NHÂN GIỐNG HỮU TÍNH
Có những cách thụ phấn chính như sau:
a) Tự thụ phấn: Là cách thụ phấn cho một hoa bằng hạt phấn của
chính nó, hay của một hoa khác trên cùng một cành, một cây, hoặc trong
cùng một dòng đã được nhân giống vô tính.
Người ta mở rộng khái niệm tự thụ phấn giữa các cá thể của cùng một
loài tự nhiên sang cả việc tự thụ phấn của các giống đã được lai tạo.Trong
trường hợp đầu, con cái phép tự thụ phấn ấy thường ít khác biệt nhau. Còn
trường hợp sau không ai có thể dự đoán nổi mức độ sai khác của chúng. Để
phân biệt trường hợp này, người ta gọi là sự tự thụ phấn ở cây lai.
b) Giao phấn: Như đã nói, giao phấn trong tự nhiên là hiện tượng
thông thường, gần như bắt buộc đối với hầu hết các loài lan. Đó là nguyên
nhân vì sao họ lan có số lượng chủng loại rất phong phú. Đó cũng là phương
thức tồn tại, phát triển và tiến hoá ưu thế hơn cả của họ thực vật này trong
hướng thụ phấn nhờ côn trùng.
Giao phấn là việc thụ phấn cho một hoa bằng hạt phấn của một dòng
vô tính khác có những khác biệt rõ nét so với dòng được thụ phấn. Xa hơn
nữa, là bằng hạt phấn của một loài khác trong cùng một chi; và đặc biệt là
của một chi khác trong họ lan.
Giao phấn khác loài của Cymbidium rất phổ biến, còn giao phấn khác
chi Cymbidium đã được giới thiệu như: Cymbidium x Phajus, Cymbidium x
Spathoglotis...
Giao phấn thể hiện rõ sức lai, vì vậy con lai luôn luôn dễ thích nghi
với điều kiện sống, phát triển mạnh hơn cây bố mẹ, mức độ dị biệt giữa các
con lai rất lớn và số lượng cá thể khá cao.
Việc tự thụ phấn hay giao phấn đều tạo ra những giống mới, qua chọn
lọc, có những đặc tính hơn hẳn cây bố mẹ. Tuy vậy khi lai tạo giống
Cymbidium, người ta chỉ mới nắm được một số quy tắc sau:
- Lai giữa nhóm phụ sinh với nhóm địa sinh rất khó thành công.
- Có thể xuất hiện dạng đa bội do lai, tức là con lai khác hẳn bố mẹ về
số lượng lẫn chất lượng di truyền.
- Phần lớn con lai di truyền kiểu cấu tạo hoa theo dòng mẹ và màu sắc
theo dòng bố.
- Lai trở lại con lai với cây mẹ sẽ củng cố đặc tính dòng ngày càng rõ
nét hơn.
Tất nhiên, không có mấy phép lai trùng hợp nhau về kết quả bởi vì
không nơi nào có đủ điều kiện để gieo cấy và nuôi trồng tất cả hàng trăm
ngàn hạt của chỉ một quả lai, chưa nói đến việc chọn bố mẹ có đặc điểm
kinh tế nào để làm vật liệu lai ban đầu. Cho nên, việc tạo giống mới là việc
đáng làm trong các vườn lan Đà Lạt.
Công việc tạo giống hữu tính có thể tóm lược ở các bước sau:
a) Chọn cây bố mẹ khỏe mạnh, phát hoa to, hoa nhiều, nhất là không
bị bệnh virus, đưa vào nơi mát thường xuyên, ánh sáng trực tiếp dưới 50%
và không quá ẩm.
b)Cắt bỏ nụ hoa thứ 1 và các nụ hoa từ vị trí thứ 4 trở đi (chỉ giữ lại
hoa thứ 2 và 3 kể từ gốc lên). Bôi thuốc chống nấm vào vết cắt.
c) Hạt phấn có thể lấy từ hoa tươi hay đã lấy trước đó vài tháng và bảo
quản trong tủ lạnh.
d) Khi hoa của cây mẹ bắt đầu nở từ 1 đến 2 ngày đặt hạt phấn vào
nuốm nhụy.
e) Nên gỡ bỏ hạt phấn của hoa đã được thụ phấn.
f) Treo bảng ghi tên cây mẹ, cây bố và ngày lai.
Trường hợp bất thụ cũng có thể xảy ra khi lai khác chi, khác loài, hoặc
cây bố mẹ khác nhau về số lượng nhiễm sắc thể. Một phép lai bất thụ sẽ có
những biểu hiện sau:
- Sau khi lai, cánh môi không đổi màu, hoa không tàn.
- Hoa tàn, bầu noãn phình ra nhưng sau đó tàn và rụng.
- Bầu noãn lớn và chín bình thường nhưng không có hạt.
- Có hạt nhưng đều là hạt lép
Khi quả to tròn, bắt đầu đổi màu xanh sang vàng nhạt thì thu hoạch,
trước khi quả tự mở.
Quả thu hoạch được mở lấy hạt và gieo trong điều kiện vô trùng, trên
môi trường dinh dưỡng để cho hạt nảy mầm và phát triển thành cây. Nuôi
trồng và chăm sóc như cây cấy mô.
Việc chọn giống Cymbidium theo ý đồ của người lai tạo có thể dừng
lại ngay sau khi cây ra hoa. Nhưng phải qua 2 đến 3 vụ hoa nữa mới đánh
giá hết tiềm năng của giống mới. Từ đó hoàn chỉnh kỹ thuật nuôi trồng và
tiến hành nhân giống vô tính.
Chúng tôi đề nghị đặt tên giống theo ký mã hiệu như đã giới thiệu ở
chương 3, nhằm mục đích giản tiện việc ghi tên cây bố mẹ và con lai hình
thành, tránh nhầm lẫn và dễ chọn lọc.