TRÖÔØNG ÑAÏI HOÏC COÂNG NGHIEÄP TP.HCM
KHOA MAÙC - LEÂNIN

BOÄ MOÂN PHAÙP LUAÄT
TAÄP BAØI GIAÛNG
PHAÙP LUAÄT ÑAÏI CÖÔNG
BIEÂN SOAÏN: NGUYEÃN HOÀNG AÙNH
LEÂ THÒ ÑAØO
VUÕ THEÁ HOAØI
DÖÔNG VAÊN MINH
TP. HOÀ CHÍ MINH – 2006
(LÖU HAØNH NOÄI BOÄ)
LÔØI NOÙI ÑAÀU
Ngaøy nay, vieäc hieåu bieát phaùp luaät ñeå soáng vaø laøm vieäc theo phaùp luaät cuûa caùc
thaønh vieân trong xaõ hoäi laø yeâu caàu raát caàn thieát, phuø hôïp vôùi tieán boä xaõ hoäi. Ñaûng vaø
Nhaø nöôùc ta ñaõ ñaët ra yeâu caàu taêng cöôøng giaùo duïc phaùp luaät trong caùc tröôøng hoïc. Vì
vaäy “Phaùp luaät ñaïi cöông” laø moät moân khoa hoïc xaõ hoäi quan troïng trong chöông trình
ñaøo taïo ñaõ ñöôïc Boä Giaùo duïc vaø Ñaøo taïo quy ñònh. Moân khoa hoïc naøy cung caáp cho
sinh vieân nhöõng kieán thöùc lyù luaän cô baûn nhaát veà hai “hieän töôïng” Nhaø nöôùc vaø phaùp
luaät, heä thoáng phaùp luaät noùi chung, phaùp luaät XHCN noùi rieâng. Töø nhöõng kieán thöùc cô
baûn naøy seõ laø cô sôû giuùp sinh vieân coù nhaän thöùc, quan ñieåm ñuùng ñaén veà thöïc taïi,
töông lai cuûa Nhaø nöôùc vaø xaõ hoäi maø chuùng ta ñang soáng. Ñoàng thôøi laø cô sôû tieàn ñeà
giuùp sinh vieân trong vieäc nghieân cöùu caùc moân khoa hoïc chuyeân ngaønh.
Chuùng toâi ñaõ coá gaéng trình baøy noäi dung caùc baøi giaûng, caùc khaùi nieäm, caùc
thuaät ngöõ phaùp lyù cô baûn moät caùch deã tieáp caän nhaát. Beân caïnh ñoù, taäp baøi giaûng ñaõ
chuù troïng phoå bieán nhöõng quy ñònh cuûa phaùp luaät thöïc ñònh trong moät soá lónh vöïc,
nhaèm phaùt trieån khaû naêng tieáp caän thöïc tieãn, ñaùp öùng yeâu caàu giaùo duïc - ñaøo taïo sinh
vieân khoâng chæ coù chuyeân moân, maø coøn hieåu bieát quy ñònh cuûa phaùp luaät, coù yù thöùc,
neáp soáng laøm vieäc theo phaùp luaät. Vieäc bieân soaïn taäp baøi giaûng “Phaùp luaät ñaïi cöông”
nhaèm taïo ñieàu kieän thuaän lôïi cho sinh vieân trong quaù trình hoïc taäp vaø nghieân cöùu moân
hoïc naøy.
Ñaây laø laàn bieân soaïn ñaàu tieân cuûa moät soá giaùo vieân Boä moân Phaùp luaät, Khoa
Maùc - Leânin neân khoâng theå traùnh khoûi nhöõng thieáu soùt nhaát ñònh. Raát mong nhaän
ñöôïc nhieàu yù kieán ñoùng goùp chaân thaønh cuûa baïn ñoïc ñeå taäp baøi giaûng naøy ñöôïc hoaøn
thieän hôn.
Xin chaân thaønh caûm ôn.!
Tp. Hoà Chí Minh - naêm 2006
Taäp theå taùc giaû
2
Chöông I
NHÖÕNG VAÁN ÑEÀ CÔ BAÛN VEÀ NHAØ NÖÔÙC
I. NGUOÀN GOÁC NHAØ NÖÔÙC
Nhaø nöôùc coù töø bao giôø? Noù laø hieän töôïng vónh cöûu, baát bieán hay laø hieän töôïng
mang tính lòch söû; noù coù moái quan heä vôùi nhöõng hieän töôïng khaùc trong xaõ hoäi nhö theá
naøo?… Ñaây laø vaán ñeà phöùc taïp caû veà phöông dieän lyù luaän vaø thöïc tieãn, laø vaán ñeà trôû
thaønh trung taâm tranh luaän cuûa nhöõng quan ñieåm khaùc nhau veà Nhaø nöôùc vaø phaùp
luaät. Khi ñeà caäp ñeán vaán ñeà naøy, Leânin ñaõ chæ ra raèng: “Nhaø nöôùc trôû thaønh troïng
taâm cuûa moïi vaán ñeà chính trò vaø moïi tranh luaän chính trò”.
