậ ụ ộ
Bài "Câu cá mùa thu" đã v nên nét thu đp tĩnh l ng n i làng quê x a, b c l m t m iẽ ẹ ặ ơ ư ộ ộ ộ ố
tình thu đp mà tràn đy u n khúc c a m t nhà nho yêu thiên nhiên, m t lòng vì n c vìẹ ầ ẩ ủ ộ ộ ướ
dân.
Bài M u S 2: ẫ ố
Nh c đn Nguy n Khuy n ng i ta nh ngay đn m t nhà th đc m nh danh là "nhàắ ế ễ ế ườ ớ ế ộ ơ ượ ệ
th c a làng c nh Vi t Nam" c a mi n quê B c B . Và cũng khi nh c đn ông, ng i taơ ủ ả ệ ủ ề ắ ộ ắ ế ườ
nh ngay đn chùm th thu g m ba bài: Thu v nh, Thu đi u, Thu m. Ba bài th đc coiớ ế ơ ồ ị ế ẩ ơ ượ
là "n c danh nh t" trong các sáng tác c a ông. M i bài th miêu t b c tranh làng c nh ứ ấ ủ ỗ ơ ả ứ ả ở
m t góc nhìn, m t khía c nh khác nhau nh ng đu g p nhau hình nh m t Nguy nộ ộ ạ ư ề ặ ở ả ộ ễ
Khuy n có tình yêu thiên nhiên tha thi t, m t Nguy n Khuy n v i nh ng n i ni m tâm sế ế ộ ễ ế ớ ữ ỗ ề ự
riêng, n ng lòng vì n c. Đn v i "Thu đi u" (Câu cá mùa thu) ta s càng hi u rõ h n vặ ướ ế ớ ế ẽ ể ơ ề
con ng i y.ườ ấ
"Ao thu l nh l o n c trong veoạ ẽ ướ
M t chi c thuy n câu bé t o teoộ ế ề ẻ
Sóng bi c theo làn h i g n tíế ơ ợ
Lá vàng tr c gió kh đa vèoướ ẽ ư
T ng mây l l ng tr i xanh ng tầ ơ ử ờ ắ
Ngõ trúc quanh co khách v ng teoắ
T a g i buông c n lâu ch ng đcự ố ầ ẳ ượ
Cá đâu đp đng d i chân bèo".ớ ộ ướ
Bài th d ng lên m t b c tranh thiên nhiên vùng đng b ng B c B trong m t khôngơ ự ộ ứ ở ồ ằ ắ ộ ộ
gian r t đc tr ng là ao thu. Cái nhìn c a bài th cũng đc đt t đây đ h ng ra xa r iấ ặ ư ủ ơ ượ ặ ừ ể ướ ồ
lên cao r i l i quay tr l i đi m nhìn th t g n. Trung tâm c a b c tranh mùa thu là hìnhồ ạ ở ạ ể ậ ầ ủ ứ
nh "m t chi c thuy n câu bé t o teo", m t ng ông ng i "t a g i buông c n". T m tả ộ ế ề ẻ ộ ư ồ ự ố ầ ừ ộ
cái thuy n con gi a lòng ao, cái nhìn c a nhà th bao quát ra xung quanh: m t n c ao thuề ữ ủ ơ ặ ướ
l nh l o, trong veo đn h t đ s c trong, sóng bi c ch h i kh g n, ngang t m m tạ ẽ ế ế ộ ắ ế ỉ ơ ẽ ợ ầ ắ
ng i là "thu r t lá g i mùa đi", h ng lên trên cao đ thu vào m t kho ng tr i trong xanhườ ứ ọ ướ ể ộ ả ờ
v i v i, l l ng nh yên tĩnh t muôn đi; bao quát đ nhìn th y cái quanh co c a nh ngờ ợ ơ ử ư ự ờ ể ấ ủ ữ
ngõ trúc u n l n. Và t m nhìn cu i cùng quay v thu l i chi c thuy n câu cá b i ti ngố ượ ầ ố ề ạ ở ế ề ở ế
"đp đng d i chân bèo". B ng ngòi bút tinh t cùng cách s d ng ngôn t , cách gieoớ ộ ướ ằ ế ử ụ ừ
v n tài tình nhà th đã đa nh ng thi li u v n quen thu c trong th ca c (thu thu , thuầ ơ ư ữ ệ ố ộ ơ ổ ỷ
thiên, thu di p, ng ông) đ t o nên nh ng v n th v a c đi n l i v a hi n đi. Bútệ ư ể ạ ữ ầ ơ ừ ổ ể ạ ừ ệ ạ
pháp l y đi m t di n, l y đng t tĩnh đc s d ng m t cách đc đa. B c tranh thiênấ ể ả ệ ấ ộ ả ượ ử ụ ộ ắ ị ứ
nhiên hi n lên tĩnh l ng g n nh tuy t đi. Ph i tĩnh l ng m i th y rõ cái "h i g n tí"ệ ặ ầ ư ệ ố ả ặ ớ ấ ơ ợ
c a m t ao và chút "kh đa vèo" c a lá vàng. Tĩnh đn đ con ng i và thiên nhiên ngheủ ặ ẽ ư ủ ế ộ ườ
th y ti ng đp đng c a chân bèo đ mà gi t mình s c t nh. Ng i đc n t ng v m tấ ế ớ ộ ủ ể ậ ự ỉ ườ ọ ấ ượ ề ộ
c nh thu thanh v ng, qu nh hiu, d ng nh ch có m t thi nhân trong vai ông già ng i câuả ắ ạ ườ ư ỉ ộ ồ
