Link xem tivi trực tuyến nhanh nhất xem tivi trực tuyến nhanh nhất xem phim mới 2023 hay nhất xem phim chiếu rạp mới nhất phim chiếu rạp mới xem phim chiếu rạp xem phim lẻ hay 2022, 2023 xem phim lẻ hay xem phim hay nhất trang xem phim hay xem phim hay nhất phim mới hay xem phim mới link phim mới

intTypePromotion=1
ADSENSE

Toàn tập về C.Mác và Ph.Ăng-ghen - Tập 25 (Phần 2)

Chia sẻ: Vũ Huyền Nhi | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:329

7
lượt xem
1
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Tập 25 bộ "Toàn tập C.Mác và Ph.Ăng-ghen" gồm tập III bộ "Tư bản" của C.Mác, Lời tựa và phần bổ sung của Ph.Ăng-ghen viết cho tập này. Tập III được Ph.Ăng-ghen biên tập và cho xuất bản vào năm 1894 sau khi Mác mất. Phần 2 của tập 25 tiếp tục trình bày những nội dung về: sự phân chia lợi nhuận thành lợi tức và lợi nhuận doanh nghiệp, tư bản sinh lợi tức; những phương tiện lưu thông trong chế độ tín dụng; “Nguyên lý lưu thông tiền tệ” và đạo luật ngân hàng Anh năm 1844;... Mời các bạn cùng tham khảo!

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Toàn tập về C.Mác và Ph.Ăng-ghen - Tập 25 (Phần 2)

  1. PHÇN THø N¡M. – Sù PH¢N CHIA LîI NHUËN . . 9 10 Ch­¬ng XXIX. – nh÷ng bé phËn cÊu thµnh . . . ng©n hµng l¹i ra søc qu¶ quyÕt víi chóng ta r»ng trªn thùc tÕ, tiÒn lµ t­ b¶n par excellence 1*. PhÇn thø n¨m Trong qu¸ tr×nh ph©n tÝch cña chóng t«i, sau nµy chóng t«i Sù ph©n chia lîi nhuËn sÏ v¹ch ra r»ng lµm nh­ thÕ lµ ng­êi ta ®· lÉn lén t­ b¶n – Thµnh lîi tøc vµ lîi nhuËn tiÒn tÖ víi moneyed capital 2* hiÓu theo nghÜa lµ t­ b¶n sinh lîi tøc; cßn theo nghÜa ban ®Çu cña nã, th× t­ b¶n-tiÒn tÖ chØ lµ mét Doanh nghiÖp. t­ b¶n sinh lîi tøc h×nh th¸i qu¸ ®é cña t­ b¶n, ph©n biÖt víi c¸c h×nh th¸i kh¸c cña nã lµ t­ b¶n-hµng hãa vµ t­ b¶n s¶n xuÊt. (tiÕp theo) T­ b¶n ng©n hµng gåm cã: 1. tiÒn mÆt, vµng hay giÊy b¹c; 2. c¸c chøng kho¸n. Nh÷ng chøng kho¸n nµy, chóng ta l¹i cã thÓ chia ra thµnh hai bé phËn: c¸c th­¬ng phiÕu, hay kú phiÕu ®ang l­u hµnh, - nh÷ng phiÕu nµy cø tõng thêi ch­¬ng XXIX gian mét l¹i hÕt kú h¹n, vµ viÖc chiÕt khÊu c¸c phiÕu nµy lµ ho¹t ®éng chÝnh thøc cña chñ ng©n hµng; vµ c¸c chøng nh÷ng bé phËn cÊu thµnh kho¸n c«ng céng cã gi¸, nh­ chøng kho¸n cã gi¸ cña nhµ cña t­ b¶n ng©n hµng n­íc, tÝn phiÕu cña kho b¹c, c¸c lo¹i cæ phiÕu, - nãi tãm l¹i lµ c¸c chøng kho¸n cã gi¸ cã thÓ ®em l¹i mét sè lîi tøc, kh¸c mét c¸ch c¨n b¶n víi c¸c kú phiÕu. Ta còng cã thÓ xÕp c¶ c¸c v¨n tù cÇm cè bÊt ®éng s¶n vµo trong lo¹i nµy. Lo¹i B©y giê ta cÇn nghiªn cøu mét c¸ch t­êng tËn h¬n xem t­ t­ b¶n gåm cã c¸c thµnh phÇn vËt chÊt ®ã còng l¹i chia b¶n ng©n hµng gåm nh÷ng c¸i g×. thµnh t­ b¶n do b¶n th©n chñ ng©n hµng ®Çu t­ vµ nh÷ng Trªn kia, chóng ta ®· thÊy r»ng Phun-l¸c-t¬n, còng nh­ sè tiÒn göi cÊu thµnh banking capital (t­ b¶n ng©n hµng) cña mét sè nh÷ng ng­êi kh¸c, ®· biÕn sù kh¸c nhau gi÷a tiÒn víi anh ta hay t­ b¶n mµ anh ta ®i vay. §èi víi c¸c ng©n hµng t­ c¸ch lµ ph­¬ng tiÖn l­u th«ng vµ tiÒn víi t­ c¸ch lµ ph­¬ng ph¸t hµnh th× ph¶i cÇn kÓ thªm c¶ giÊy b¹c ng©n hµng n÷a. B©y giê chóng ta h·y t¹m g¸c l¹i ch­a nãi ®Õn tiÒn göi vµ tiÖn thanh to¸n (hay víi t­ c¸ch lµ tiÒn tÖ thÕ giíi, nÕu ta giÊy b¹c ng©n hµng. Nh­ng dÉu sao th× mét ®iÒu còng râ ®øng vÒ ph­¬ng diÖn xuÊt khÈu vµng mµ xÐt), thµnh sù kh¸c rµng: dï c¸c thµnh phÇn kh¸c nhau trong t­ b¶n cña ng­êi nhau gi÷a ph­¬ng tiÖn l­u th«ng (currency) vµ t­ b¶n. chñ ng©n hµng – tiÒn, kú phiÕu, chøng kho¸n cã gi¸ - lµ t­ C¸i vai trß ®Æc biÖt kú l¹ mµ t­ b¶n ®ãng ë ®©y ®· dÉn ®Õn b¶n cña chÝnh anh ta, hay lµ tiÒn göi, tøc lµ t­ b¶n cña chç lµ, tr­íc kia, khoa kinh tÕ chÝnh trÞ “b¸c häc” ®· tõng cè hÕt søc lµm cho chóng ta tin r»ng tiÒn kh«ng ph¶i lµ mét t­ b¶n, cßn b©y giê th× c¸i khoa kinh tÕ chÝnh trÞ nµy cña c¸c chñ 1* - chñ yÕu (lµ t­ b¶n), t­ b¶n chÝnh cèng 2* - t­ b¶n - tiÒn tÖ
  2. Ch­¬ng XXIX. – nh÷ng bé phËn cÊu thµnh . . . 11 12 PHÇN THø N¡M. – Sù PH¢N CHIA LîI NHUËN . . . Das Kapital. Kritik der politischen Oekonomie. Von Karl Marx. Dritter Band, zweiter Theil. Buch III: Der Gesammtprocess der kapitalistischen Produktion. Kapitel XXIX bis LII. Herausgegeben von Friedrich Engels. Das Recht dor Uebersetzung ist vorbehalten. Hamburg Verlag von Otto Meissner. 1894. B×a trong cña phÇn thø hai tËp III bé “T­ b¶n” xuÊt b¶n lÇn thø nhÊt b»ng tiÕng §øc
  3. Ch­¬ng XXIX. – nh÷ng bé phËn cÊu thµnh . . . 13 14 PHÇN THø N¡M. – Sù PH¢N CHIA LîI NHUËN . . . ng­êi kh¸c, th× c¸i ®ã còng kh«ng lµm cho nh÷ng bé phËn kh«ng cßn n÷a. Cßn ®èi víi ng­êi chñ nî cña nhµ n­íc, th×: 1. cÊu thµnh thùc tÕ cña t­ b¶n ng©n hµng ®ã thay ®æi g× c¶. anh ta cã mét phiÕu quèc tr¸i, thÝ dô lµ 100 p.xt.; 2. quèc tr¸i Dï anh ta chØ dïng t­ b¶n cña anh ta ®Ó kinh doanh, hay nµy cho anh ta mét c¸i quyÒn ®­îc h­ëng mét sè tiÒn nhÊt chØ dïng t­ b¶n göi ë ng©n hµng cña anh ta ®Ó kinh doanh, ®Þnh nµo ®ã, - thÝ dô 5 p.xt. hay 5%, - trong c¸c kho¶n thu th× c¸ch ph©n chia Êy còng vÉn kh«ng thay ®æi. hµng n¨m cña nhµ n­íc, nghÜa lµ trong sè thuÕ kho¸ hµng n¨m; 3. anh ta cã thÓ tïy ý b¸n c¸i phiÕu 100 p.xt. Êy cho H×nh th¸i t­ b¶n sinh lîi tøc bao hµm ý nghÜa lµ mçi sè ng­êi kh¸c. NÕu tû suÊt lîi tøc lµ 5% vµ ngoµi ra, l¹i gi¶ ®Þnh thu nhËp nhÊt ®Þnh vµ ®Òu ®Æn b»ng tiÒn ®Òu lµ lîi Ých cña r»ng nhµ n­íc cã ®ñ kh¶ n¨ng tr¶ nî, th× A, ng­êi së h÷u mét t­ b¶n, mÆc dï sè thu nhËp ®ã lµ do hay kh«ng do mét t­ phiÕu ®ã, cã thÓ ®em nh­îng l¹i mét c¸ch b×nh th­êng cho B b¶n sinh ra. Tr­íc hÕt ng­êi ta biÕn sè tiÒn ®· bá tói ®­îc theo gi¸ 100 p.xt., v× ®èi víi B, dï anh ta ®em 100 p.xt. cho vay thµnh lîi tøc, vµ khi cã lîi tøc råi, ng­êi ta míi t×m t­ b¶n ®· l·i 5% mét n¨m, hay lµ bá ra tr¶ 100 p.xt. ®Ó ®­îc nhµ n­íc ®Î ra lîi tøc ®ã. Víi t­ b¶n sinh lîi tøc th× còng vËy, mäi tæng sè gi¸ trÞ ®Òu bÞ coi lµ t­ b¶n khi nã kh«ng ®­îc ®em chi tiªu ®¶m b¶o nép cho anh ta mét sè tiÒn hµng n¨m lµ 5 p.xt., th× ra víi t­ c¸ch lµ thu nhËp; nã biÓu hiÖn ra thµnh tiÒn vèn còng vËy th«i. Nh­ng trong tÊt c¶ nh÷ng tr­êng hîp ®ã, thø (principal), ®èi lËp víi lîi tøc mµ nã cã thÓ hay thùc tÕ ®Î ra. t­ b¶n mµ sè tiÒn nhµ n­íc tr¶ cho nã ®­îc coi lµ con ®Î cña nã (lîi tøc), vÉn chØ lµ mét t­ b¶n gi¶, mét t­ b¶n ¶o t­ëng. Thùc chÊt cña vÊn ®Ò thËt lµ gi¶n ®¬n: gi¶ thö tû suÊt lîi Kh«ng nh÷ng v× sè tiÒn cho nhµ n­íc vay nãi chung kh«ng tøc trung b×nh lµ 5%. Nh­ vËy, mét sè tiÒn lµ 500 p.xt., nÕu cßn n÷a. Sè tiÒn ®ã nãi chung kh«ng bao giê ®­îc nh»m ®Ó chi ®­îc chuyÓn hãa thµnh t­ b¶n sinh lîi tøc, sÏ ®em l¹i mçi n¨m tiªu víi t­ c¸ch lµ t­ b¶n, ®Ó ®Çu t­, thÕ nh­ng chØ khi nµo nã 25 p.xt.. Do ®ã, mäi sè tiÒn thu nhËp hµng n¨m cè ®Þnh lµ ®­îc dïng lµm t­ b¶n, th× lóc ®ã nã míi cã thÓ trë thµnh mét 25 p.xt., ®Òu ®­îc xem lµ lîi tøc cña mét t­ b¶n 500 p.xt.. Song gi¸ trÞ tù b¶o tån. §èi víi A, ng­êi chñ nî ®Çu tiªn, th× c¸i ®iÒu ®ã hoµn toµn chØ lµ mét ¶o t­ëng, trõ tr­êng hîp c¸i phÇn trong sè thuÕ khãa hµng n¨m mµ anh ta nhËn ®­îc lµ lîi nguån gèc ®Î ra 25 p.xt. Êy – dï ®Êy chØ gi¶n ®¬n lµ mét tê tøc cña t­ b¶n cña anh ta, còng hÖt nh­ ®èi víi kÎ cho vay giÊy chøng minh quyÒn së h÷u, hay lµ mét tr¸i kho¸n, hay mét nÆng l·i, mét phÇn trong sè cña c¶i cña ng­êi kh¸ch nî hoang yÕu tè s¶n xuÊt thËt sù nh­ mét miÕng ®Êt ch¼ng h¹n – lµ mét phÝ mµ h¾n nhËn ®­îc lµ lîi tøc cña t­ b¶n cña h¾n; tuy nhiªn thø cã thÓ trùc tiÕp chuyÓn nh­îng ®­îc hay mang mét h×nh trong c¶ hai tr­êng hîp, sè tiÒn cho vay ®Òu ®· kh«ng ®­îc chi th¸i khiÕn cho nã cã thÓ chuyÓn nh­îng ®­îc. Ta h·y lÊy thÝ tiªu víi t­ c¸ch lµ t­ b¶n. §èi víi A, kh¶ n¨ng ®em b¸n quèc dô quèc tr¸i vµ tiÒn c«ng. tr¸i cña m×nh ®i lµ c¸i kh¶ n¨ng thu håi tiÒn vèn cña m×nh vÒ. Hµng n¨m nhµ n­íc ph¶i tr¶ cho c¸c chñ nî cña m×nh mét §èi víi B, th× theo quan ®iÓm riªng cña h¾n, h¾n ®· bá tiÒn sè lîi tøc nhÊt ®Þnh nµo ®ã vÒ sè t­ b¶n ®· vay. Trong tr­êng cña m×nh ra d­íi h×nh th¸i t­ b¶n sinh lîi tøc. Cßn xÐt vÒ hîp nµy, ng­êi chñ nî kh«ng thÓ ®ßi l¹i sè tiÒn ®· cho vay, thùc chÊt cña vÊn ®Ò th× h¾n, ch¼ng qua chØ ®· thÕ ch©n A vµ anh ta chØ cã thÓ ®em b¸n tr¸i kho¸n cña m×nh ®i, tøc lµ b¸n ®· mua l¹i quèc tr¸i cña A. Cã thÓ diÔn ra kh«ng biÕt bao c¸i giÊy chøng nhËn quyÒn së h÷u cña anh ta ®i. B¶n th©n t­ nhiªu lÇn giao dÞch nh­ thÕ, nh­ng t­ b¶n quèc tr¸i còng vÉn b¶n ®· bÞ nhµ n­íc tiªu xµi ®i råi, chi tiªu ®i råi. T­ b¶n ®ã thuÇn tóy lµ t­ b¶n gi¶; vµ khi c¸c phiÕu quèc tr¸i trë nªn
