Nhà Lý
Văn hóa, ngh thu t, ki n trúcệ ậ ế
Chùa M t C t t i ộ ộ ạ Hà N iộ
Thành Thăng Long phía ngoài có đào hào, m b n c a v b n phía:ở ố ử ề ố
đông, tây, nam, b c. T th i ắ ừ ờ Lý Thái Tổ, vòng thành này đã đ c g iượ ọ
là Long thành hay Hoàng thành. Khu v c Hoàng thành có v trí r t quanự ị ấ
tr ng v i toàn b Kinh đô và c n c; có nhi u cung đi n làm n i ,ọ ớ ộ ả ướ ề ệ ơ ở
n i làm vi c c a vua quan, quý t c tri u đình.ơ ệ ủ ộ ề
Các cung đi n th i Lý đ u đ c làm b ng g , l p ngói ng, có đ uệ ờ ề ượ ằ ỗ ợ ố ầ
bít ngói hình r ng, hình ph ng, hình hoa sen, t o thành m t di m máiồ ượ ạ ộ ề
tr c l u r ng, gác ph ng. Bên trong Hoành thành,có m t khu v cướ ầ ồ ượ ộ ự
đ c b o v đ c bi t, g i là C m thành, là n i dành cho vua, hoàngượ ả ệ ặ ệ ọ ấ ơ
h u và các cung t n.ậ ầ
Nhân dân a thích ca hát, nh y múa. Hát ư ả chèo, múa r i n cố ướ đ u phátề
tri n. Dàn nh c có ể ạ tr ngố, đàn, sáo, nhị. Nhi u trò ch i dân gian nh ề ơ ư đá
c uầ, v tậ, đua thuy nề r t đ c ham chu ng. M t nhân v t trong nghấ ượ ộ ộ ậ ệ
thu t dân gian ậmúa r i n cố ướ hình thành t th i Lý còn truy n đ nừ ờ ề ế
ngày nay là Chú T uễ.
Th i Lý ch u nh h ng nhi u c a ờ ị ả ưở ề ủ Ph t giáoậ do đó đ c đi m ặ ể ki nế
trúc c a các công trình xây d ng giai đo n này th hi n rõ nh t quaủ ự ạ ể ệ ấ
vi c xây d ng và trùng tu các ngôi ệ ự chùa nh : ưChùa Keo, Chùa Tr nấ
Qu cố, Chùa M t C tộ ộ , Chùa Th yầ,... v i các chi ti t nh đuôi máiớ ế ư
cong, "l ng long ch u nguy t"... Các chùa th i Lý th ng có 4 c p,ưỡ ầ ệ ờ ườ ấ
xây d ng men theo tri n núi, và có m t b ng hình vuông ho c hìnhự ề ặ ằ ặ
tròn, trung tâm chùa là tháp cao có t ng Ph t đ t trong.ượ ậ ặ
Đ c bi t, th i nhà Lý có t ng đ c ặ ệ ờ ượ ứ Ph tậ l n nh t Vi t Nam hi n có ớ ấ ệ ệ ở
Chùa Ph t Tíchậ. T ng t c b ng ượ ạ ằ đá hoa c ngươ xanh ng i ồthi nề đ nhị
trên tòa sen, cao 1,87 m, k c b là 2,77 m. Trên b và trong nh ngể ả ệ ệ ữ
cánh sen, có nh ng hình ữr ngồ và hoa lá đ c tr ng cho th i Lý. Chùaặ ư ờ
đ c đ i trùng tu th i Lý và hi n còn gi m t s tác ph m điêu kh cượ ạ ờ ệ ữ ộ ố ẩ ắ
th i Lý, nh 10 t ng thú b ng đá g m: ờ ư ượ ằ ồ s tư ử, voi, trâu, ng aự, tê giác,
m i lo i 2 con (m i con cao kho ng 2 m) n m trên b hoa sen b cỗ ạ ỗ ả ằ ệ ở ậ
n n th hai c a chùa.ề ứ ủ
Ngh thu tệ ậ th i Lý phong phú và đa d ng. Đ c đi m d nh n th yờ ạ ặ ể ễ ậ ấ
nh t c a các lo i hình ngh thu t th i này là hình t ng con ấ ủ ạ ệ ậ ờ ượ r ngồ, có
trên các đ dùng, trên các đĩa g m, men, các lo i ồ ố ạ g ch g mạ ố , trên các
c a g ra vào c a công trình cũng th ng có c p r ng cu n.ử ỗ ủ ườ ặ ồ ố
Th i nhà Lý có ba trong s t đ i khí, đó là t ng Ph t Di L c ờ ố ứ ạ ượ ậ ặ chùa
Quỳnh Lâm, tháp Báo Thiên (d ng năm ự1057) g m 12 t ng, ồ ầ chuông
Qui Đi nề (đúc năm 1101). Đ i khí còn l i là ạ ạ v c Ph Minhạ ổ đ c đúcượ
vào th i Tr n. Các v t trên nay đ u không còn.ờ ầ ậ ề
Th i kỳ suy tànờ
Nhà Lý suy tàn t th i vua ừ ờ Lý Cao Tông (1175-1210), tuy r ng đã cóằ
nh ng d u hi u t th i ữ ấ ệ ừ ờ Lý Anh Tông. Đ i Vi t s ký toàn thạ ệ ử ư nh nậ
xét vua Cao Tông ch i b i vô đ , chính s hình pháp không rõ ràng,ơ ờ ộ ự
gi c c p n i nh ong, đói kém li n năm, c nghi p nhà Lý t đ yặ ướ ổ ư ề ơ ệ ừ ấ
suy.
