Nhà Tiền Lê
Nhà Tiền Lê (ch ữ Hán :: á (Tiền Lê Triều)) tiếp sau nhà Đinh và
trước nhà Lý trong l ị ch s ử Vi ệ t Nam . Nhà Tiền Lê truyền được ba đời
và có công đánh thắng quân T ố ng .
L ch sị ử
Sau khi Đinh Tiên Hoàng và con là Đinh Li nễ b ám h i, ị ạ V V ngệ ươ
Toàn lên làm vua, Lê Hoàn làm ph chính, x ng là Phó V ng. Tri uụ ư ươ ề
th n s Lê Hoàn c p ngôi vua nh , Đ nh Qu c Công ầ ợ ướ ỏ ị ố Nguy n B cễ ặ và
ngo i giáp ạĐinh Đi nề d n quân v kinh đô đ nh gi t Lê Hoàn, thuaẫ ề ị ế
tr n b Lê Hoàn gi t.ậ ị ế
Năm 980, quân T ng nhân c h i đem quân sang mu n c p n c,ố ơ ộ ố ướ ướ
tri u th n và thái h u ề ầ ậ D ng Vân Ngaươ đ a Lê Hoàn lên làm vua l p raư ậ
nhà Ti n Lê.ề
Vua Đ i Hànhạ
Lê Đ i Hànhạ tên húy là Lê Hoàn, ng i ườ Ái châu (Thanh Hóa ngày nay),
th i nhà Đinh gi ch c Th p đ o t ng quân. Khi vua Đinh b gi t,ờ ữ ứ ậ ạ ướ ị ế
ông tr thành ng i n m quy n trong tri u đình và đ n năm 980 thìở ườ ắ ề ề ế
l y ngôi vua c a nhà Đinh, l p ra nhà Ti n Lê.ấ ủ ậ ề
Lê Đ i Hành là ng i có công đanh tan cu c xâm l c c a ạ ườ ộ ượ ủ nhà T ngố
năm 981. Tuy nhiên, theo quan đi m ểNho giáo c a các nhà chép s sauủ ử
này, nh trong ưĐ i Vi t s ký toàn thạ ệ ử ư đã vi t thì ông b chê trách vế ị ề
đ o v ch ng do ông đã l p ạ ợ ồ ậ D ng Vân Ngaươ , hoàng h u c a ậ ủ Đinh
Tiên Hoàng làm m t trong năm hoàng h u c a mình cũng nh v vi cộ ậ ủ ư ề ệ
không s m l p ng i k v đ sau này d n đ n vi c tranh giànhớ ậ ườ ế ị ể ẫ ế ệ
quy n bính gi a các con. Đây chính là nguyên nhân tr c ti p làm choề ữ ự ế
nhà Ti n Lê nhanh chóng s p đ .ề ụ ổ
Ông ngôi vua 24 năm, th 65 tu i (ở ọ ổ 941 - 1005), băng hà đi nở ệ
Tr ng Xuân.ườ
Vua Trung Tông
Sau khi Đ i Hành ch t, các con tranh nhau giành ngôi, trong n c 8ạ ế ướ
tháng không có ai làm ch . T i đ u năm 1006, hoàng t th hai là Lêủ ớ ầ ử ứ
Ngân Tích b Long Vi t đánh b i, ch y đ n châu Th ch Hà (Hà Tĩnh)ị ệ ạ ạ ế ạ
thì b ng i b n đ a gi t ch t.ị ườ ả ị ế ế
Hoàng t th 3 là Long Vi t lên ngôi vua, t c là vua ử ứ ệ ứ Lê Trung Tông.