  4. Ch­¬ng XXIX. – nh÷ng bé phËn cÊu thµnh . . . 15 16 PHÇN THø N¡M. – Sù PH¢N CHIA LîI NHUËN . . . kh«ng thÓ b¸n ®­îc n÷a, th× c¸i ¶o t­ëng ®ã còng sÏ biÕn mÊt ®éng míi kiÕm ®­îc kho¶n lîi tøc ®ã, vµ hai lµ, anh ta kh«ng (vµ lóc Êy ng­êi ta sÏ thÊy r»ng ®ã kh«ng ph¶i lµ mét t­ b¶n). thÓ chuyÓn hãa gi¸ trÞ-t­ b¶n cña søc lao ®éng cña m×nh thµnh Tuy nhiªn, nh­ chóng ta sÏ thÊy, t­ b¶n gi¶ ®ã còng cã mét sù tiÒn b»ng c¸ch ®em nh­îng l¹i gi¸ trÞ ®ã cho kÎ kh¸c ®­îc. vËn ®éng riªng cña nã. Nh­ng thùc tÕ th× gi¸ trÞ hµng n¨m cña søc lao ®éng cña anh B©y giê ng­îc l¹i víi t­ b¶n quèc tr¸i, trong ®ã mét l­îng ta ngang víi tiÒn c«ng hµng n¨m cña anh ta, vµ b»ng lao ®éng ©m ®· biÓu hiÖn ra d­íi h×nh th¸i mét t­ b¶n – còng gièng nh­ cña m×nh, c«ng nh©n ph¶i bï l¹i cho kÎ ®· mua søc lao ®éng t­ b¶n sinh lîi tøc nãi chung lµ nguån gèc ®Î ra ®ñ mäi h×nh cña anh ta c¸i gi¸ trÞ søc lao ®éng ®ã, céng víi gi¸ trÞ thÆng th¸i phi lý ®Õn nçi, ch¼ng h¹n nh­ trong quan niÖm cña ng­êi d­, tøc lµ kho¶n t¨ng lªn cña gi¸ trÞ ®ã. Trong chÕ ®é n« lÖ, chñ ng©n hµng, c¸c mãn nî còng cã thÓ biÓu hiÖn ra thµnh ng­êi lao ®éng cã mét gi¸ trÞ-t­ b¶n, cô thÓ lµ gi¸ mua. NÕu hµng hãa – b©y giê chóng ta h·y xÐt ®Õn tiÒn c«ng. ë ®©y, ng­êi ta ®em anh ta cho mét kÎ thø ba thuª, th× tr­íc hÕt kÎ chÝnh tiÒn c«ng ®· ®­îc coi lµ lîi tøc; thµnh ra søc lao ®éng thuª anh ta ph¶i tr¶ lîi tøc cña gi¸ mua vµ ngoµi ra cßn ph¶i l¹i lµ t­ b¶n ®em l¹i lîi tøc ®ã. Ch¼ng h¹n, nÕu tiÒn c«ng mét bï l¹i sù hao mßn hµng n¨m cña t­ b¶n. n¨m lµ 50 p.xt. vµ tû suÊt lîi tøc lµ 5%, th× søc lao ®éng ®­îc Ng­êi ta gäi viÖc h×nh thµnh t­ b¶n gi¶ lµ viÖc t­ b¶n hãa. coi nh­ mét t­ b¶n 1.000 p.xt.. ë ®©y, ph­¬ng thøc quan niÖm Ng­êi ta t­ b¶n hãa bÊt cø mét kho¶n thu nhËp nµo lÆp ®i lÆp t­ b¶n chñ nghÜa thËt lµ phi lý tíi cùc ®iÓm: ®¸ng lÏ ph¶i gi¶i l¹i mét c¸ch ®Òu ®Æn, b»ng c¸ch c¨n cø vµo tû suÊt lîi tøc thÝch r»ng viÖc bãc lét søc lao ®éng lµ nguyªn nh©n lµm cho t­ trung b×nh ®Ó tÝnh ra sè t­ b¶n mµ nÕu ®em cho vay theo tû b¶n t¨ng thªm gi¸ trÞ, th× tr¸i l¹i ng­êi ta l¹i biÕn søc lao ®éng suÊt Êy th× sÏ ®em l¹i ®­îc sè tiÒn ®ã; thÝ dô, nÕu thu nhËp thµnh mét vËt thÇn bÝ, thµnh t­ b¶n sinh lîi tøc, ®Ó gi¶i thÝch h»ng n¨m lµ 100 p.xt., vµ tû suÊt lîi tøc lµ 5%, th× sè tiÒn 100 tÝnh chÊt s¶n xuÊt cña søc lao ®éng. §ã lµ mét trong nh÷ng p.xt. ®ã sÏ lµ lîi tøc hµng n¨m cña 2.000 p.xt. vµ 2.000 p.xt. quan niÖm mµ c¸c nhµ t­ t­ëng ë nöa sau thÕ kû XVII rÊt ­a nµy ®­îc coi lµ gi¸ trÞ - t­ b¶n cña c¸i giÊy chøng nhËn quyÒn thÝch (nh­ PÐt-ti ch¼ng h¹n), nh­ng ngµy nay, quan niÖm ®ã së h÷u mµ theo ph¸p lý th× nã sÏ cho ng­êi ta cã quyÒn ®­îc còng vÉn cßn ®­îc mét phÇn lµ c¸c nhµ kinh tÕ häc tÇm h­ëng hµng n¨m 100 p.xt.. §èi víi ng­êi nµo mua c¸i giÊy th­êng, mét phÇn lµ c¸c nhµ thèng kª §øc, vµ chñ yÕu lµ c¸c 1) chøng nhËn quyÒn së h÷u ®ã, th× trªn thùc tÕ 100 p.xt. thu nhµ thèng kª §øc, sö dông víi tÊt c¶ sù nghiªm tóc cña hä . nhËp hµng n¨m nµy sÏ lµ lîi tøc cña sè t­ b¶n mµ anh ta ®· Nh­ng khèn thay l¹i cã hai sù viÖc khã chÞu ®· g¹t bá c¸i cho vay theo tû suÊt 5%. ThÕ lµ ng­êi ta kh«ng cßn thÊy qua quan niÖm v« nghÜa ®ã: mét lµ, c«ng nh©n nhÊt thiÕt ph¶i lao mét dÊu vÕt nµo liªn quan tíi c¸i qu¸ tr×nh thùc tÕ cña viÖc 1) lµm cho t­ b¶n t¨ng thªm gi¸ trÞ n÷a, vµ c¸i quan niÖm coi t­ “C«ng nh©n cã mét gi¸ trÞ-t­ b¶n mµ ®¹i l­îng sÏ cã thÓ x¸c ®Þnh b¶n lµ mét gi¸ trÞ tù ®éng t¨ng thªm gi¸ trÞ, do ®ã l¹i cµng ®­îc, nÕu ta coi gi¸ trÞ b»ng tiÒn cña sè tiÒn hä kiÕm ®­îc hµng n¨m lµ mét thø lîi tøc. NÕu ta... ®em t­ b¶n hãa theo tû suÊt 4% c¸c møc tiÒn c«ng ®­îc cñng cè thªm. trung b×nh, th× ta sÏ t×m thÊy nh÷ng con sè sau ®©y biÓu hiÖn gi¸ trÞ trung Ngay c¶ khi tr¸i kho¸n, tøc lµ phiÕu cã gi¸, kh«ng ph¶i lµ b×nh cña mét c«ng nh©n n«ng nghiÖp thuéc nam giíi: ë ¸o: 1.500 ta-le; ë Phæ: 1.500; ë Anh: 3.750; ë Ph¸p: 2.000; ë miÒn Trung Nga: 750” (Von mét t­ b¶n thuÇn tóy ¶o t­ëng – ch¼ng h¹n nh­ tr­êng hîp Reden. “Vergleichende Kulturstatistik”, Berlin, 1848, p.434). c«ng tr¸i – th× gi¸ trÞ – t­ b¶n cña c¸i phiÕu ®ã còng vÉn thuÇn
  5. Ch­¬ng XXIX. – nh÷ng bé phËn cÊu thµnh . . . 17 18 PHÇN THø N¡M. – Sù PH¢N CHIA LîI NHUËN . . . tóy lµ ¶o t­ëng. Trªn kia 1*, chóng ta ®· thÊy r»ng chÕ ®é tÝn cho ng­êi ta. Chóng biÕn thµnh hµng hãa mµ gi¸ c¶ vËn ®éng dông ®Î ra t­ b¶n liªn hîp nh­ thÕ nµo. C¸c phiÕu ®Òu mang vµ ®­îc Ên ®Þnh theo nh÷ng quy luËt riªng cña chóng. Gi¸ trÞ danh nghÜa lµ nh÷ng giÊy chøng nhËn quyÒn së h÷u vµ ®¹i thÞ tr­êng cña chóng ®­îc quy ®Þnh kh¸c víi gi¸ trÞ danh biÓu cho t­ b¶n ®ã. C¸c cæ phÇn cña c¸c c«ng ty ®­êng s¾t, nghÜa cña chóng, vµ kh«ng g¾n liÒn víi sù biÕn ®éng gi¸ trÞ c«ng ty khai kho¸ng, c«ng ty hµng h¶i, v.v., ®Òu ®¹i biÓu cho cña t­ b¶n thùc tÕ (mÆc dÇu nã g¾n liÒn víi viÖc lµm t¨ng gi¸ mét t­ b¶n thùc tÕ, tøc lµ t­ b¶n ®· ®­îc ®Çu t­ vµ ho¹t ®éng trÞ ®ã). Tr­íc hÕt gi¸ trÞ thÞ tr­êng cña c¸c cæ phiÕu lªn xuèng trong c¸c xÝ nghiÖp Êy, hay cßn ®¹i biÓu cho sè tiÒn mµ nh÷ng tïy theo con sè thu nhËp mµ chóng cho ng­êi ta cã quyÒn ng­êi cæ ®«ng ®· øng ra ®Ó ®em chi tiªu lµm t­ b¶n trong c¸c ®­îc h­ëng vµ tïy theo tÝnh chÊt ®¶m b¶o cña nh÷ng thu xÝ nghiÖp Êy. Nh©n tiÖn còng xin nãi thªm r»ng l¾m lóc nh÷ng nhËp ®ã. NÕu gi¸ trÞ danh nghÜa cña mét cæ phiÕu – tøc lµ sè cæ phÇn ®ã chØ hoµn toµn lµ mét sù bÞp bîm. Nh­ng dï sao t­ tiÒn ®· thùc tÕ ®Çu t­ mµ cæ phiÕu ®¹i biÓu lóc ®Çu – lµ 100 b¶n ®ã còng kh«ng thÓ tån t¹i hai lÇn ®­îc, mét lÇn víi t­ p.xt., vµ nÕu c«ng viÖc kinh doanh l¹i l·i tíi 10% chø kh«ng c¸ch lµ gi¸ trÞ - t­ b¶n cña nh÷ng giÊy chøng nhËn quyÒn së ph¶i 5%, th× khi mäi ®iÒu kiÖn kh¸c vÉn y nguyªn kh«ng thay h÷u, cña c¸c cæ phiÕu, vµ mét lÇn n÷a víi t­ c¸ch lµ t­ b¶n ®· ®æi, víi mét tû suÊt lîi tøc lµ 5%; gi¸ trÞ thÞ tr­êng cña cæ ®­îc thùc sù ®Çu t­ hay sÏ ®­îc ®Çu t­ vµo c¸c xÝ nghiÖp Êy. phiÕu sÏ t¨ng lªn thµnh 200 p.xt.; v× ®­îc t­ b¶n hãa theo tû T­ b¶n chØ tån t¹i d­íi c¸i h×nh th¸i thø hai th«i, vµ cæ phiÕu suÊt 5%, gi¸ trÞ ®ã b©y giê ®¹i biÓu cho mét t­ b¶n gi¶ lµ chØ lµ mét giÊy chøng nhËn quyÒn së h÷u cho phÐp ng­êi ta cã 200 p.xt.. Ng­êi nµo mua cæ phiÕu Êy víi gi¸ lµ 200 p.xt., sÏ quyÒn ®­îc chia, tû lÖ víi phÇn ®· ®ãng gãp, mét phÇn gi¸ trÞ ®­îc lÜnh mét sè tiÒn thu nhËp lµ 5% trªn sè t­ b¶n ®· bá ra thÆng d­ mµ t­ b¶n ®ã ®· thùc hiÖn ®­îc. A cã thÓ b¸n giÊy ®ã. NÕu l·i cña xÝ nghiÖp gi¶m xuèng, t×nh h×nh sÏ ng­îc l¹i. chøng nhËn ®ã cña m×nh cho B vµ B cã thÓ b¸n cho C. Nh÷ng Gi¸ trÞ thÞ tr­êng cña c¸c phiÕu nµy mét phÇn lµ gi¸ trÞ ®Çu sù giao dÞch ®ã kh«ng lµm cho b¶n chÊt cña sù viÖc thay ®æi c¬; v× quyÕt ®Þnh gi¸ trÞ thÞ tr­êng ®ã kh«ng ph¶i lµ sè thu chót nµo c¶. Lóc ®ã, tuy A hay B ®· chuyÓn hãa giÊy chøng nhËp thùc tÕ cña xÝ nghiÖp, mµ l¹i lµ sè thu nhËp mµ ng­êi ta nhËn cña m×nh thµnh t­ b¶n, nh­ng C th× chØ chuyÓn hãa t­ tr«ng ®îi vµo xÝ nghiÖp, sè thu nhËp mµ ng­êi ta dù tÝnh b¶n cña m×nh thµnh mét giÊy