Năm 1179, Cao Tông xu ng chi u c m không đ c đem m m mu iố ế ấ ượ ắ ố
và đ s t lên bán đ i đ u ngu n, đi u này đ ng nghĩa v i vi c bồ ắ ổ ở ầ ồ ề ồ ớ ệ ế
quan t a c ng, làm cho n n kinh t không phát tri n. Mùa h , tháng 4ỏ ả ề ế ể ạ
năm 1181 m t mùa, dân ch t đói g n m t n a hay năm ấ ế ầ ộ ử 1199 mùa thu,
tháng 7, n c to, lúa m ng p h t, đói to, đã th nh ng nhà Lý khôngướ ạ ậ ế ế ư
th y có đ a ra ph ng sách nào đ c u giúp dân chúng mà vua cònấ ư ươ ể ứ
ng đi kh p núi sông, phàm xe vua đ n đâu mà có th n linh đ u choự ắ ế ầ ề
phong hi u và l p mi u đ th (năm ệ ậ ế ể ờ 1189) hay đ n ph Thanh Hóaế ủ
b t ắvoi, ch nh c Chiêm Thành đ nghe ch i ho c năm ế ạ ể ơ ặ 1203 còn cho
xây d ng r t nhi u cung đi n làm hao t n c a c i. Tăng phó Nguy nự ấ ề ệ ố ủ ả ễ
Th ng nói: "Ta nghe bài t a Kinh Thi nói r ng: Âm thanh c a n cườ ự ằ ủ ướ
lo n nghe nh ai oán gi n h n. Nay dân lo n n c nguy, chúa th ngạ ư ậ ờ ạ ướ ượ
thì rong ch i vô đ , tri u đình r i lo n, lòng dân trái lìa, đó là tri u b iơ ộ ề ố ạ ệ ạ
vong".