Tr c s th ng th c a Long Vi t, các hoàng t khác t m th i ánướ ự ắ ế ủ ệ ử ạ ờ
binh b t đ ng. Tuy nhiên Trung Tông lên ngôi đ c ba ngày thì b emấ ộ ượ ị
cùng m là ẹLê Long Đĩnh gi t ch t lên thay.ế ế
Vua Ng a Tri uọ ề
Tên húy là Long Đĩnh, gi t anh đ c p ngôi, vì ch i b i sa đ a bế ể ướ ơ ờ ọ ị
b nh trĩệ không ng i đ c, ph i n m mà coi ch u nên đ c g i là ồ ượ ả ằ ầ ượ ọ Lê
Ng a Tri uọ ề .
Ngoài nh ng ng i b n đ a nh ng vùng xa xôi, Ng a tri u còn ph iữ ườ ả ị ở ữ ọ ề ả
đ i phó v i cu c n i d y c a các hoàng t khác con vua Đ i Hành cátố ớ ộ ổ ậ ủ ử ạ
c t i vùng đ t đ c phong tr c đây nh Ng B c v ng Longứ ạ ấ ượ ướ ư ự ắ ươ
Cân, Trung Qu c v ng Long Kính.ố ươ
Ng a Tri u tính hi u sát th ng thiêu s ng, dìm n c hay dùng daoọ ề ế ườ ố ướ
cùn mà tùng x o tù nhân; s sãi v n có th l c r t l n đ i v i chínhẻ ư ố ế ự ấ ớ ố ớ
s nh ng Ng a tri u t ng sai ng i róc mía trên đ u nhà s Quáchự ư ọ ề ừ ườ ầ ư
Ngang đ làm trò c i; l i nuôi nhi u b n h làm trò khôi hài trongể ườ ạ ề ọ ề
tri u đ làm lo n l i tâu vi c c a các quan.ề ể ạ ờ ệ ủ
Do nh ng vi c làm đó, Ng a tri u b quan l i và dân chúng căm ghét.ữ ệ ọ ề ị ạ
Năm 1009, Ng a Tri u ch t lúc m i 24 tu i, đi n ti n ọ ề ế ớ ổ ệ ề Lý Công U nẩ
lên thay, l p ra ậnhà Lý.
Nhà Ti n Lê truy n đ c t t c 29 năm, g m 3 đ i vua.ề ề ượ ấ ả ồ ờ
N i trộ ị
B máy chính quy nộ ề
Nhà Ti n Lê n i ti p và h u nh gi nguyên m i quy c c a nhàề ố ế ầ ư ữ ọ ủ ủ
Đinh. Năm 980, sau khi lên ngôi, Lê Hoàn đ t ch c quan trong tri u,ặ ứ ề
phong H ng Hi n làm Thái s , Ph m C L ng làm Thái úy, T M cồ ế ư ạ ự ạ ừ ụ
làm Đ i t ng qu n, Đinh Th a Chinh làm Nha n i đô ch huy sạ ổ ả ừ ộ ỉ ứ[1].