chøng nhËn quyÒn së h÷u cho tr­íc. Nh­ng gi¶ thö viÖc t¨ng thªm gi¸ trÞ cña t­ b¶n thùc tÕ phÐp ®­îc h­ëng mét phÇn gi¸ trÞ thÆng d­ mµ ng­êi ta hy kh«ng thay ®æi, hoÆc gi¶ thö kh«ng hÒ cã t­ b¶n nµo c¶, nh­ väng t­ b¶n cæ phÇn sÏ ®em l¹i. trong tr­êng hîp quèc tr¸i, gi¶ thö l·i ®ång niªn ®­îc ph¸p Sù vËn ®éng ®éc lËp cña gi¸ trÞ cña c¸c giÊy chøng nhËn luËt quy ®Þnh vµ nãi chung t­¬ng ®èi ®­îc ®¶m b¶o v÷ng ch¾c, quyÒn së h÷u ®ã – kh«ng nh÷ng cña c¸c phiÕu quèc tr¸i, mµ c¶ th× gi¸ trÞ cña c¸c chøng kho¸n ®ã t¨ng lªn hay gi¶m xuèng cña c¸c cæ phiÕu n÷a – l¹i cñng cè thªm c¸i ¶o t­ëng cho r»ng theo tû lÖ nghÞch víi tû suÊt lîi tøc. NÕu tû suÊt lîi tøc tõ 5% chóng lµ mét t­ b¶n thËt sù, bªn c¹nh c¸i t­ b¶n mµ chóng t¨ng lªn thµnh 10%, th× mét chøng kho¸n ®em l¹i sè thu nhËp ®¹i biÓu, hay lµ bªn c¹nh c¸i quyÒn mµ chóng cã thÓ x¸c lËp lµ 5%, sÏ chØ cßn ®¹i biÓu cho mét t­ b¶n lµ 50 p.xt. th«i. NÕu tû suÊt lîi tøc gi¶m xuèng cßn 2,5%, th× còng vÉn mét chøng 1* Xem C. M¸c vµ Ph. ¨ng-ghen, Toµn tËp, tiÕng ViÖt, Nhµ xuÊt b¶n kho¸n ®ã l¹i sÏ ®¹i biÓu cho mét t­ b¶n lµ 200 p.xt.. Gi¸ trÞ cña chÝnh trÞ quèc gia, Hµ Néi, 1994, t. 25, phÇn I, tr. 666-668. nã bao giê còng vÉn chØ lµ gi¸ trÞ cña sè thu nhËp ®· ®­îc t­
  6. Ch­¬ng XXIX. – nh÷ng bé phËn cÊu thµnh . . . 19 20 PHÇN THø N¡M. – Sù PH¢N CHIA LîI NHUËN . . . b¶n hãa, nghÜa lµ thu nhËp tÝnh theo mét t­ b¶n ¶o t­ëng trªn “Ngµy 23 th¸ng M­êi 1847, c¸c phiÕu c«ng tr¸i vµ c¸c cæ phiÕu s«ng ®µo c¬ së tû suÊt lîi tøc hiÖn hµnh. Cho nªn vµo nh÷ng thêi kú vµ ®­êng s¾t ®· bÞ sôt gi¸ mÊt 114.752.225 p.xt.” (Morris. tæng qu¶n trÞ cña khñng ho¶ng trªn thÞ tr­êng tiÒn tÖ, gi¸ c¶ cña c¸c chøng Ng©n hµng Anh, lêi khai trong b¶n b¸o c¸o vÒ “Commercial Distress”, 1847 – kho¸n ®ã sÏ sôt xuèng v× hai nguyªn nh©n: tr­íc hÕt v× tû suÊt 1848 [sè 3800]). lîi tøc t¨ng lªn, vµ sau n÷a v× ng­êi ta ®· tung ra thÞ tr­êng NÕu sù mÊt gi¸ ®ã kh«ng biÓu hiÖn mét sù ®×nh chØ thËt sù rÊt nhiÒu chøng kho¸n ®ã, ®Ó nh»m thùc hiÖn thµnh tiÒn. Sù cña ngµnh s¶n xuÊt vµ ngµnh vËn t¶i ®­êng s«ng vµ ®­êng s¾t, sôt gi¸ ®ã vÉn cø x¶y ra, dï sè thu nhËp mµ nh÷ng chøng hay viÖc ®×nh chØ nh÷ng xÝ nghiÖp ®· b¾t ®Çu ho¹t ®éng råi, kho¸n nµy ®¶m b¶o cho c¸c ng­êi cã chøng kho¸n vÉn ®øng hay viÖc chi phÝ t­ b¶n mét c¸ch v« Ých vµo nh÷ng c«ng viÖc nguyªn kh«ng thay ®æi, nh­ tr­êng hîp c¸c phiÕu quèc tr¸i, kinh doanh thËt sù kh«ng cã gi¸ trÞ g×, th× sù tan vì cña hay dï viÖc lµm t¨ng thªm gi¸ trÞ cña sè t­ b¶n thùc tÕ mµ c¸c nh÷ng bong bãng xµ phßng nµy, chøa ®Çy t­ b¶n – tiÒn tÖ danh phiÕu ®ã biÓu hiÖn bÞ ¶nh h­ëng bëi sù rèi lo¹n cña qu¸ tr×nh nghÜa còng sÏ kh«ng lµm cho n­íc nhµ bÞ nghÌo bít ®i mét t¸i s¶n xuÊt, nh­ trong tr­êng hîp c¸c xÝ nghiÖp c«ng nghiÖp. ®ång xu nhá nµo c¶. Trong tr­êng hîp sau, ngoµi viÖc mÊt gi¸ nãi trªn, l¹i cßn cã Sù thËt th× tÊt c¶ chøng kho¸n ®ã kh«ng ph¶i lµ c¸i g× thªm t×nh tr¹ng mÊt gi¸ míi n÷a. Mét khi c¬n gi«ng tè ®· qua, kh¸c h¬n lµ sù tÝch lòy nh÷ng quyÒn, nh÷ng chøng th­ cã tÝnh th× gi¸ chøng kho¸n l¹i trë l¹i møc cò, nÕu chóng kh«ng ®¹i chÊt ph¸p lý cho ng­êi ta cã quyÒn ®­îc h­ëng mét sè s¶n biÓu cho nh÷ng xÝ nghiÖp ®· bÞ thÊt b¹i trong khñng ho¶ng phÈm sau nµy sÏ s¶n xuÊt ra, mét sè s¶n phÈm mµ gi¸ trÞ – tiÒn hoÆc kh«ng ®¹i biÓu cho nh÷ng c«ng viÖc ®Çu c¬. Sù mÊt gi¸ tÖ hay gi¸ trÞ – t­ b¶n khi th× kh«ng ®¹i biÓu cho mét t­ b¶n trÞ cña c¸c chøng kho¸n trong thêi kú khñng ho¶ng lµ mét nµo c¶, nh­ tr­êng hîp cña c«ng tr¸i ch¼ng h¹n, khi th× bÞ chi ph­¬ng tiÖn m¹nh nhÊt ®Ó tËp trung tµi s¶n b»ng tiÒn2). phèi bëi nh÷ng quy luËt ®éc lËp víi gi¸ trÞ cña c¸i t­ b¶n thùc NÕu sù mÊt gi¸ hay lªn gi¸ cña c¸c chøng kho¸n ®ã kh«ng tÕ mµ c¸c chøng kho¸n ®ã ®¹i biÓu. phô thuéc vµo sù vËn ®éng cña gi¸ trÞ cña t­ b¶n thùc tÕ mµ Trong tÊt c¶ nh÷ng n­íc s¶n xuÊt t­ b¶n chñ nghÜa ®Òu cã chóng ®¹i biÓu, th× cña c¶i cña mét n­íc, sau ngµy c¸c chøng mét khèi l­îng rÊt lín t­ b¶n thuéc lo¹i ®ã, mµ ng­êi ta gäi lµ kho¸n ®ã bÞ mÊt gi¸ hay t¨ng gi¸, còng vÉn lín nh­ tr­íc. t­ b¶n sinh lîi tøc, hay cßn gäi lµ moneyed capital. Vµ víi danh tõ tÝch lòy t­ b¶n – tiÒn tÖ, phÇn lín ph¶i hiÓu r»ng ®ã 2) {Ngay sau khi cuéc C¸ch m¹ng th¸ng Hai bïng næ, khi mµ ë Pa-ri, c¶ chØ lµ sù tÝch lòy c¸c chøng th­ cho ng­êi ta cã quyÒn ®­îc hµng hãa lÉn chøng kho¸n ®Òu hoµn toµn bÞ sôt gi¸ vµ tuyÖt ®èi kh«ng thÓ h­ëng mét phÇn s¶n phÈm, lµ sù tÝch lòy gi¸ c¶ thÞ tr­êng cña b¸n ®­îc, th× mét th­¬ng nh©n ng­êi Thôy SÜ ë Li-víc-pun, «ng R. c¸c phiÕu ®ã, gi¸ trÞ – t­ b¶n gi¶ cña chóng. Xvin-chen-b¸c (ng­êi ®· kÓ l¹i chuyÖn ®ã cho cha t«i), liÒn b¸n mäi thø «ng ta cã ®Ó lÊy tiÒn, vµ sau khi ®· cã sè tiÒn ®ã «ng ta liÒn ®i Pa-ri vµ ®Õn t×m Nh­ vËy, mét phÇn t­ b¶n cña chñ ng©n hµng ®­îc ®Çu t­ Rèt-sin ®Ó ®Ò nghÞ cïng lµm ¨n chung. Rèt-sin nh×n ch»m chÆp vµo «ng ta, d­íi h×nh th¸i nh÷ng chøng kho¸n gäi lµ nh÷ng chøng kho¸n nh¶y bæ ®Õn gÇn n¾m lÊy hai vai «ng ta vµ hái: “Avez-vous de l’ argent sur cã lîi tøc. §ã lµ bé phËn t­ b¶n dù tr÷ chÝnh cèng cña ng©n vous ?” – Oui, monsieur le Baron”. – “Alors, vous ªtes mon hom-me!” [“¤ng cã tiÒn ®Êy kh«ng?” – “Th­a nam t­íc, cã”. – “VËy «ng chÝnh lµ hµng, nã kh«ng ho¹t ®éng trong c«ng viÖc kinh doanh chÝnh ng­êi mµ t«i ®ang cÇn ®Õn !”]. – Vµ c¶ hai ng­êi ®· ph¸t tµi lín. Ph.¡}. cèng cña ng©n hµng. Bé phËn lín nhÊt th× gåm cã c¸c kú
  7. Ch­¬ng XXIX. – nh÷ng bé phËn cÊu thµnh . . . 21 22 PHÇN THø N¡M. – Sù PH¢N CHIA LîI NHUËN . . . phiÕu, nghÜa lµ nh÷ng giÊy cam kÕt tr¶ tiÒn cña c¸c nhµ t­ b¶n quyÒn së h÷u vÒ mét sè t­ b¶n thùc tÕ (nh­ tr­êng hîp c¸c cæ c«ng nghiÖp hay c¸c th­¬ng nh©n. §èi víi ng­êi cho vay tiÒn, phiÕu), vµ kh«ng nªn quªn r»ng gi¸ trÞ b»ng tiÒn ®ã ®­îc ®iÒu c¸c kú phiÕu ®ã lµ nh÷ng chøng kho¸n cã lîi tøc, nghÜa lµ khi tiÕt mét c¸ch ®éc lËp víi nh÷ng t­ b¶n thùc tÕ mµ nh÷ng mua c¸c kú phiÕu ®ã, h¾n ta ®· khÊu trõ ®i sè lîi tøc vÒ chøng kho¸n ®ã – Ýt ra lµ mét bé phËn - ®¹i biÓu; hoÆc nÕu kho¶ng thêi gian mµ kú phiÕu cßn ®­îc l­u hµnh. §ã lµ c¸i chóng kh«ng ®¹i biÓu cho t­ b¶n mµ chØ ®¹i biÓu cho c¸i quyÒn viÖc mµ ng­êi ta gäi lµ chiÕt khÊu mét kú phiÕu. Nh­ vËy, ®­îc h­ëng nh÷ng kho¶n thu nhËp, th× c¸i quyÒn ®­îc h­ëng ®­îc khÊu bao nhiªu vµo sè tiÒn mµ kú phiÕu ®¹i biÓu, ®iÒu ®ã thu nhËp Êy l¹i biÓu hiÖn thµnh mét t­ b¶n – tiÒn tÖ gi¶ lu«n chÝnh do tû suÊt lîi tøc quy ®Þnh. lu«n thay ®æi vÒ l­îng. Ngoµi ra, cÇn nãi thªm r»ng t­ b¶n gi¶ cña chñ ng©n hµng phÇn nhiÒu kh«ng ®¹i biÓu cho t­ b¶n cña Sau hÕt, bé phËn cuèi cïng trong sè t­ b¶n cña chñ ng©n h¾n, mµ ®¹i biÓu cho t­ b¶n cña c«ng chóng mµ hä ®· ®em göi hµng lµ do sè dù tr÷ vµng cña h¾n ta, hay do c¸c giÊy b¹c ng©n vµo ng©n hµng cña h¾n, cã lîi tøc hay kh«ng cã lîi tøc. hµng cÊu thµnh. C¸c sè tiÒn göi, nÕu kh«ng cã mét b¶n hîp ®ång nµo quy ®Þnh r»ng nh÷ng sè tiÒn ®ã göi vµo trong mét TiÒn göi bao giê còng ®­îc tiÕn hµnh b»ng tiÒn mÆt, b»ng thêi gian kh¸ dµi, th× ng­êi göi cã quyÒn lÊy ra bÊt cø lóc nµo vµng hay giÊy b¹c ng©n hµng, hay b»ng sÐc. Trõ tr­êng hîp còng ®­îc. TiÒn göi lu«n lu«n biÕn ®éng. Nh­ng nÕu ng­êi nµy quü dù tr÷ ra – quü nµy khi th× thu hÑp l¹i, khi th× më réng ra rót tiÒn ra, th× l¹i cã ng­êi kh¸c göi tiÒn vµo, thµnh thö trong tïy theo nhu cÇu l­u th«ng thùc tÕ – sè tiÒn göi nµy, trªn thùc nh÷ng thêi kú c«ng viÖc kinh doanh b×nh th­êng, tæng sè tÕ, mét mÆt bao giê còng n»m trong tay c¸c nhµ t­ b¶n c«ng trung b×nh cña toµn bé tiÒn göi thay ®æi rÊt Ýt. nghiÖp vµ c¸c th­¬ng nh©n, v× chóng ®· ®­îc dïng ®Ó chiÕt Trong c¸c n­íc cã nÒn s¶n xuÊt t­ b¶n chñ nghÜa ph¸t khÊu c¸c kú phiÕu cho hä vµ ®­îc dïng ®Ó øng cho hä vay, vµ triÓn, sè tiÒn dù tr÷ cña c¸c ng©n hµng th­êng th­êng bao giê mÆt kh¸c, chóng