Đi u này đã d n đ n s n i d y c a dân chúng nhi u đ a ph ngề ẫ ế ự ổ ậ ủ ở ề ị ươ
nh tháng 10 năm ư1184, các sách T Mông (t nh ư ỉ Hòa Bình ngày nay?),
tháng 7 năm 1192 ng i giáp C Ho ng (t nh ườ ở ổ ằ ỉ Thanh Hóa ngày nay),
tháng 7 năm 1198, ng i h ng Cao Xá (t nh ườ ươ ỉ Ngh Anệ ngày nay),
tháng 9 năm 1203, ng i Đ i Hoàng giang (t nh ườ ở ạ ỉ Ninh Bình ngày nay)
hay năm 1207, ng i Man núi T n Viên châu Qu c Oai (t nh ườ ở ả ố ỉ Hà Tây
ngày nay) n i lên c p bóc, không th ngăn đ c.ổ ướ ể ượ
T t c nh ng y u t trên đây đã làm cho nhà Lý suy s p. Năm 1209,ấ ả ữ ế ố ụ
vua Cao Tông nghe theo l i gian th n ờ ầ Ph m Duạ gi t oan t ng ế ướ Ph mạ
B nh Diỉ. B t ng c a B nh Di là Quách B c đang tr n th Hoan châuộ ướ ủ ỉ ố ấ ủ
mang quân ra đánh Thăng Long báo thù cho ch . Vua Cao Tông và tháiủ
t S m b ch y l c m i ng i m t n i. Quách B c l p con nh c aử ả ỏ ạ ạ ỗ ườ ộ ơ ố ậ ỏ ủ
vua là Th m lên ngôi.ậ
Thái t S m ch y đ n n ng nh gia t c h Tr n duyên h i, nhử ả ạ ế ươ ờ ộ ọ ầ ở ả ờ
s c h Tr n mang quân v đánh d p Quách B c. Tuy lo n đ c d pứ ọ ầ ề ẹ ố ạ ượ ẹ
nh ng t đó quy n l c chi ph i chính tr ng c a h Tr n b t đ uư ừ ề ự ố ườ ủ ọ ầ ắ ầ
đ c hình thành, b t đ u t Tr n T Khánh và sau đó là vai trò l nượ ắ ầ ừ ầ ự ớ
c a ủTr n Th Đầ ủ ộ. Năm 1210, vua Cao Tông ch t, thái t S m lênế ử ả
thay, t c là ứLý Hu Tôngệ. Tri u chính hoàn toàn trong tay h Tr n.ề ọ ầ
K t c c, cu i năm ế ụ ố 1225, con gái th ng hoàng Hu Tông (b épượ ệ ị
truy n ngôi đ u năm) là Lý Chiêu Hoàng đã b ép nh ng ngôi choề ầ ị ườ
ch ng là ồTr n C nhầ ả , th ng hoàng Lý Hu Tông sau đó còn b Tr nượ ệ ị ầ
Th Đ ép t t vào năm ủ ộ ự ử 1226. Nhà Lý ch m d t, ấ ứ nhà Tr nầ thay thế
t đó.ừ
Năm 1226, m t hoàng t nhà Lý là ộ ử Lý Long T ngườ (con vua Anh
Tông) đi theo đ ng bi n ch y sang n c ườ ể ạ ướ Cao Ly, đ c vua n c nàyượ ướ
thu nh n và tr thành Hoa S n t ng quân n c Cao Ly. Sau này, Lýậ ở ơ ướ ướ
Long T ng tr thành ông t c a m t dòng h Lý ngày nay t i ườ ở ổ ủ ộ ọ ạ Hàn
Qu cố (xem chi ti t bài ếLý Long T ngườ ).
Nhà Lý ch m d t,kéo dài 216 năm v i 9 đ i vua.ấ ứ ớ ờ
Nh n đ nhậ ị
Đ i sau xem s ba đ i vua ờ ử ờ Lý Thái Tổ, Lý Thái Tông, Lý Thánh Tông
k t c nhau, t vi c s a tr , đánh d p các cát c trong n c t i vi cế ụ ừ ệ ử ị ẹ ứ ướ ớ ệ
di u võ v i ph ng b c, ra uy v i ph ng nam - nh ng vi c làm đóễ ớ ươ ắ ớ ươ ữ ệ
đ u đ n thu đ c thành t u, không h th t bát, suy b i; vua sau đãề ặ ượ ự ề ấ ạ
thay nh ng vua tr c nh th v n còn; n c ư ướ ư ể ẫ ướ Đ i C Vi tạ ồ ệ tr thànhở
Đ i Vi tạ ệ tu n t đi lên không b suy sút, thua thi t. Đi u đó cho th yầ ự ị ệ ề ấ
m t chính sách, t t ng nh t quán c a các vua Lý. C ba vua đ uộ ư ưở ấ ủ ả ầ
tiên c a nhà Lý đ u có tài văn võ kiêm toàn, kính Ph t yêu dân, tu iủ ề ậ ổ
th cũng x p x nhau. Ba v vua Lý này là nh ng ng i đ t n n t ngọ ấ ỉ ị ữ ườ ặ ề ả
cho m t nhà Lý t n t i b n v ng h n 200 năm, là tri u đ i đ u tiênộ ồ ạ ề ữ ơ ề ạ ầ
truy n n i đ c lâu dài trong ề ố ượ l ch s Vi t Namị ử ệ , ch m d t th i kỳ đ tấ ứ ờ ấ
n c liên t c thay đ i, 6 dòng h thay nhau cai tr th i th k 10. Nhàướ ụ ổ ọ ị ờ ế ỷ
Lý xác l p đ c b máy nhà n c phong ki n quy c , n n p, đ aậ ượ ộ ướ ế ủ ề ế ư
đ t n c vào th i kỳ phát tri n n đ nh.ấ ướ ờ ể ổ ị
Lý Nhân Tông là vua tr vì lâu nh t trong ị ấ l ch s Vi t Namị ử ệ (56 năm).