cá đi di n tr c c nh thiên nhiên thu nh đ l ng vào cõi suy t . Ph i có m t tâm h nố ệ ướ ả ỏ ể ắ ư ả ộ ồ
tinh t và yêu thiên nhiên sâu s c, Nguy n Khuy n m i có th khám phá nh ng đng nétế ắ ễ ế ớ ể ữ ườ
trong b c tranh thiên nhiên hài hoà đn v y. H n quê x s đã th m vào h n th đ t oứ ế ậ ồ ứ ở ấ ồ ơ ể ạ
nên m t n t ng đc bi t. "Cái thú v c a bài "Thu đi u" là các đi u xanh, xanh ao,ộ ấ ượ ặ ệ ị ủ ế ở ệ
xanh b , xanh sóng, xanh tre, xanh tr i, xanh bèo, có m t màu vàng đám ngang c a chi cờ ờ ộ ủ ế
lá thu r i" (Lê Trí Vi n). "Di p l c tri thu". Ch thoáng m t chi c lá vàng g i h n thu vĩnhơ ễ ệ ạ ỉ ộ ế ọ ồ
c u trong th thu sách v , và các gam màu xanh thì th t dân dã, đng quê, g n gũi.ử ơ ở ậ ồ ầ
Bài th thiên v g i nhi u. Không ch b c tranh thiên nhiên t đi m g i ra đc hi n màơ ề ợ ề ỉ ứ ừ ể ợ ượ ệ
t b c tranh thiên nhiên y, hình nh thi nhân cũng đc g i ra m t cách r t c th , chânừ ứ ấ ả ượ ợ ộ ấ ụ ể
th c và sinh đng. Ph i đn hai câu th cu i cùng hình nh nhà th trong vai trò c a m tự ộ ả ế ơ ố ả ơ ủ ộ
ng ông m i đc miêu t tr c ti p nh ng ng i ta đã b t g p bóng hình c a ông th pư ớ ượ ả ự ế ư ườ ắ ặ ủ ấ
thoáng hi n h u tr c đó. Đó là ánh m t chăm chú dõi theo m i chuy n đng tinh vi c aệ ữ ướ ắ ọ ể ộ ủ
thiên nhiên, s s ng t đu đn cu i bài th . Và còn là hình nh c a m t thi nhân tr mự ố ừ ầ ế ố ơ ả ủ ộ ầ
ngâm, t l . Ng i ng i trên thuy n tr m ngâm tĩnh l ng đn m c không làm cho chi cư ự ườ ồ ề ầ ặ ế ứ ế
thuy n đng đy. Cái chuy n đng c a sóng n c m t ao ch là h i g n tí, nh ng cũng làề ộ ậ ể ộ ủ ướ ặ ỉ ơ ợ ư
do gió mà thôi. Nhà th cùng v i con thuy n câu nh hóa thành m t b c t ng mà ch cóơ ớ ề ư ộ ứ ượ ỉ
s s ng xung quanh là v n đng, tuy bu n, tuy qu nh hiu, v ng v nh ng v n c g iự ố ậ ộ ồ ạ ắ ẻ ư ẫ ứ ợ
nhi u c m xúc. H n ph i có cái gì đó lôi cu n thi nhân ghê g m l m m i có th khi nề ả ẳ ả ố ớ ắ ớ ể ế
ông b cu n toàn b tâm trí vào nh v y. Đn đây, Nguy n Khuy n đã b c l hình nhị ố ộ ư ậ ế ễ ế ộ ộ ả
c a m t con ng i "đau" đang có r t nhi u tâm tr ng. D ng nh có gì đó t ng đngủ ộ ườ ấ ề ạ ườ ư ươ ồ
gi a c nh "Lá vàng tr c gió kh đa vèo" c a nhà th v i tâm tr ng c a T n Đà tr cữ ả ướ ẽ ư ủ ơ ớ ạ ủ ả ướ
s bi n o, đi thay c a th i th trong câu th "Vèo trông lá r ng ngoài sân". Có cái gì đóự ế ả ổ ủ ờ ế ơ ụ
nh bu n, nh nu i ti c tr c cái đi thay, r i ren c a th i th . Hình nh "b u tr i xanhư ồ ư ố ế ướ ổ ố ủ ờ ế ả ầ ờ
ng t" không ch xu t hi n trong bài "Câu cá mùa thu". Đó là màu đc tr ng r t thu trongắ ỉ ấ ệ ặ ư ấ
m t không gian thu thoáng đãng. Nh ng tr c suy t miên man c a ng i trong cu c,ộ ư ướ ư ủ ườ ộ
d ng nh tr i xanh y, và c đám mây l ng l trôi cũng ch a đy tâm tr ng. Thườ ư ờ ấ ả ữ ờ ứ ầ ạ ơ
Nguy n Khuy n đã xu t hi n không ít l n câu th bày t n i day d t, "vò đu m y b nễ ế ấ ệ ầ ơ ỏ ỗ ứ ầ ấ ạ
làm th đi v ". Và ph i chăng cái "l ng l ", "quanh co", "v ng teo" chính là tâm tr ng côơ ề ả ử ơ ắ ạ
qu nh, cô đn c a nhà th , là n i ni m, là tâm tr ng th i th đc g i g m kín đáo vàạ ơ ủ ơ ỗ ề ạ ờ ế ượ ử ắ
sâu xa?