n»m trong tay nh÷ng ng­êi bu«n chøng còng biÓu hiÖn khèi l­îng tiÒn trung b×nh tån t¹i d­íi h×nh kho¸n (nh÷ng ng­êi m«i giíi ë Së giao dÞch), hay trong tay c¸c th¸i tiÒn tÝch tr÷; cßn b¶n th©n sè tiÒn tÝch tr÷ nµy th× mét bé t­ nh©n ®· b¸n ®­îc c¸c chøng kho¸n cña hä, hoÆc n÷a lµ phËn cña nã l¹i tån t¹i d­íi h×nh th¸i tiÒn giÊy, d­íi h×nh th¸i trong tay chÝnh phñ (trong tr­êng hîp c¸c tÝn phiÕu kho b¹c chØ ®¬n thuÇn lµ nh÷ng tê giÊy ®¹i biÓu cho mét sè vµng, vµ nh÷ng kho¶n quèc tr¸i míi). B¶n th©n c¸c sè tiÒn göi còng nh­ng tù b¶n th©n chóng kh«ng cã mét gi¸ trÞ nµo c¶. VËy ®¹i cã hai t¸c dông. Mét mÆt, nh­ ta võa thÊy, chóng ®­îc ®em bé phËn t­ b¶n cña chñ ng©n hµng chØ thuÇn tóy lµ t­ b¶n gi¶ cho vay víi t­ c¸ch lµ t­ b¶n sinh lîi tøc, vµ do ®ã, chóng vµ gåm c¸c tr¸i kho¸n (tøc lµ kú phiÕu), phiÕu quèc tr¸i (®¹i kh«ng n»m trong c¸c quü c¸c ng©n hµng, mµ chØ ®­îc ghi biÓu cho sè t­ b¶n ®· chi tiªu råi) vµ cæ phiÕu (tøc lµ nh÷ng trong sæ s¸ch cña c¸c ng©n hµng víi t­ c¸ch lµ nh÷ng kho¶n giÊy chøng nhËn ®Ó nhËn mét kho¶n thu nhËp sau nµy). VÒ cã cña c¸c ng­êi göi tiÒn. MÆt kh¸c, nh­ vËy chóng chØ ho¹t vÊn ®Ò nµy, kh«ng nªn quªn r»ng gi¸ trÞ b»ng tiÒn cña t­ b¶n ®éng víi t­ c¸ch lµ nh÷ng tµi kho¶n trong sæ s¸ch kÕ to¸n, mµ c¸c chøng kho¸n n»m trong c¸c kÐt s¾t cña chñ ng©n hµng trong chõng mùc mµ c¸c kho¶n cã cña nh÷ng ng­êi göi tiÒn ®¹i biÓu lµ hoµn toµn gi¶, ngay c¶ khi chóng lµ nh÷ng giÊy th¨ng b»ng lÉn nhau b»ng nh÷ng sÐc cña hä ph¸t hµnh vµo sè chøng nhËn vÒ nh÷ng kho¶n thu nhËp ch¾c ch¾n (nh­ tr­êng tiÒn hä göi vµ triÖt tiªu lÉn nhau; trong c«ng viÖc giao dÞch hîp c¸c phiÕu quèc tr¸i), hay chóng lµ nh÷ng giÊy chøng nhËn nµy, dï c¸c sè tiÒn göi cã n»m ë trong tay mét chñ ng©n hµng,
  8. Ch­¬ng XXIX. – nh÷ng bé phËn cÊu thµnh . . . 23 24 PHÇN THø N¡M. – Sù PH¢N CHIA LîI NHUËN . . . thµnh thö chñ ng©n hµng nµy lµm c«ng viÖc chuyÓn kho¶n cña hoµn toµn lµ t­ b¶n gi¶. Trõ tiÒn quü dù tr÷ ra, cßn tÊt c¶ c¸c ng­êi nä sang ng­êi kia, hay dï kÕt qu¶ Êy ®¹t ®­îc b»ng c¸ch sè tiÒn göi ®Òu chØ lµ nh÷ng tr¸i kho¸n cña ng­êi chñ ng©n trao ®æi gi÷a c¸c ng©n hµng kh¸c nhau nh÷ng sÐc mµ mçi nhµ hµng, chø thùc tÕ kh«ng bao giê n»m l¹i d­íi h×nh thøc tiÒn ®· ph¸t hµnh vµ chØ ph¶i tr¶ cho nhau nh÷ng sè tiÒn cßn mÆt c¶. Trong chõng mùc mµ nh÷ng sè tiÒn göi ®ã ®­îc sö chªnh lÖch th«i, - ®iÒu ®ã còng hoµn toµn kh«ng quan träng. dông vµo c«ng viÖc chuyÓn kho¶n, th× chóng lµm chøc n¨ng t­ T­ b¶n sinh lîi tøc vµ chÕ ®é tÝn dông ngµy cµng ph¸t b¶n ®èi víi c¸c chñ ng©n hµng, khi c¸c chñ ng©n hµng nµy triÓn, th× mäi t­ b¶n ®Òu h×nh nh­ lµ nh©n lªn gÊp ®«i vµ cã ®em nh÷ng sè tiÒn göi ®ã cho vay ®i. Gi÷a c¸c chñ ng©n hµng tr­êng hîp cßn nh©n lªn gÊp ba n÷a, v× cïng mét t­ b¶n hay th× hä thanh to¸n víi nhau b»ng nh÷ng tÝn phiÕu mµ hä ®· chØ cïng mét tr¸i kho¸n, mµ l¹i biÓu hiÖn ra trong tay nh÷ng ph¸t hµnh vµo nh÷ng kho¶n tiÒn göi kh«ng cßn tån t¹i n÷a, ng­êi kh¸c nhau b»ng nhiÒu c¸ch kh¸c nhau vµ d­íi nh÷ng b»ng c¸ch ®em nh÷ng tr¸i kho¸n ®ã bï trõ lÉn nhau. h×nh th¸i kh¸c nhau3). §¹i bé phËn thø “t­ b¶n-tiÒn tÖ” nµy VÒ vai trß cña t­ b¶n trong viÖc cho vay tiÒn, A. XmÝt nãi: “Ngay c¶ trong viÖc kinh doanh tiÒn n÷a, cã thÓ nãi r»ng tiÒn còng chØ 3) {Nh÷ng n¨m gÇn ®©y, c¸i hiÖn t­îng t­ b¶n nh©n lªn gÊp ®«i hay gÊp lµ thø chøng kho¸n lµm cho nh÷ng sè t­ b¶n mµ ng­êi së h÷u kh«ng cÇn ba l¹i cµng ph¸t triÓn m¹nh h¬n tr­íc, lµ do cã nh÷ng Financial Trusts sö dông ®Õn chuyÓn tõ tay ng­êi nµy sang tay ng­êi kh¸c. So víi sè tiÒn [tê –rít tµi chÝnh] ch¼ng h¹n; c¸c tê-rít tµi chÝnh nµy ®· chiÕm h¼n mét môc dïng lµm c«ng cô cho viÖc chuyÓn dÞch ®ã, th× nh÷ng sè t­ b¶n nµy cã thÓ riªng trong b¸o c¸o cña Së giao dÞch Lu©n §«n. Mét c«ng ty ®· ®­îc thµnh lËp to h¬n, mét c¸ch hÇu nh­ kh«ng cã giíi h¹n nµo c¶; còng vÉn nh÷ng ®ång ®Ó mua mét lo¹i chøng kho¸n cã lîi tøc nµo ®ã, thÝ dô nh­ c¸c phiÕu quèc tr¸i tiÒn ®ã cã thÓ dïng liªn tiÕp ®Ó cho vay nhiÒu lÇn kh¸c nhau, còng nh­ ngo¹i quèc, c¸c phiÕu c«ng tr¸i cña c¸c tßa thÞ chÝnh ë Anh, hay chóng ®· tõng ®­îc dïng ®Ó mua nhiÒu lÇn kh¸c nhau. ThÝ dô: A cho W vay c¸c phiÕu c«ng tr¸i Mü, c¸c cæ phiÕu ®­êng s¾t, v.v.. T­ b¶n cña c«ng ty ®ã, 1.000 p.xt; víi sè tiÒn ®ã, W ®em mua ngay 1.000 p.xt. hµng hãa cña B. V× B thÝ dô lµ 2 triÖu p.xt., ®­îc tËp hîp b»ng c¸ch gäi cæ phÇn; ban qu¶n trÞ mua tù m×nh kh«ng dïng g× ®Õn tiÒn ®ã, nªn ®em chÝnh ngay nh÷ng ®ång tiÒn Êy c¸c chøng kho¸n nãi trªn, råi ®em ®Çu c¬ mét c¸ch Ýt nhiÒu tÝch cùc; vµ sau khi ®· trõ c¸c chi phÝ, ®em chia sè lîi tøc hµng n¨m ®· thu ho¹ch ®­îc d­íi cho X vay; víi nh÷ng ®ång tiÒn nµy, X l¹i ®em mua liÒn ngay 1.000 p.xt. hµng h×nh thøc tiÒn l·i cæ phÇn cho c¸c cæ ®«ng. – Ngoµi ra, l¹i cã nh÷ng c«ng ty hãa cña C. Còng b»ng c¸ch ®ã vµ còng v× nh÷ng lý do ®ã, C l¹i ®em tiÒn cho v« danh c¸ biÖt th­êng hay ®em chia c¸c cæ phiÕu th«ng th­êng ra lµm hai Y vay, Y l¹i dïng tiÒn ®ã ®Ó mua hµng hãa cña D. Nh­ vËy, còng vÉn nh÷ng lo¹i: preferred (cæ phiÕu cã ®Æc quyÒn) vµ deferred (cæ phiÕu th­êng). C¸c cæ ®ång tiÒn vµng ®ã hay còng vÉn nh÷ng tê giÊy b¹c ng©n hµng ®ã mµ chØ phiÕu preferred h­ëng mét lîi tøc cè ®Þnh, ch¼ng h¹n lµ 5%, miÔn lµ tæng lîi trong cã mét vµi ngµy ®· cho phÐp ng­êi ta cã thÓ cho vay ba lÇn kh¸c nhau, nhuËn cho phÐp ng­êi ta cã thÓ lµm nh­ thÕ ®­îc; sau ®ã nÕu cßn g× míi vµ mua ba lÇn kh¸c nhau, mçi lÇn vay vµ mçi lÇn mua ®Òu cã mét gi¸ trÞ ®Õn phÇn c¸c cæ phiÕu deferred ®­îc h­ëng. B»ng c¸ch ®ã, viÖc ®Çu t­ “ch¾c b»ng tæng sè tiÒn ®ã. C¸i mµ ba ng­êi chñ tiÒn A, B vµ C ®· chuyÓn giao cho ch¾n” vµo c¸c cæ phiÕu preferred Ýt nhiÒu t¸ch khái viÖc ®Çu c¬ hiÓu theo ba ng­êi ®i vay ®ã, chÝnh lµ c¸i quyÒn lùc ®Ó tiÕn hµnh nh÷ng viÖc mua Êy. ®óng nghÜa cña danh tõ nµy, lµ viÖc ®Çu c¬ tiÕn hµnh víi c¸c cæ phiÕu Gi¸ trÞ, còng nh­ c«ng dông cña nh÷ng viÖc cho vay ®ã, chÝnh lµ c¸i quyÒn deferred. V× mét vµi xÝ nghiÖp lín kh«ng muèn lµm theo c¸ch ®ã, nªn ®· cã lùc nµy. T­ b¶n mµ ba nhµ chñ tiÒn ®· ®em cho vay th× ngang víi gi¸ trÞ cña nh÷ng c«ng ty ®­îc thµnh lËp, ®em mét hay nhiÒu triÖu p.xt. ®Çu t­ vµo cæ nh÷ng hµng hãa mµ t­ b¶n ®ã ®· cho phÐp ng­êi ta cã thÓ mua ®­îc, vµ t­ phiÕu cña nh÷ng xÝ nghiÖp ®ã. Sau ®ã, nh÷ng c«ng ty nµy ph¸t hµnh nh÷ng cæ phiÕu míi cã gi¸ trÞ danh nghÜa b»ng c¸c cæ phiÕu cò, nh­ng mét nöa lµ b¶n ®ã to gÊp ba lÇn sè tiÒn dïng ®Ó tiÕn hµnh nh÷ng viÖc mua Êy. Tuy vËy, cæ phiÕu preferred vµ mét nöa lµ cæ phiÕu deferred. Trong nh÷ng tr­êng hîp tÊt c¶ nh÷ng viÖc cho vay ®ã ®Òu cã thÓ hoµn toµn ®¶m b¶o, v× hµng hãa mµ nµy, c¸c cæ phiÕu ®Çu tiªn bÞ nh©n lªn gÊp ®«i v× chóng lµ c¬ së cho mét c¸c ng­êi ®i vay ®· mua víi sè tiÒn ®ã ®Òu ®­îc sö dông mét c¸ch lµ, cïng cuéc ph¸t hµnh cæ phiÕu míi. – Ph.¨.} víi thêi gian, chóng ®Òu hoµn l¹i gi¸ trÞ cña chóng céng víi lîi nhuËn, b»ng