So v i nhà Đinh t p trung h t quy n hành v tay hoàng đ , vua Lê đãớ ậ ế ề ề ế
chia trách nhi m cho các đ i th n. Ch riêng vi c đánh d p thì nhà vuaệ ạ ầ ỉ ệ ẹ
th ng thân chinh c m quân.ườ ầ
Đánh d p trong n cẹ ướ
Trong th i gian cai tr , các vua Ti n Lê v n g p ph i s ch ng đ iờ ị ề ẫ ặ ả ự ố ố
c a các tù tr ng đ a ph ng, nh t là nh ng n i xa xôi h o lánh.ủ ưở ị ươ ấ ữ ơ ẻ
Năm 989, Lê Đ i Hành sai viên Qu ng giáp là D ng Ti n L c đi thuạ ả ươ ế ộ
thu hai châu Hoan và Ái. Ti n L c đem ng i hai châu y xin theoế ế ộ ườ ấ
v v i Chiêm Thành. Chiêm Thành không nh n. D ng Ti n L c l yề ớ ậ ươ ế ộ ấ
hai châu Hoan, Ái làm ph n. Lê Đ i Hành thân hành đi đánh, gi t ch tả ạ ế ế
Ti n L c và r t nhi u ng i 2 châu đó.ế ộ ấ ề ườ
Năm 999, Lê Đ i Hành l i thân đi đánh Hà Đ ngạ ạ ộ [2], d p đ c t t cẹ ượ ấ ả
49 đ ng. Sau đó vua Lê l i phá đ c đ ng Nh t T c, châu Đ nh Biênộ ạ ượ ộ ậ ắ ị
(Cao B ng).ằ
Ng i C Longườ ử [3] làm lo n không ph c tri u đình. Năm 1001, Lê Đ iạ ụ ề ạ
Hành l i thân chinh đi đ p đ c lo n.ạ ẹ ượ ạ
Sang th i Ng a Tri u v n ph i đ i phó v i s ch ng đ i c a các đ aờ ọ ề ẫ ả ố ớ ự ố ố ủ ị
ph ng. Năm 1008, Ng a Tri u thân hành đi đánh hai châu Đô L ng,ươ ọ ề ươ
V Long, b t đ c vài trăm ng i b n đ a. Cùng năm, vua Lê l i điị ắ ượ ườ ả ị ạ
đánh châu Hoan và châu Thiên Li u, b t đ c tù binh v gi t ch t.ễ ắ ượ ề ế ế
Tháng 7 năm 1009, Lê Long Đĩnh l i thân đi đánh các châu Hoanạ
Đ ngườ [4], Th ch Hàạ[5].
Giao thông
Sau khi đánh th ng Chiêm Thành, năm 983, ắLê Đ i Hànhạ sai quan Phụ
qu c Ngô T An đem 3 v n ng i đi m đ ng b t c a bi n Namố ử ạ ườ ở ườ ộ ừ ử ể
Gi i đ n Châu Đ a Lý.ớ ế ị
Năm 1003, vua Lê l i thân hành đi Hoan Châu, ra l nh vét kênh Đa Cáiạ ệ
cho Thông th ng đ n T C ng tr ng Ám Châu.ẳ ế ư ủ ườ ở
Năm 1009, tri u th n đ ngh xin đào kênh, đ p đ ng và d ng c tề ầ ề ị ắ ườ ự ộ
bia Ái Châu. Lê Ng a Tri u xu ng chi u cho l y quân và dân châuở ọ ề ố ế ấ ở
Ái đào đ p t c a quan Chi Longắ ừ ử [6] qua Đ nh S n đ n sông Vũ Lung.ỉ ơ ế
Sau đó Lê Long Đĩnh l i ra l nh đóng thuy n đ các b n sông Vũạ ệ ề ể ở ế
Lung, B t C , Đ ng Lung b n ch đ ch ng i qua l i.ạ ừ ộ ố ỗ ể ở ườ ạ
Tháng 7 năm đó, nhân đi đánh châu Hoan Đ ng, hành quân đ n Hoànườ ế
Giang[7], Lê Long Đĩnh sai H Th Ích đem h n 5.000 quân c a châuồ ủ ơ ủ
Hoan Đ ng, s a ch a đ ng t sông Châu Giáp đ n c a bi n Namườ ử ữ ườ ừ ế ử ể
Gi i đ ti n cho vi c hành quân v phía nam.ớ ể ệ ệ ề
Kinh tế
Các lo i thuạ ế