Trong lòch söû ñaõ xuaát hieän nhieàu quan ñieåm khaùc nhau veà Nhaø nöôùc vaø nguoàc
goác Nhaø nöôùc, vì ñaây laø vaán ñeà coù lieân quan ñeán baûn chaát Nhaø nöôùc, ñeán nhöõng quy
luaät vaän ñoäng, thay ñoåi, phaùt trieån cuûa Nhaø nöôùc vaø phaùp luaät. Töø thôøi trung coå ñaõ
coù nhieàu nhaø tö töôûng ñöa ra nhöõng lyù giaûi khaùc nhau veà nguoàc goác Nhaø nöôùc. Cho
ñeán nay vaán ñeà naøy vaãn laø moät chuû ñeà noåi baät trong caùc cuoäc ñaáu tranh tö töôûng
treân theá giôùi.
Maëc duø coù nhieàu quan ñieåm, quan nieäm, hoïc thuyeát veà vaán ñeà naøy nhöng chung
quy laïi thì chuùng ñöôïc chia thaønh hai loaïi quan ñieåm: Hoïc thuyeát phi Maùc-xít veà
nguoàc goác Nhaø nöôùc vaø hoïc thuyeát Maùc-Leânin veà nguoàn goác Nhaø nöôùc.
1. Nhöõng quan ñieåm phi Maùc-xít veà nguoàc goác Nhaø nöôùc
1.1. Nhöõng nhaø tö töôûng theo thuyeát thaàn hoïc: cho raèng moïi söï vaät, hieän töôïng
treân theá giôùi ñeàu do thöôïng ñeá taïo ra vaø saép xeáp theo moät traät töï nhaát ñònh, vì vaäy
Nhaø nöôùc cuõng do thöôïng ñeá taïo ra nhaèm baûo veä traät töï chung trong xaõ hoäi loaøi
ngöôøi. Do ñoù, Nhaø nöôùc laø hieän tröôïng sieâu nhieân, vónh cöûu, baát bieán. ÔÛ chaâu AÂu,
quan ñieåm naøy ñöôïc heä thoáng thaønh moät luaän thuyeát vaø ñaõ phaân hoùa thaønh nhieàu
phaùi nhö:
- Phaùi giaùo quyeàn cho raèng thöôïng ñeá saùng taïo ra nhaân loaïi roài trao quyeàn thoáng
trò nhaân loaïi cho giaùo hoäi, nhöng Giaùo hoaøng chæ naém giöõ quyeàn thoáng trò veà maët tinh
thaàn, coøn quyeàn thoáng trò veà maët theå xaùc thì trao cho vua, do tinh thaàn vaãn chi phoái
veà maët theå xaùc, cho neân Giaùo hoäi chi phoái nhaø vua.
- Phaùi daân quyeàn cho raèng Thöôïng ñeá saùng taïo ra nhaân loaïi roài trao quyeàn löïc cho
nhaân daân, nhaân daân uyû thaùc quyeàn löïc cuûa mình cho nhaø vua, vì theá nhaø vua phaûi cai
trò moät caùch coâng minh, neáu khoâng thì nhaân daân seõ vuøng daäy phaûn khaùng laïi nhaø vua.
- Phaùi quaân chuû thì cho raèng thöôïng ñeá trao quyeàn thoáng trò cho nhaø vua cho
neân nhaân daân phaûi tuyeät ñoái phuïc tuøng nhaø vua, vì vaäy nhaø vua coù quyeàn löïc raát lôùn
(vua ñöôïc coi nhö con trôøi, yù vua laø yù trôøi).
1.2. Nhöõng nhaø tö töôûng theo thuyeát gia tröôûng laïi chöùng minh raèng Nhaø nöôùc laø
keát quaû töø söï phaùt trieån cuûa gia ñình, coi ñoù laø hình thöùc phaùt trieån töï nhieân cuûa cuoäc
soáng, gia toäc ñöôïc môû roäng daàn ra thaønh Nhaø nöôùc. Do ñoù, caùch thöùc toå chöùc vaø thöïc
hieän quyeàn löïc Nhaø nöôùc cuõng gioáng nhö ôû gia ñình, nghóa laø trong gia ñình thì gia
3
tröôûng (quyeàn cuûa con trai tröôûng) coù quyeàn chi phoái toái cao ñoái vôùi gia toäc. Töø moät
gia toäc phaùt trieån thaønh nhieàu gia toäc goïi laø hoï toäc, trong hoï toäc coù tröôûng hoï. Nhieàu
gia toäc hôïp laïi thaønh thò toäc, nhieàu thò toäc keát hôïp laïi thaønh chuûng toäc. Nhieàu chuûng
toäc keát hôïp laïi thaønh quoác gia. Khi ñoù quyeàn löïc gia tröôûng phaùt trieån thaønh quyeàn
löïc Nhaø nöôùc.