  9. Ch­¬ng XXIX. – nh÷ng bé phËn cÊu thµnh . . . 25 26 PHÇN THø N¡M. – Sù PH¢N CHIA LîI NHUËN . . . vµng hay b»ng tiÒn giÊy. Gièng nh­ nh÷ng ®ång tiÒn Êy cã thÓ dïng lµm Nh÷ng ®iÒu mµ A-®am XmÝt nãi vÒ c¸c sè tiÒn cho vay nãi ph­¬ng tiÖn cho nh÷ng lÇn cho vay kh¸c nhau, tæng céng gÊp tíi ba lÇn hay chung, còng cã thÓ ®em dïng ®Ó nãi vÒ tr­êng hîp c¸c sè tiÒn thËm chÝ gÊp tíi ba m­¬i lÇn gi¸ trÞ cña chóng, nh÷ng ®ång tiÒn Êy còng cã göi, v× tiÒn göi ch¼ng qua chØ lµ mét tªn kh¸c ®Ó gäi nh÷ng sè thÓ liªn tiÕp dïng lµm ph­¬ng tiÖn ®Ó tr¶ nh÷ng kho¶n vay Êy” ([A. Smith. tiÒn mµ c«ng chóng ®· cho c¸c chñ ng©n hµng vay th«i. Còng “An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations”. Vol. I, vÉn nh÷ng ®ång tiÒn ®ã nh­ng cã thÓ dïng lµm ph­¬ng tiÖn Lon-don, 1776], Book II, ch. IV [p. 428-429]). cho kh«ng biÕt bao nhiÒu lµ lÇn göi n÷a. V× cïng mét ®ång tiÒn cã thÓ dïng ®Ó thùc hiÖn nhiÒu “Mét sù thËt râ rµng lµ 1.000 p.xt. mµ ngµy h«m nay mét ng­êi nµo ®ã ®· lÇn mua kh¸c nhau, tïy theo tèc ®é l­u th«ng cña nã, nªn ®em göi ë ng©n hµng A th× ngµy mai l¹i ®­îc ®em chi ra vµ trë thµnh mét sè nã còng rÊt cã thÓ dïng ®Ó ®em cho vay nhiÒu lÇn kh¸c tiÒn göi ë ng©n hµng B. H«m sau, ®­îc B ph¸t ra tr¶, 1.000 p.xt. ®ã l¹i cã thÓ nhau, bëi v× nh÷ng viÖc mua lµm cho ®ång tiÒn chuyÓn tõ trë thµnh mét mãn tiÒn göi ë ng©n hµng C vµ cø thÕ tiÕp tôc m·i mét c¸ch v« tay mét ng­êi nµy sang tay mét ng­êi kh¸c, vµ viÖc cho vay cïng tËn. Nh­ vËy lµ do mét lo¹t chuyÓn dÞch mµ cïng mét sè tiÒn 1.000 p.xt. còng chØ lµ mét viÖc chuyÓn dÞch tõ tay ng­êi nµy sang tay cã thÓ nh©n lªn thµnh mét lo¹t tuyÖt ®èi v« cïng tËn kh«ng biÕt bao nhiªu lµ ng­êi kh¸c nh­ng kh«ng ph¶i do viÖc mua g©y ra. §èi víi mãn tiÒn göi. Cho nªn cã thÓ lµ 9/10 tÊt c¶ nh÷ng sè tiÒn göi ë Anh ®Òu chØ tån t¹i trªn sæ s¸ch cña c¸c chñ ng©n hµng d­íi h×nh thøc nh÷ng kho¶n ghi chÐp mçi ng­êi b¸n, tiÒn lµ h×nh th¸i chuyÓn hãa cña hµng hãa t­¬ng øng mµ th«i... ë Xcèt-len ch¼ng h¹n, t×nh h×nh lµ nh­ vËy: ë xø nµy, tiÒn cña anh ta; ngµy nay, khi mäi gi¸ trÞ ®Òu biÓu hiÖn b»ng gi¸ l­u th«ng kh«ng bao giê v­ît qu¸ 3 triÖu p.xt, trong khi ®ã c¸c kho¶n tiÒn göi trÞ – t­ b¶n, th× trong c¸c kho¶n vay kh¸c nhau, ®ång tiÒn lªn tíi 27 triÖu. Vµ nÕu kh«ng x¶y ra t×nh tr¹ng mäi ng­êi ®Òu ®æ x« nhau ®Õn ®ã ®Òu lÇn l­ît ®¹i biÓu cho nh÷ng t­ b¶n kh¸c nhau; thµnh c¸c ng©n hµng ®Ó rót tiÒn göi vÒ, th× còng sè tiÒn 1.000 p.xt. ®ã l¹i ®i ng­îc l¹i ra ®©y chØ lµ diÔn ®¹t mét c¸ch kh¸c c¸i ®iÒu mµ trªn ®©y con ®­êng mµ nã ®· ®i qua, cã thÓ l¹i sÏ dïng ®Ó thanh to¸n ®­îc mét c¸ch dÔ chóng t«i ®· nãi, tøc lµ tiÒn cã thÓ liªn tiÕp thùc hiÖn c¸c dµng nh­ thÕ mét sè tiÒn còng v« cïng tËn nh­ thÕ. Bëi v× còng vÉn sè tiÒn gi¸ trÞ – hµng hãa kh¸c nhau. §ång thêi tiÒn l¹i dïng lµm 1.000 p.xt. mµ ngµy h«m nay mét ng­êi nµo ®ã dïng ®Ó tr¶ mét mãn nî cho ph­¬ng tiÖn l­u th«ng ®Ó lµm cho c¸c t­ b¶n vËt chÊt mét th­¬ng nh©n, th× ngµy mai l¹i cã thÓ dïng ®Ó thanh to¸n mãn nî cña th­¬ng nh©n nµy víi mét ng­êi l¸i bu«n, ngµy h«m sau l¹i cã thÓ dïng ®Ó chuyÓn tõ tay mét ng­êi nµy sang tay mét ng­êi kh¸c. thanh to¸n mãn nî cña ng­êi l¸i bu«n nµy víi ng©n hµng, vµ cø thÕ tiÕp tôc Chõng nµo tiÒn vÉn cßn n»m trong tay ng­êi cho vay, th× nã m·i mét c¸ch v« cïng tËn; thÕ lµ vÉn mét sè tiÒn 1.000 p.xt. mµ cã thÓ ®i hÕt tõ vÉn ch­a ph¶i lµ ph­¬ng tiÖn l­u th«ng, mµ lµ mét ph­¬ng tay ng­êi nµy sang tay ng­êi kh¸c vµ tõ ng©n hµng nµy sang ng©n hµng kh¸c, thøc tån t¹i cña t­ b¶n cña anh ta. Vµ chÝnh d­íi c¸i h×nh vµ cã thÓ dïng ®Ó thanh to¸n bÊt cø sè tiÒn göi nµo mµ ta cã thÓ t­ëng t­îng th¸i nµy mµ anh ta ®em ®ång tiÒn ®ã chuyÓn cho mét ng­êi ®­îc” (“The Currency Theory Reviewed etc.” [Edinburgh, 1845], p. 62-63). thø ba khi cho vay. NÕu A ®· ®em tiÒn cña m×nh cho B vay V× trong chÕ ®é tÝn dông nµy, mäi c¸i ®Òu nh©n lªn gÊp ®«i, vµ B l¹i cho C vay, kh«ng th«ng qua nh÷ng viÖc mua hµng gÊp ba, vµ biÕn thµnh mét thø ¶o ¶nh ®¬n thuÇn, cho nªn c¶ nµo, th× sè tiÒn ®ã kh«ng ®¹i biÓu cho ba t­ b¶n, mµ chØ ®¹i c¸i “quü dù tr÷” mµ ng­êi ta tin t­ëng lµ mét c¸i g× ch¾c ch¾n, biÓu cho mét t­ b¶n, cho mét gi¸ trÞ - t­ b¶n th«i. Sè tiÒn th× còng nh­ vËy nèt. ®ã thùc tÕ ®¹i biÓu cho bao nhiªu t­ b¶n, ®iÒu ®ã tïy thuéc vµo sè lÇn mµ mãn tiÒn ®ã lµm chøc n¨ng h×nh th¸i gi¸ trÞ Chóng ta h·y l¹i nghe «ng M«-ri-x¬, tæng qu¶n trÞ cña Ng©n cña nh÷ng t­ b¶n – hµng hãa kh¸c nhau. hµng Anh:
  10. Ch­¬ng XXIX. – nh÷ng bé phËn cÊu thµnh . . . 27 28 PHÇN THø N¡M. – Sù PH¢N CHIA LîI NHUËN . . . “TiÒn dù tr÷ cña c¸c ng©n hµng t­ nh©n ®Òu n»m trong tay Ng©n hµng Anh còng cã hai c¸ch tån t¹i. Quü dù tr÷ cña Vô nghiÖp vô ng©n d­íi h×nh th¸i tiÒn göi. ¶nh h­ëng cña viÖc vµng ch¹y ra ngoµi lóc ®Çu h×nh hµng [Banking department] b»ng hiÖu sè gi÷a tæng sè giÊy b¹c nh­ chØ cã quan hÖ ®Õn Ng©n hµng Anh th«i, nh­ng trªn thùc tÕ nã còng ¶nh mµ Ng©n hµng cã quyÒn ph¸t hµnh vµ sè nh÷ng giÊy b¹c ®ang h­ëng ®Õn tiÒn dù tr÷ cña c¸c ng©n hµng kh¸c; v× vµng ch¹y ra cã nghÜa lµ xuÊt khÈu mét phÇn tiÒn dù tr÷ cña hä mµ hä ®· göi ë ng©n hµng chóng t«i. n»m trong l­u th«ng. Møc ph¸t hµnh hîp ph¸p tèi ®a lµ 14 Ng­êi ta cã thÓ nãi r»ng viÖc vµng ch¹y ra ngoµi còng ¶nh h­ëng nh­ vËy ®Õn triÖu (®èi víi sè tiÒn nµy th× kh«ng ®ßi hái ph¶i cã tr÷ kim, nã quü dù tr÷ cña tÊt c¶ c¸c ng©n hµng ®Þa ph­¬ng (“Commercial Distress”, 1847 – xÊp xØ sè tiÒn nhµ n­íc m¾c nî nhµ ng©n hµng) céng víi tæng 1848 [sè 3639 – 3642]). sè kim lo¹i quý dù tr÷ cña ng©n hµng. VËy nÕu dù tr÷ ®ã lµ 14 Nh­ vËy, rót côc l¹i, c¸c quü dù tr÷ ®Òu hßa tan vµo trong triÖu p.xt., th× ng©n hµng cã thÓ ph¸t hµnh 28 triÖu giÊy b¹c, quü dù tr÷ cña Ng©n hµng Anh4). Nh­ng chÝnh quü dù tr÷ nµy vµ nÕu trong sè tiÒn nµy cã 20 triÖu ®ang ë trong l­u th«ng, __________ th× tiÒn quü dù tr÷ cña Vô nghiÖp vô ng©n hµng sÏ lµ 8 triÖu. 4) {BiÓu chÝnh thøc sau ®©y, rót ra trong tê “Daily News”1, ngµy 15 VËy theo ph¸p lý, 8 triÖu giÊy b¹c nµy võa lµ t­ b¶n ng©n hµng th¸ng Ch¹p 1892, vÒ quü dù tr÷ cña 15 nhµ ng©n hµng lín nhÊt ë Lu©n §«n mµ ng©n hµng cã thÓ sö dông, l¹i võa lµ quü dù tr÷ cña c¸c håi th¸ng M­êi mét 1892, chøng tá cho ta thÊy r»ng tõ håi ®ã ®Õn nay, hiÖn kho¶n tiÒn göi cña nã. NÕu lóc ®ã cã t×nh tr¹ng vµng ch¹y ra t­îng nµy l¹i cßn s©u s¾c thªm ®Õn chõng nµo: ngoµi lµm cho tr÷ kim gi¶m mÊt 6 triÖu, - do ®ã tÊt nhiªn ph¶i hñy bá mét sè giÊy b¹c t­¬ng ®­¬ng nh­ thÕ, - th× quü dù tr÷ Nî Quü dù tr÷ Tû sè Tªn ng©n hµng (p.xt.) b»ng tiÒn phÇn cña Vô nghiÖp vô ng©n hµng sÏ gi¶m tõ 8 triÖu xuèng 2 triÖu. mÆt (p.xt.) tr¨m Mét mÆt, nhµ ng©n hµng nµy sÏ t¨ng tû suÊt lîi tøc cña nã lªn City 9.317.629 746.551 8,01 rÊt cao; mÆt kh¸c sè dù tr÷ ®¶m b¶o cho sè tiÒn mµ c¸c ng©n Capital and Counties 11.392.744 1.307.483 11,47 hµng vµ nh÷ng ng­êi kh¸c ®· göi ë ng©n hµng nµy sÏ gi¶m Imperial 3.987.400 447.177 11,22 xuèng rÊt nhiÒu. N¨m 1857, bèn ng©n hµng cæ phÇn lín nhÊt ë Lloyds 23.800.937 2.966.806 12,46 Lu©n §«n ®· däa Ng©n hµng Anh r»ng nÕu nã kh«ng vËn ®éng London and Westminster 24.671.559 3.818.885 15,50 ®­îc mét “s¾c lÖnh” c«ng bè ®×nh chØ ®¹o luËt ng©n hµng n¨m London and S. Western 5.570.268 812.353 14,58 18445), th× hä sÏ rót tiÒn cña hä vÒ, vµ nh­ thÕ, sÏ lµm cho Vô London Joint Stock 12.127.993 1.288.977 10,62 London and Midland 8.814.499 1.127.280 12,79 ___________ Trong sè 28 triÖu tiÒn dù tr÷ nµy, th× Ýt nhÊt lµ cã 25 triÖu ®­îc göi ë London and County 37.111.035 3.600.374 9,70 Ng©n hµng Anh; nhiÒu l¾m, sè tiÒn mÆt ®Ó ë kÐt cña b¶n th©n 15 ng©n hµng National 11.163.829 1.426.225 12,77 nµy còng chØ cã 3 triÖu. Nh­ng sè tiÒn dù tr÷ b»ng tiÒn mÆt ë Vô nghiÖp vô National Provincial 41.907.384 4.614.780 11,01 ng©n hµng cña Ng©n hµng Anh, còng kh«ng bao giê cã ®ñ 16 triÖu c¶, ngay Parrs and the Alliance 12.794.489 1.532.707 11,98 c¶ trong th¸ng M­êi mét 1892 nµy còng vËy! – Ph. ¡.} Prescott and Co 4.041.058 538.517 13,07 5) ViÖc ®×nh chØ ®¹o luËt ng©n hµng n¨m 1844 cho phÐp Ng©n hµng Anh Union of London 15.502.618 2.300.084 14,84 cã thÓ ph¸t hµnh mét sè l­îng giÊy b¹c kh«ng h¹n chÕ, mµ kh«ng cÇn ph¶i Williams, Deacon and ®­îc ®¶m b¶o b»ng sè dù tr÷ vµng ®ang n»m trong tay nã; nh­ vËy, Ng©n Manchester and Co 10.452.381 1.317.628 12,60 hµng nµy cã thÓ t¹o ra bao nhiªu t­ b¶n – tiÒn tÖ gi¶ còng ®­îc, vµ víi sè tiÒn giÊy ®ã, nã cã thÓ ®em cho c¸c ng©n hµng vµ c¸c ng­êi m«i giíi chøng Tæng céng 232.665.823 27.845.807 11,97 kho¸n vay, vµ th«ng qua nh÷ng ng©n hµng vµ nh÷ng ng­êi m«i giíi nµy, nã cã thÓ cho c¶ thÕ giíi th­¬ng nghiÖp vay n÷a. [Ph. ¡.]