Võ công đánh b i cu c xâm lăng c a nhà T ng trên ạ ộ ủ ố sông Nh Nguy tư ệ
th i ờLý Nhân Tông th c ch t là c a nh ng ng i ph chính mà đ iự ấ ủ ữ ườ ụ ộ
ngũ này đ c tr ng thành d i th i Thánh Tông, do Thánh Tông c tượ ưở ướ ờ ấ
nh c, tr ng d ng. Ng i theo thuy t nhân qu c a đ o Ph t có thắ ọ ụ ườ ế ả ủ ạ ậ ể
cho r ng vi c làm th t đ c c a thái h u ằ ệ ấ ứ ủ ậ LanỶ (sát h i hoàng thái h uạ ậ
Th ng D ng và các cung n c a Thánh Tông) khi n vua con ph iượ ươ ữ ủ ế ả
tr giá tuy t t .ả ệ ự
T th i Nhân Tông tr v sau, liên ti p các vua Lý k nghi p đ u thừ ờ ở ề ế ế ệ ề ơ
u, đó cũng là đi u không may cho nhà Lý. Nh n n móng v ng ch cấ ề ờ ề ữ ắ
do ba đ i vua đ u tiên xây d ng, c nghi p nhà Lý ti p t c đ c duyờ ầ ự ơ ệ ế ụ ượ
trì, nh ng các ph chính đ i sau nh Đ Anh Vũ, Đ Kính Tu, Đàm Dĩư ụ ờ ư ỗ ỗ
Mông không th sánh đ c v i thái h u ể ượ ớ ậ LanỶ, Lý Th ng Ki tườ ệ , Lý
Đ o Thànhạ. Tô Hi n Thànhế tài năng nh ng không th s ng mãi đ dìuư ể ố ể
d t vua Cao Tông tr thành m t vua Nhân Tông th hai. Sau khi Hi nắ ở ộ ứ ế
Thành m t, nhà Lý tr t d c không có ai đ ng ra c u vãn đ c. T iấ ượ ố ứ ứ ượ ớ
khi h Tr n vào tri u ph chính, vi c nhà Lý b thay th tr nên khôngọ ầ ề ụ ệ ị ế ở
đ o ng c đ c. Do nhà ả ượ ượ Nam T ngố khi đó cũng đã y u mòn nên su tế ố
th i gian suy vong c a nhà Lý t i khi chuy n ngôi cho ờ ủ ớ ể nhà Tr nầ, Vi tệ
Nam không b n c láng gi ng l n ph ng b c nhòm ngó nh cácị ướ ề ớ ở ươ ắ ư
th i cu i Tr n đ u H và cu i Lê đ u M c sau này.ờ ố ầ ầ ồ ố ầ ạ
Đ n thề ờ
Hi n nay, 8 v vua nhà Lý (Lý Bát Đ ) đ c th t i ệ ị ế ượ ờ ạ Đ n Đôề thu cộ
xóm Đ n, xã Đình B ng, huy n T S n, t nh ề ả ệ ừ ơ ỉ B c Ninhắ. Đ n Đô đ cề ượ
xây d ng t th k 11, th i Lý Thái T . Các v vua đ c th đây:ự ừ ế ỷ ờ ổ ị ượ ờ ở
Lý Thái T ; Lý Thái Tông; Lý Thánh Tông; Lý Nhân Tông; Lý Th nổ ầ
Tông; Lý Anh Tông; Lý Cao Tông và Lý Hu Tông. Lý Chiêu Hoàngệ
không đ c đ a vào đ n th vì b coi là đã có t i làm ngôi vua r i vàoượ ư ề ờ ị ộ ơ
tay h Tr n. Dân xây mi u th bà riêng m t ch khác.ọ ầ ế ờ ộ ỗ
Các vua nhà Lý
Mi uế
hi uệNiên hi uệTên Sinh-
M tấTr vìịTh y hi uụ ệ Lăng
Lý Thái Thu nậ Lý Công 974-1009- Th n vũầ Thọ