1.3. Caùc nhaø tö töôûng theo thuyeát kheá öôùc cho raèng Nhaø nöôùc ra ñôøi töø moät kheá
öôùc (hôïp ñoàng). Kheá öôùc naøy ñöôïc kyù keát giöõa caùc thaønh vieân trong xaõ hoäi ñeå toå
chöùc ra Nhaø nöôùc nhaèm baûo veä lôïi ích cho caùc thaønh vieân trong xaõ hoäi. Khi naøo Nhaø
nöôùc khoâng thöïc hieän ñöôïc vai troø cuûa mình, khoâng baûo veä ñöôïc caùc quyeàn lôïi cho
nhaân daân hoaëc Nhaø nöôùc söû duïng quyeàn löïc khoâng coâng minh thì nhaân daân coù quyeàn
laät ñoå Nhaø nöôùc ñeå thay theá baèng moät Nhaø nöôùc khaùc. Maëc duø thuyeát naøy chöa ñöa
ra cô sôû khoa hoïc giaûi thích veà nguoàn goác Nhaø nöôùc nhöng noù cuõng coù yù nghóa taïo
tieàn ñeà cho cuoäc caùch maïng tö saûn sau naøy laät ñoå aùch thoáng trò cuûa giai caáp phong
kieán vaø laäp neân Nhaø nöôùc tö saûn.
1.4. Caùc nhaø tö töôûng theo thuyeát baïo löïc thì cho raèng Nhaø nöôùc laø keát quaû cuûa
vieäc söû duïng baïo löïc cuûa thò toäc naøy vôùi thò toäc khaùc trong quaù trình xaûy ra chieán
tranh giöõa caùc thò toäc. Keát quaû laø thò toäc giaønh chieán thaéng ñaõ nghó ra moät heä thoáng
cô quan ñaëc bieät goïi laø Nhaø nöôùc.
Ngoaøi ra coøn coù moät soá quan ñieåm khaùc nöõa veà nguoàn goác Nhaø nöôùc.
Nhìn chung caùc quan ñieåm neâu treân chöa ñöa ra cô sôû khoa hoïc ñeå giaûi thích
ñuùng ñaén veà nguoàn goác Nhaø nöôùc, cho neân caùc quan ñieåm naøy ñeàu khoâng giaûi quyeát
ñöôïc vaán ñeà veà baûn chaát Nhaø nöôùc.
2. Quan ñieåm của chủ nghĩa Maùc-Leânin veà nguoàc goác Nhaø nöôùc
Döïa treân söï nghieân cöùu vaø phaân tích veà toaøn boä lòch söû hieän thöïc veà söï xuaát
hieän, toàn taïi vaø phaùt trieån cuûa xaõ hoäi loaøi ngöôøi, chuû nghóa Maùc-Leânin ñaõ ñöa ra cô
sôû lyù luaän khoa hoïc döïa treân quan ñieåm cuûa chuû nghóa duy vaät bieän chöùng ñeå giaûi
thích veà nguoàn goác Nhaø nöôùc nhö sau:
2.1. Xaõ hoäi nguyeân thuûy vaø toå chöùc Thò toäc, Boä laïc.
Xaõ hoäi loaøi ngöôøi ñaõ töøng coù thôøi kyø khoâng coù Nhaø nöôùc, ñoù laø thôøi kyø coäng saûn
nguyeân thuyû. ÔÛ thôøi kyø naøy, cuoäc soáng cuûa con ngöôøi coøn hoang daõ, haàu nhö phaûi
phuï thuoäc vaøo thieân nhieân, con ngöôøi truù nguï trong hang ñaù, haùi löôïm traùi caây, saên
baét thuù röøng laøm thöùc aên ñeå duy trì cuoäc soáng, vì theá moïi ngöôøi phaûi keát hôïp laïi vôùi
nhau thaønh baày ñaøn, cuøng chung soáng, toàn taïi, töø ñoù taïo thaønh caùc thò toäc.
Nhö vaäy, Thò toäc laø nhöõng taäp ñoaøn ngöôøi coù cuøng quan heä huyeát thoáng, gaén boù
maät thieát vôùi nhau. Hoï coù theå di chuyeån ñeán nhöõng nôi coù ñieàu kieän sinh soáng thuaän
lôïi. Thò toäc ñöôïc coi laø ñôn vò kinh teá ñaàu tieân cuûa xaõ hoäi coäng saûn nguyeân thuyû. Hoï
laøm chung, aên chung. Coâng cuï lao ñoäng chæ laø nhöõng vaät duïng raát thoâ sô, ñôn giaûn
nhö hoøn ñaù, caây lao, caùi baãy… cho neân naêng suaát lao ñoäng thaáp, coù khi khoâng ñuû ñaùp
öùng nhu caàu, vì theá trong xaõ hoäi khoâng coù saûn phaåm dö thöøa.