  11. Ch­¬ng XXIX. – nh÷ng bé phËn cÊu thµnh . . . 29 30 PHÇN THø N¡M. – Sù PH¢N CHIA LîI NHUËN . . . nghiÖp vô ng©n hµng ®i ®Õn chç ph¸ s¶n. ChÝnh v× vËy mµ Vô p.xt., nh­ng t­ b¶n cã lÏ ch­a b»ng 1/4 sè t­ b¶n håi n¨m nghiÖp vô ng©n hµng ®· cã thÓ bÞ ph¸ s¶n, nh­ n¨m 1847 1847. Cßn c«ng ty kia, th× c¶ hai n¨m 1847 vµ 1857, bªn nî ch¼ng h¹n, trong khi ®ã th× ë Vô ph¸t hµnh [Issue cña nã ®Òu vµo kho¶ng tõ 3 ®Õn 4 triÖu, nh­ng t­ b¶n th× chØ department], ng­êi ta cã kh«ng biÕt bao nhiªu triÖu ®ång (n¨m cã 45.000 p.xt. th«i” (nh­ trªn, tr. XXI, sè 52). 1847 lµ 8 triÖu) ®Ó b¶o ®¶m viÖc tù do ®æi giÊy b¹c ®ang ë trong l­u th«ng. Nh­ng chÝnh b¶n th©n viÖc ®¶m b¶o nµy còng lµ ¶o t­ëng. “§¹i bé phËn nh÷ng sè tiÒn göi mµ b¶n th©n c¸c chñ ng©n hµng kh«ng cÇn dïng ®Õn ngay, ®Òu chuyÓn vµo tay c¸c billbrokers” (theo nghÜa tõng tiÕng mét lµ: nh÷ng ng­êi m«i giíi kú phiÕu; trªn thùc tÕ, ®ã còng gÇn nh­ nh÷ng ng­êi chñ ng©n hµng); “®Ó ®¶m b¶o cho sè tiÒn mµ ng­êi chñ ng©n hµng ®· cho hä vay, hä giao cho ng­êi chñ ng©n hµng nh÷ng th­¬ng phiÕu mµ hä ®· chiÕt khÊu cho c¸c kh¸ch hµng ë Lu©n §«n vµ ë ®Þa ph­¬ng. Ng­êi billbroker ph¶i chÞu tr¸ch nhiÖm víi ng­êi chñ ng©n hµng vÒ viÖc thu håi thø money at call nµy” (thø tiÒn chØ cÇn ®ßi lµ cã thÓ tr¶ ngay lËp tøc); “nh÷ng c«ng viÖc kinh doanh lo¹i nµy ph¸t triÓn nhiÒu ®Õn nçi viªn tæng qu¶n trÞ hiÖn nay cña Ng©n hµng” (Anh) “lµ «ng Ni-v¬ ®· nãi trong b¶n khai cña «ng ta r»ng: “Chóng t«i ®­îc biÕt mét g· broker ®· cã 5 triÖu, vµ chóng t«i hoµn toµn cã lý do ®Ó gi¶ ®Þnh r»ng mét g· kh¸c ®· cã tõ 8 ®Õn 10 triÖu; mét g· trong bän hä cã 4 triÖu; mét g· kh¸c cã 3 triÖu r­ìi; mét g· kh¸c n÷a cã h¬n 8 triÖu. §Êy lµ t«i nãi sè tiÒn göi n»m trong tay c¸c brokers” ("Report of Committee on Bank Acts”, 1858, p. V, No8). “C¸c billbrokers ë Lu©n §«n... th­êng kinh doanh rÊt lín mµ kh«ng cã qua mét chót tiÒn mÆt nµo lµm quü dù tr÷ c¶; hä dùa vµo nh÷ng sè tiÒn thu ®­îc vÒ nh÷ng kú phiÕu kÕ tiÕp nhau ®Õn kú h¹n, hay trong tr­êng hîp cÇn thiÕt, dùa vµo c¸i kh¶ n¨ng cña hä cã thÓ vay ®­îc tiÒn cña ng©n hµng Anh b»ng c¸ch ®­a göi c¸c kú phiÕu mµ hä ®· chiÕt khÊu” [nh­ trªn, tr. VIII, sè 17]. – “Håi n¨m 1847, cã hai c«ng ty billbrokers ®×nh chØ c¸c c«ng viÖc thanh to¸n cña hä; sau ®ã c¶ hai c«ng ty ®Òu l¹i tiÕp tôc kinh doanh. N¨m 1857, l¹i ®×nh chØ c¸c c«ng viÖc thanh to¸n. N¨m 1847, bªn nî trong sæ s¸ch cña mét c«ng ty, tÝnh sè trßn lµ 2.683.000 p.xt., nh­ng t­ b¶n cña hä chØ cã 180.000 p.xt; vµ n¨m 1857, bªn nî ghi lµ 5.300.000
  12. Ch­¬ng XXXI. – t­ b¶n – tiÒn tÖ. . . . –II 60 61 PHÇN THø N¡M. – Sù PH¢N CHIA LîI NHUËN . . . ®Çu, nh­ng tÝn dông th­¬ng nghiÖp th× chØ míi dùa rÊt Ýt vµo ch­¬ng XXXI tÝn dông ng©n hµng. Trong tr­êng hîp thø nhÊt, t­ b¶n – tiÒn tÖ, tr­íc kia ®­îc dïng vµo s¶n xuÊt vµ th­¬ng nghiÖp, nay thÓ t­ b¶n – tiÒn tÖ vµ t­ b¶n thùc tÕ. – II hiÖn ra lµ t­ b¶n cho vay nhµn rçi; trong tr­êng hîp thø hai, (tiÕp theo) t­ b¶n – tiÒn tÖ ®­îc sö dông t¨ng lªn nh­ng nã ®­îc dïng víi mét tû suÊt lîi tøc rÊt thÊp, v× b©y giê chÝnh nh÷ng nhµ t­ b¶n c«ng nghiÖp vµ th­¬ng nghiÖp ra ®iÒu kiÖn cña hä cho nhµ Chóng ta vÉn ch­a nghiªn cøu xong vÊn ®Ò xÐt xem tíi t­ b¶n – tiÒn tÖ. Tr¹ng th¸i qu¸ thõa t­ b¶n cho vay biÓu hiÖn, chõng mùc nµo th× tÝch lòy t­ b¶n d­íi h×nh th¸i t­ b¶n – tiÒn trong tr­êng hîp thø nhÊt, t×nh tr¹ng ®×nh ®èn cña t­ b¶n tÖ cho vay, trïng víi tÝch lòy thùc tÕ, tøc lµ víi viÖc më réng c«ng nghiÖp, vµ trong tr­êng hîp thø hai th× biÓu hiÖn t×nh qu¸ tr×nh t¸i s¶n xuÊt. tr¹ng ®éc lËp t­¬ng ®èi cña tÝn dông th­¬ng nghiÖp ®èi víi tÝn Sù chuyÓn hãa cña tiÒn thµnh t­ b¶n – tiÒn tÖ cho vay lµ dông ng©n hµng, t×nh tr¹ng ®éc lËp dùa trªn t×nh h×nh thu håi mét viÖc gi¶n ®¬n h¬n nhiÒu so víi sù chuyÓn hãa cña tiÒn vèn mét c¸ch tr«i ch¶y, dùa trªn c¸c viÖc cho vay ng¾n h¹n vµ thµnh t­ b¶n s¶n xuÊt. Nh­ng ë ®©y chóng ta cÇn ph¶i ph©n trªn t×nh h×nh kinh doanh chñ yÕu b»ng t­ b¶n cña b¶n th©n. biÖt hai vÊn ®Ò: Nh÷ng kÎ ®Çu c¬, tr«ng vµo t­ b¶n vay ®­îc cña ng­êi kh¸c, 1. Sù chuyÓn hãa gi¶n ®¬n cña tiÒn thµnh tiÒn t­ b¶n lóc ®ã ch­a ho¹t ®éng; nh÷ng ng­êi ho¹t ®éng víi t­ b¶n riªng cho vay. cña hä, h·y cßn ch­a nghÜ tíi nh÷ng ho¹t ®éng hÇu nh­ chØ 2. Sù chuyÓn hãa cña t­ b¶n hay thu nhËp thµnh tiÒn, råi ®¬n thuÇn dùa vµo tÝn dông. Trong giai ®o¹n ®Çu, tr¹ng th¸i tiÒn l¹i chuyÓn hãa thµnh t­ b¶n cho vay. thõa t­ b¶n cho vay biÓu hiÖn ®óng c¸i ®iÒu ng­îc l¹i víi tÝch lòy thùc tÕ. Trong giai ®o¹n thø hai, tr¹ng th¸i thõa t­ b¶n ChØ cã víi ®iÒu kiÖn ®­îc nªu ra ë ®iÓm cuèi cïng nµy lµ cã cho vay trïng víi sù më réng míi cña qu¸ tr×nh t¸i s¶n xuÊt thÓ bao gåm mét sù tÝch lòy thËt sù t­ b¶n cho vay trïng víi sù tÝch lòy thùc tÕ t­ b¶n c«ng nghiÖp. vµ ®i kÌm sù më réng ®ã, chø kh«ng ph¶i lµ nguyªn nh©n cña nã. T×nh tr¹ng qu¸ thõa t­ b¶n cho vay ®· gi¶m xuèng, dÇu chØ 1. Sù chuyÓn hãa cña tiÒn thµnh t­ b¶n cho vay lµ t­¬ng ®èi so víi l­îng cÇu. Trong c¶ hai tr­êng hîp, møc lîi Chóng ta ®· thÊy lµ cã thÓ x¶y ra hiÖn t­îng chÊt ®èng l¹i, tøc thÊp ®Òu gióp cho viÖc më réng qu¸ tr×nh tÝch lòy thùc tÕ; tr¹ng th¸i qu¸ thõa vÒ t­ b¶n cho vay, mét hiÖn t­îng chØ g¾n v× møc lîi tøc thÊp, trong tr­êng hîp thø nhÊt, ¨n khíp víi liÒn víi tÝch lòy s¶n xuÊt trong chõng mùc nã tû lÖ nghÞch víi t×nh tr¹ng gi¸ c¶ thÊp vµ trong tr­êng hîp thø hai, ¨n khíp tÝch lòy s¶n xuÊt. T×nh h×nh ®ã diÔn ra trong hai giai ®o¹n cña víi t×nh tr¹ng gi¸ c¶ t¨ng lªn dÇn, lµm cho c¸i phÇn lîi nhuËn chu kú c«ng nghiÖp, cô thÓ lµ, thø nhÊt, khi t­ b¶n c«ng biÕn thµnh lîi nhuËn doanh nghiÖp còng t¨ng lªn. HiÖn t­îng nghiÖp bÞ thu hÑp l¹i d­íi hai h×nh th¸i cña nã, t­ b¶n s¶n ®ã cßn râ rµng h¬n n÷a khi lîi tøc t¨ng lªn vµ ®¹t tíi møc xuÊt vµ t­ b¶n – hµng hãa, tøc lµ ë giai ®o¹n khëi ®Çu cña chu trung b×nh cña nã trong thêi kú phån vinh cùc ®é, bëi v× lîi kú, sau khñng ho¶ng; vµ thø hai, khi giai ®o¹n phôc håi ®· b¾t tøc tuy cã t¨ng lªn nh­ng kh«ng t¨ng lªn cïng mét tû lÖ víi lîi nhuËn.