Nhà Ti n Lê đ t ra l đánh thu căn c vào s l ng tài s n v ru ngề ặ ệ ế ứ ố ượ ả ề ộ
đ t. Thu thân chia ra 2 lo i:ấ ế ạ
Ti n công dungề là ti n công d ch (nh lao đ ng công ích) màề ị ư ộ
ng i dân ph i ch u m i năm 10 ngày và có th n p ti n thayườ ả ị ỗ ể ộ ề
vào vi c t p d chệ ạ ị [8]
Ti n thu hề ế ộ: là ti n m i gia đình ph i n p hàng năm ề ỗ ả ộ
Ti n thu đi uề ế ệ : Ti n m i h ph i n p đ đóng vào vi c quân ề ỗ ộ ả ộ ể ệ
Nhà Ti n Lê đ t ra thu th s n theo phép th i Tam Đ i (ề ặ ế ổ ả ờ ạ Hạ,
Th ngươ , Chu) c a ủTrung Qu cố, ch l y c ng ph m mà không thuỉ ấ ố ẩ
b ng ti n. Đ ng th i, tri u đình có chính sách khuy n khích th ngằ ề ồ ờ ề ế ươ
m i. Nh ng ng i buôn bán không ph i n p thu , coi nh h ch bánạ ữ ườ ả ộ ế ư ọ ỉ
nh ng nông ph m s n xu t ra mà đã ch u thu ru ng đ t r iữ ẩ ả ấ ị ế ộ ấ ồ [8]
Th ng m iươ ạ
S sách không chép rõ v ho t đ ng th ng m i trong n c. Đ i tácử ề ạ ộ ươ ạ ướ ố
quan h buôn bán ngo i th ng ch y u c a ệ ạ ươ ủ ế ủ Đ i C Vi tạ ồ ệ là Trung
Qu cố. Hai bên l p ra nh ng n i giao d ch song ph ng g i là ậ ữ ơ ị ươ ọ B cạ
d ch tr ngị ườ đ t trên đ ng thông l biên gi i.ặ ườ ộ ớ
Nh ng B c d ch tr ng quan tr ng trong th i kỳ này là tr i Vĩnh Bìnhữ ạ ị ườ ọ ờ ạ
(đ c Lê Văn Siêu ph ng đoán là ch Kỳ Lâm hi n nayượ ỏ ợ ệ [9]), t i Sáchạ
Nam Giang thu c tr i C V n và châu Tô H u (Lê Văn Siêu ph ngộ ạ ổ ạ ậ ỏ
đoán là châu Th t Khêấ[9]), tr i Hoành S n (Na Chàm i Namạ ơ ở ả
Quan[9]). Tr i Hoành S n t t p nhi u nhà buôn t châu Qu ngạ ơ ụ ậ ề ừ ả
Nguyên c a Đ i C Vi t và châu Đ c Ma c a n c ủ ạ ồ ệ ặ ủ ướ Đ i Lýạ (Vân
Nam) và các lái buôn t Qu ng Châu c a T ng.ừ ả ủ ố
B c d ch tr ng l n nh t g n biên gi i là đi m giao d ch hai n cạ ị ườ ớ ấ ầ ớ ể ị ướ
n m tr i Nh H ng, Khâm châuằ ở ạ ư ồ [9].
Tác gi Chu Kh Phi mô t vi c buôn bán gi a hai bên lúc đó trongả ứ ả ệ ữ
sách Lĩnh ngo i đ i phápạ ạ nh sauư[10]:
Hai bên g p nhau th ng u ng r u làm vui r i m i bànặ ườ ố ượ ồ ớ
chuy n buôn bán. Ng i T ng làm nhà t i ch lâu ngày vàệ ườ ố ở ạ ỗ
th ng dìm giá làm ng i bán ph i bán r ; nh ng phú th ngườ ườ ả ẻ ư ươ
ng i Vi t cũng không ch u, c m gi giá lâuườ ệ ị ầ ữ
Các quan ch c đ a ph ng biên gi i cũng h tr cho quan h buôn bánứ ị ươ ớ ỗ ợ ệ
c a các th ng gia hai bên. N u x y ra vi c kêu ca vì ng i bán cânủ ươ ế ả ệ ườ
thi u thì phía Đ i C Vi t l i c s sang Khâm châu đ th l i cânế ạ ồ ệ ạ ử ứ ể ử ạ
đ ki m traể ể [10]. Không nh ng th , chính tri u đình nhà Ti n Lê cũngữ ế ề ề