  13. Ch­¬ng XXXI. – t­ b¶n – tiÒn tÖ. . . . –II 62 63 PHÇN THø N¡M. – Sù PH¢N CHIA LîI NHUËN . . . MÆt kh¸c, chóng ta ®· thÊy r»ng, vÉn cã thÓ x¶y ra mét nh­ng l¹i ®­îc coi lµ quü dù tr÷ cña hä, vµ phÇn lín lµ quü dù t×nh tr¹ng tÝch lòy t­ b¶n cho vay khi ch¼ng cã chót tÝch lòy tr÷ cña Ng©n hµng Anh, n¬i mµ c¸c sè tiÒn ®ã ®· göi. Cuèi thùc tÕ nµo c¶, ®¬n thuÇn chØ nhê vµo nh÷ng biÖn ph¸p kü cïng, còng chÝnh «ng ®ã nãi r»ng floating capital lµ bullion, thuËt, nh­ më réng vµ tËp trung c¸c ng©n hµng, sö dông mét nghÜa lµ tiÒn thoi vµ tiÒn kim lo¹i (503a). Nãi chung, thËt lµ kú c¸ch tiÕt kiÖm quü dù tr÷ c¸c ph­¬ng tiÖn l­u th«ng hay c¶ l¹ r»ng trong c¸c thø tiÕng kh«ng thÓ hiÓu ®­îc nµy cña thÞ quü dù tr÷ c¸c ph­¬ng tiÖn thanh to¸n cña c¸c t­ nh©n n÷a; tr­êng tiÒn tÖ, tÊt c¶ mäi ph¹m trï kinh tÕ chÝnh trÞ ®Òu mang nh÷ng sè tiÒn dù tr÷ nµy do ®ã ®· biÕn thµnh t­ b¶n cho vay, mét ý nghÜa vµ mét h×nh th¸i kh¸c víi ý nghÜa vµ h×nh th¸i nh­ng bao giê còng lµ cho vay ng¾n h¹n. MÆc dÇu t­ b¶n cho cña chóng. ë ®©y, floating capital ®­îc dïng ®Ó chØ circulating vay ®ã bao giê còng chØ mang h×nh th¸i t­ b¶n cho vay trong capital 1* lµ c¸i dÜ nhiªn hoµn toµn kh¸c h¼n, vµ money2* lµ t­ thêi gian ng¾n mµ th«i (vµ còng chØ ®­îc dïng vµo c«ng viÖc b¶n, bullion 3* còng lµ t­ b¶n, c¸c giÊy b¹c ng©n hµng lµ chiÕt khÊu trong nh÷ng thêi gian ng¾n mµ th«i), - vµ chÝnh v× circulation 4*, cßn t­ b¶n l¹i lµ a commodity5*, c¸c kho¶n nî thÕ mµ ng­êi ta còng gäi nã lµ t­ b¶n l­u ®éng (floating ®Òu lµ commodities 6*, vµ fixed capital 7* l¹i lµ tiÒn ®· ®­îc ®Çu capital), - nh­ng nã vÉn l­u th«ng, vÉn vµo vµ ra kh«ng t­ vµo c¸c lo¹i chøng kho¸n khã b¸n l¹i! ngõng. NÕu cã mét ng­êi nµo ®ã rót nã ra khái l­u th«ng, th× “Trong c¸c ng©n hµng cæ phÇn ë Lu©n §«n... sè tiÒn göi ®· tõ 8.850.774 l¹i cã ng­êi kh¸c ®­a nã vµo l­u th«ng. Cho nªn, khèi l­îng t­ p.xt. n¨m 1847 t¨ng lªn thµnh 43.100.724 p.xt. n¨m 1857... C¨n cø vµo c¸c tµi b¶n – tiÒn tÖ cho vay (ë ®©y, tuyÖt nhiªn chóng ta kh«ng nãi liÖu ®­a lªn ñy ban vµ c¸c lêi khai, ta thÊy r»ng ®¹i bé phËn cña sè tiÒn rÊt lín ®Õn c¸c mãn cho vay trong nhiÒu n¨m, mµ chØ nãi ®Õn nh÷ng ®ã ®· do c¸c nguån tr­íc kia kh«ng ®­îc dïng vµo môc ®Ých ®ã cung cÊp, vµ tËp qu¸n xin më mét tµi kho¶n ë ng©n hµng vµ göi tiÒn vµo ng©n hµng ®· lan mãn cho vay ng¾n h¹n dùa trªn kú phiÕu vµ tiÒn göi) thùc tÕ réng ®Õn nhiÒu giai cÊp tr­íc kia kh«ng quen sö dông t­ b¶n cña hä theo kiÓu ®· t¨ng lªn mét c¸ch hoµn toµn kh«ng cã liªn quan g× ®Õn sù Êy (!). ¤. R«-®u-en, chñ tÞch Héi liªn hiÖp c¸c ng©n hµng t­ nh©n ë c¸c tØnh ” tÝch lòy thËt sù c¶. {kh¸c víi c¸c ng©n hµng cæ phÇn} “vµ do Héi nµy cö tíi khai tr­íc ñy ban, ®· B. 1857. C©u hái 501. “¤ng hiÓu floating capital lµ g×?” {¤. Uªn-g¬- lin, nãi r»ng ë trong vïng Ýp – xuých, sè c¸c phÐc-mi-ª vµ tiÓu th­¬ng cña vïng nµy tæng qu¶n trÞ Ng©n hµng Anh:} “§ã lµ sè t­ b¶n cã thÓ dïng vµo c¸c viÖc cho cã thãi quen göi tiÒn nh­ thÕ gÇn ®©y ®· t¨ng gÊp bèn lÇn; r»ng hÇu hÕt c¸c vay ng¾n h¹n... (502): C¸c giÊy b¹c cña Ng©n hµng Anh..., cña c¸c ng©n hµng phÐc-mi-ª, ngay c¶ nh÷ng ng­êi hµng n¨m chØ tr¶ cã 50 p.xt. tiÒn thuª ruéng, ®Þa ph­¬ng vµ tæng sè giÊy b¹c cã ë trong n­íc”. – {C©u hái:} [503] “Theo c¸c b©y giê còng cã tiÒn göi ë ng©n hµng. Sè lín tiÒn göi ®ã dÜ nhiªn ®­îc ®em lêi khai mµ ñy ban n¾m ®­îc, nÕu «ng hiÓu floating capital lµ nh÷ng ph­¬ng dïng vµo th­¬ng nghiÖp vµ nhÊt lµ ®­îc thu hót vÒ Lu©n §«n, trung t©m ho¹t tiÖn l­u th«ng ®ang ho¹t ®éng” {cô thÓ lµ c¸c giÊy b¹c cña Ng©n hµng Anh} ®éng th­¬ng nghiÖp; ë ®ã, nã tr­íc hÕt ®­îc dïng vµo viÖc chiÕt khÊu c¸c kú “th× nh­ vËy h×nh nh­ sè ph­¬ng tiÖn l­u th«ng ®ang ho¹t ®éng Êy kh«ng cã sù t¨ng gi¶m lín l¾m th× ph¶i?” {Nh­ng mét sù kh¸c nhau rÊt lín lµ: sè 1* - t­ b¶n l­u ®éng ph­¬ng tiÖn l­u th«ng tÝch cùc Êy do ai bá ra, do ng­êi cho vay tiÒn hay do b¶n 2* - tiÒn th©n nhµ t­ b¶n c«ng nghiÖp. – Tr¶ lêi cña Uªn-g¬ - lin:} “Trong floating 3* - tiÒn thoi capital, t«i kÓ c¶ dù tr÷ cña c¸c chñ ng©n hµng, chÞu nh÷ng sù t¨ng gi¶m lín”. 4* - ph­¬ng tiÖn l­u th«ng 5* - mét thø hµng hãa ThÕ nghÜa lµ ®· cã nh÷ng sù t¨ng gi¶m lín trong c¸i bé 6* - c¸c hµng hãa phËn tiÒn göi mµ c¸c chñ ng©n hµng kh«ng dïng ®Ó cho vay, 7* - t­ b¶n cè ®Þnh
  14. Ch­¬ng XXXI. – t­ b¶n – tiÒn tÖ. . . . –II 64 65 PHÇN THø N¡M. – Sù PH¢N CHIA LîI NHUËN . . . phiÕu vµ vµo viÖc cho kh¸ch hµng cña c¸c nhµ ng©n hµng Lu©n §«n vay. Tuy m«i giíi kú phiÕu], nh­ng trªn thùc tÕ ®ã lµ nh÷ng chñ ng©n hµng ho¹t ®éng nhiªn, ®¹i bé phËn sè tiÒn ®ã, mµ c¸c chñ ng©n hµng ch­a trùc tiÕp cÇn dïng víi mét quy m« hÕt søc lín. C«ng viÖc cña hä lµ nhËn sè t­ b¶n thõa cña c¸c ®Õn, ®­îc chuyÓn sang tay c¸c billbrokers, nh÷ng ng­êi nµy ®­a cho c¸c chñ ng©n hµng, trong nh÷ng thêi h¹n nhÊt ®Þnh vµ theo mét lîi tøc nhÊt ®Þnh, ë ng©n hµng nh÷ng th­¬ng phiÕu mµ hä ®· chiÕt khÊu lÇn thø nhÊt cho c¸c c¸c khu vùc mµ sè t­ b¶n thõa nµy kh«ng thÓ dïng hÕt, còng nh­ nhËn nh÷ng kh¸ch hµng ë Lu©n §«n vµ ë c¸c tØnh” (B.C. 1858, p.[ V, ®o¹n sè ] 8). sè tiÒn t¹m thêi kh«ng sö dông ®Õn cña c¸c c«ng ty cæ phÇn vµ cña nh÷ng nhµ bu«n lín, råi ®em sè tiÒn ®ã cho c¸c ng©n hµng ë c¸c khu vùc mµ ng­êi ta ®ang Khi ng­êi chñ ng©n hµng øng tiÒn cho ng­êi billbroker vay ®ßi hái ®Õn nhiÒu t­ b¶n h¬n, vay theo mét tû suÊt lîi tøc cao h¬n; th­êng ®¶m b¶o b»ng c¸c kú phiÕu mµ ng­êi nµy ®· chiÕt khÊu mét th­êng lµ hä lµm c«ng viÖc Êy b»ng c¸ch chiÕt khÊu l¹i nh÷ng kú phiÕu cña lÇn råi, th× thùc tÕ lµ ng­êi chñ ng©n hµng ®· lµm viÖc chiÕt kh¸ch hµng cña hä... Do ®ã mµ phè L«m-b¸c-®¬6 ®· trë thµnh mét trung khÊu lÇn thø hai; nh­ng sù thËt, mét sè lín nh÷ng phiÕu nµy t©m lín thùc hiÖn viÖc di chuyÓn t­ b¶n nhµn rçi tõ mét n¬i trong n­íc cã t­ ®· ®­îc ng­êi billbroker chiÕt khÊu l¹i råi, vµ nhê sè tiÒn mµ b¶n kh«ng sö dông tíi mét n¬i kh¸c, ë ®ã ng­êi ta ®ang cÇn ®Õn; vµ ®èi víi c¸c ng­êi chñ ng©n hµng ®· chiÕt khÊu l¹i c¸c kú phiÕu cña h¾n vïng còng nh­ ®èi víi nh÷ng ng­êi ë trong mét hoµn c¶nh nh­ thÕ, ta còng cã ta, ng­êi billbroker l¹i ®em chiÕt khÊu l¹i c¸c kú phiÕu míi. thÓ nãi nh­ vËy ®­îc. Lóc ®Çu, c¸c c«ng viÖc hÇu nh­ chØ hoµn toµn bã hÑp ViÖc ®ã dÉn tíi kÕt qu¶: trong c¸c viÖc ®i vay vµ cho vay dùa trªn nh÷ng giÊy tê mµ c¸c ng©n hµng cã “RÊt nhiÒu kho¶n tÝn dông gi¶ ®· ®­îc t¹o ra b»ng c¸c kú phiÕu khèng vµ thÓ nhËn ®­îc. Nh­ng t­ b¶n trong n­íc ngµy cµng t¨ng nhanh chãng vµ cµng c¸c kho¶n vay kh«ng cã ®¶m b¶o; c«ng viÖc nµy l¹i cµng ®­îc dÔ dµng h¬n rÊt ®­îc tiÕt kiÖm nhê viÖc thµnh lËp c¸c ng©n hµng, nªn sè vèn mµ c¸c tæ chøc nhiÒu nhê lèi ho¹t ®éng cña c¸c ng©n hµng cæ phÇn ®Þa ph­¬ng lµ: sau khi ®· chiÕt khÊu nµy n¾m trong tay còng trë nªn lín ®Õn nçi c¸c tæ chøc nµy ®· ®i chiÕt khÊu nh÷ng kú phiÕu thuéc lo¹i ®ã råi, hä liÒn ®­a cho c¸c billbrokers ®Õn chç b»ng lßng cho vay, tho¹t ®Çu dùa trªn nh÷ng phiÕu göi hµng ë c¸c kho ®em ®i chiÕt khÊu l¹i ë trªn thÞ tr­êng Lu©n §«n, vµ viÖc nµy chØ hoµn toµn hµng t¹i bÕn, råi sau dùa trªn c¶ nh÷ng phiÕu vËn chuyÓn ®¹i biÓu cho nh÷ng dùa vµo kh¶ n¨ng tÝn dông cña ng©n hµng, kh«ng kÓ g× tíi nh÷ng phÈm chÊt s¶n phÈm cßn ch­a cËp bÕn, mÆc dï cã khi - tuy r»ng ®ã kh«ng ph¶i lµ th«ng lÖ kh¸c cña c¸c kú phiÕu” (nh­ trªn, [tr.XXI, ®o¹n sè 54]). – ng­êi ta ®· ph¸t hµnh vµo ng­êi m«i giíi nh÷ng kú phiÕu ®· lÊy nh÷ng hµng VÒ viÖc chiÕt khÊu l¹i nµy vµ vÒ viÖc khuyÕn khÝch nh÷ng sù hãa ®ã ®Ó ®¶m b¶o. Ph­¬ng ph¸p nµy ch¼ng bao l©u ®· lµm thay ®æi tÊt c¶ tÝnh ®Çu c¬ tÝn dông b»ng c¸ch dïng mét ph­¬ng ph¸p cã tÝnh chÊt c¸ch cña nÒn th­¬ng nghiÖp Anh. V× phè L«m-b¸c-®¬ dµnh cho ng­êi ta nh÷ng ®iÒu kiÖn dÔ dµng nh­ thÕ, nªn ®· cñng cè rÊt lín ®Þa vÞ cña nh÷ng thuÇn tóy kü thuËt ®Ó lµm cho sè t­ b¶n – tiÒn tÖ cho vay t¨ng ng­êi m«i giíi ë ®­êng Min-xinh-g¬7; nh÷ng ng­êi m«i giíi nµy l¹i dµnh tÊt c¶ lªn, tê “Economist”5 ®· viÕt mét ®o¹n v¨n rÊt thó vÞ nh­ sau: nh÷ng ®iÒu kiÖn thuËn lîi ®ã cho c¸c nhµ nhËp khÈu; nh÷ng ng­êi nµy ®· tËn “Trong mét thêi gian dµi, ë mét sè khu vùc trong n­íc, t­ b¶n” {®©y lµ nãi dông c¸c thuËn lîi ®ã ®Õn møc lµ trong mÊy n¨m gÇn ®©y ph­¬ng ph¸p nµy ®· t­ b¶n – tiÒn tÖ cho vay} “®­îc tÝch lòy nhanh h¬n viÖc sö dông sè t­ b¶n ®ã, trë thµnh phæ biÕn vµ ng­êi ta cã thÓ coi ®ã lµ mét th«ng lÖ, cßn c¸ch ®©y 25 trong khi ë mét sè khu vùc kh¸c, kh¶ n¨ng sö dông t­ b¶n l¹i ph¸t triÓn nhanh n¨m nã míi chØ lµ mét ngo¹i lÖ: thËt vËy, ë thêi kú ®ã, mét th­¬ng nh©n nµo h¬n lµ b¶n th©n t­ b¶n ®ã. V× vËy, trong khi c¸c chñ ng©n hµng ë c¸c khu vùc mµ ®em c¸c phiÕu vËn chuyÓn hµng vµ cho ®Õn ngay c¶ phiÕu göi hµng ë n«ng nghiÖp kh«ng t×m ra ®­îc nh÷ng chç ®Çu t­ cã lîi vµ ch¾c ch¾n ngay c¸c kho hµng t¹i bÕn cña m×nh ®Ó hái vay tiÒn th× viÖc ®ã còng sÏ lµm cho anh trong vïng cña hä cho nh÷ng sè tiÒn göi cña hä, th× ë c¸c khu vùc c«ng nghiÖp ta mÊt hÕt tÝn nhiÖm. Nh­ng ngµy nay, chÕ ®é nµy ®· ®­îc phæ biÕn ®Õn nçi ë vµ ë c¸c thµnh phè th­¬ng nghiÖp, ng­êi ta yªu cÇu t­ b¶n cña c¸c chñ ng©n phè L«m-b¸c-®¬ ng­êi ta ®· nhËn cho vay c¶ nh÷ng sè tiÒn lín dùa trªn nh÷ng hµng nhiÒu h¬n lµ kh¶ n¨ng cung cÊp cña hä. Trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, t×nh kú phiÕu b¶o ®¶m b»ng vô thu ho¹ch s¾p ®Õn ë nh÷ng thuéc ®Þa xa x«i. HËu tr¹ng kh¸c nhau ®ã gi÷a c¸c khu vùc ®· dÉn tíi kÕt qu¶ lµ lµm ph¸t sinh vµ qu¶ cña nh÷ng sù dÔ dµng ®ã lµ c¸c nhµ nhËp khÈu ®· më réng c«ng viÖc kinh ph¸t triÓn mét c¸ch gÊp rót mét lo¹i th­¬ng ®iÕm míi chuyªn vÒ viÖc ph©n doanh cña hä ë n­íc ngoµi vµ ®· ®Çu t­ sè t­ b¶n l­u ®éng (floating) cña hä – phèi l¹i t­ b¶n; ng­êi ta th­êng gäi chóng lµ nh÷ng billbrokers [nh÷ng ng­êi mµ tõ tr­íc ®Õn nay hä vÉn dïng ®Ó tiÕn hµnh c«ng viÖc bu«n b¸n – vµo nh÷ng
  15. Ch­¬ng XXXI. – t­ b¶n – tiÒn tÖ. . . . –II 66 67 PHÇN THø N¡M. – Sù PH¢N CHIA LîI NHUËN . . . viÖc kinh doanh rÊt kh«ng ch¾c ch¾n trong nh÷ng ®ån ®iÒn ë c¸c thuéc ®Þa, mµ c¸c lo¹i tiÒn kim lo¹i hiÖn cã vµ ®ang l­u th«ng ë trong mét hä chØ cã thÓ kiÓm so¸t ®­îc rÊt Ýt hay hoµn toµn kh«ng kiÓm so¸t ®­îc. Nh­ n­íc, trong ®ã bao gåm c¶ nh÷ng thoi kim lo¹i quý. Mét phÇn vËy, chóng ta thÊy c¸c thø tÝn dông trùc tiÕp ch»ng chÞt víi nhau. T­ b¶n cña sè l­îng ®ã h×nh thµnh quü dù tr÷ cña ng©n hµng mµ ®¹i trong n­íc, tÝch tô ë c¸c khu n«ng nghiÖp cña n­íc ta, ®­îc ®em göi thµnh l­îng lu«n lu«n thay ®æi. nh÷ng sè tiÒn nhá ë c¸c ng©n hµng ®Þa ph­¬ng, råi ®­îc tËp trung l¹i ë phè L«m-b¸c-®¬ ®Ó ®­îc sö dông. Nh­ng tr­íc hÕt sè t­ b¶n ®ã ®­îc sö dông ®Ó “Ngµy 12 th¸ng M­êi mét 1857” {ngµy ®×nh chØ thi hµnh ®¹o luËt ng©n ph¸t triÓn nh÷ng c«ng viÖc kinh doanh ë c¸c khu hÇm má vµ c«ng nghiÖp, b»ng hµng n¨m 1844)”, “tæng sè quü dù tr÷ cña Ng©n hµng Anh, kÓ c¶ cña c¸c chi c¸ch chiÕt khÊu l¹i c¸c kú phiÕu ë c¸c ng©n hµng c¸c khu nµy; sau n÷a ®Ó t¹o nh¸nh, chØ cã 580.751p.xt.; ®ång thêi tæng sè tiÒn göi l¹i lªn tíi 221/2 triÖu nh÷ng ®iÒu kiÖn thuËn lîi h¬n cho nh÷ng nhµ nhËp khÈu c¸c hµng ngo¹i, b»ng p.xt., trong sè ®ã gÇn 61/2 triÖu p.xt. thuéc c¸c chñ ng©n hµng Lu©n §«n” (B.A. c¸ch øng cho vay c¨n cø vµo c¸c phiÕu göi hµng ë c¸c kho hµng t¹i bÕn vµ c¸c 1858, p.LVII). phiÕu vËn chuyÓn, khiÕn cho c¸c h·ng bu«n b¸n víi n­íc ngoµi vµ víi c¸c Nh÷ng sù biÕn ®éng cña tû suÊt lîi tøc (kh«ng kÓ nh÷ng thuéc ®Þa cã thÓ gi¶i phãng t­ b¶n th­¬ng nghiÖp “hîp ph¸p” cña hä vµ do ®ã, biÕn ®éng x¶y ra trong nh÷ng thêi kú kh¸ dµi hay nh÷ng biÕn cã thÓ ®em dïng sè t­ b¶n ®ã vµo nh÷ng viÖc ®Çu t­ hÕt søc ®¸ng chª tr¸ch, ®éng do t×nh tr¹ng kh¸c nhau cña tû suÊt ®ã ë c¸c n­íc kh¸c trong nh÷ng ®ån ®iÒn ë c¸c n­íc h¶i ngo¹i” (“Economist”, {20 th¸ng Giªng] nhau g©y ra; nh÷ng biÕn ®éng thuéc lo¹i thø nhÊt phô thuéc 1847, tr. 1334). vµo nh÷ng biÕn ®éng cña tû suÊt lîi nhuËn chung, nh÷ng biÕn Mèi liªn hÖ ch»ng chÞt “®Ñp ®Ï” cña c¸c thø tÝn dông lµ ®éng thuéc lo¹i thø hai phô thuéc vµo nh÷ng sù kh¸c nhau nh­ thÕ ®ã. Mét ng­êi ë n«ng th«n göi tiÒn, nghÜ bông r»ng gi÷a c¸c tû suÊt lîi nhuËn vµ nh÷ng sù kh¸c nhau trong sù m×nh chØ ®em tiÒn göi ng­êi chñ ng©n hµng ë ®Þa ph­¬ng ph¸t triÓn cña tÝn dông), nh÷ng sù biÕn ®éng ®ã phô thuéc m×nh th«i, vµ anh ta l¹i cßn t­ëng r»ng nÕu ng­êi chñ ng©n (gi¶ ®Þnh r»ng nh÷ng ®iÒu kiÖn kh¸c, nh­ møc ®é tÝn nhiÖm, hµng cã ®em tiÒn cho vay ®i, th× còng cho nh÷ng t­ nh©n mµ v.v., kh«ng thay ®æi) vµo l­îng cung vÒ t­ b¶n cho vay, nghÜa h¾n ta quen biÕt. Anh ta ®©u cã ngê r»ng ng­êi chñ ng©n hµng lµ t­ b¶n cho vay d­íi h×nh th¸i tiÒn, kim lo¹i vµ giÊy b¹c; t­ nµy l¹i ®em giao sè tiÒn göi cña anh ta cho mét g· billbroker ë b¶n nµy kh¸c víi t­ b¶n c«ng nghiÖp, v× t­ b¶n c«ng nghiÖp, Lu©n §«n sö dông, vµ c¶ anh ta lÉn ng­êi chñ ng©n hµng ®Òu th«ng qua tÝn dông th­¬ng nghiÖp, d­íi h×nh th¸i hµng hãa, lµ kh«ng thÓ nµo kiÓm so¸t ®­îc nh÷ng sù ho¹t ®éng cña g· nµy. ®èi t­îng cña c¸c viÖc cho vay gi÷a b¶n th©n nh÷ng ng­êi ®¶m Chóng ta ®· thÊy lµ c¸c c«ng tr×nh c«ng céng lín, nh­ viÖc nhiÖm t¸i s¶n xuÊt víi nhau. x©y dùng ®­êng s¾t ch¼ng h¹n, cã thÓ nhÊt thêi lµm cho sè t­ Tuy vËy, khèi l­îng t­ b¶n – tiÒn tÖ cho vay nµy kh¸c víi b¶n cho vay t¨ng lªn gÊp béi nh­ thÕ nµo, bëi v× nh÷ng sè tiÒn khèi l­îng tiÒn l­u th«ng vµ kh«ng ¨n nhËp g× víi khèi l­îng ®ãng gãp vµo vÉn n»m rçi trong mét thêi gian nhÊt ®Þnh trong tiÒn ®ang l­u th«ng vµ kh«ng ¨n nhËp g× víi khèi l­îng ®ã c¶. tay c¸c ng©n hµng trong khi chê ®îi ®­îc sö dông thùc tÕ. VÝ dô, nÕu ng­êi ta cho vay 20 p.xt. n¨m lÇn trong mét ____________ ngµy, th× nh­ vËy lµ ®· cho vay mét t­ b¶n – tiÒn tÖ 100p.xt.; vµ ®iÒu ®ã ®ång thêi cßn cã nghÜa lµ sè 20p.xt. Êy ®· lµm chøc V¶ l¹i, khèi l­îng t­ b¶n cho vay hoµn toµn kh¸c víi sè n¨ng ph­¬ng tiÖn mua hay ph­¬ng tiÖn thanh to¸n Ýt nhÊt lµ l­îng tiÒn ®ang l­u th«ng. Chóng t«i hiÓu tõ ng÷ sè l­îng tiÒn bèn lÇn; bëi v× nÕu kh«ng cã viÖc mua vµ thanh to¸n, thµnh ®ang l­u th«ng ë ®©y lµ tæng sè giÊy b¹c ng©n hµng vµ tÊt c¶ thö sè tiÒn ®ã kh«ng thÓ hiÖn ®­îc, Ýt nhÊt lµ bèn lÇn, h×nh
  16. Ch­¬ng XXXI. – t­ b¶n – tiÒn tÖ. . . . –II 68 69 PHÇN THø N¡M. – Sù PH¢N CHIA LîI NHUËN . . . th¸i chuyÓn hãa cña mét t­ b¶n (mét hµng hãa, kÓ c¶ søc lao kh«ng ph¸t hµnh sÐc vµo sè tiÒn ®ã th× vÉn víi sè 100 p.xt. Êy, ®éng), th× sè tiÒn ®ã sÏ kh«ng h×nh thµnh mét t­ b¶n 100 p.xt, anh ta sÏ cã 2.000 p.xt. tiÒn göi. mµ sÏ chØ lµ n¨m kho¶n nî, mçi kho¶n lµ 20 p.xt.. ChØ cã t×nh h×nh t¨ng gi¶m quü dù tr÷ cña c¸c ng©n hµng Chóng ta cã thÓ gi¶ ®Þnh r»ng ë trong nh÷ng n­íc cã chÕ míi cho ta thÊy râ t­ b¶n – tiÒn tÖ ®ã ®· ®­îc sö dông tíi møc ®é tÝn dông ph¸t triÓn, tÊt c¶ t­ b¶n – tiÒn tÖ cã thÓ dïng ®Ó ®é nµo, «ng Uªn-g¬-lin, tæng qu¶n trÞ Ng©n hµng Anh håi n¨m cho vay ®Òu tån t¹i d­íi h×nh th¸i tiÒn göi trong c¸c ng©n 1857, ®· rót ra c¸i kÕt luËn nµy lµ : vµng cña Ng©n hµng Anh hµng vµ trong tay nh÷ng ng­êi cho vay tiÒn. Ýt ra, ®iÒu ®ã lµ t­ b¶n dù tr÷ “duy nhÊt”: còng ®óng víi toµn bé c«ng viÖc. H¬n n÷a, khi c«ng viÖc kinh doanh tr«i ch¶y, khi ch­a næ ra t×nh tr¹ng ®Çu c¬ hiÓu 1258: “Theo ý t«i, tû suÊt chiÕt khÊu thùc tÕ do tæng sè t­ b¶n nhµn rçi cã theo ®óng nghÜa cña danh tõ nµy, khi viÖc vay m­în dÔ dµng ë trong n­íc quyÕt ®Þnh. Tæng sè t­ b¶n nhµn rçi ®ã lµ do quü dù tr÷ cña Ng©n hµng Anh ®¹i biÓu, - trªn thùc tÕ, dù tr÷ ®ã lµ mét kho dù tr÷ vµng. V× vËy, khi vµ sù tÝn nhiÖm t¨ng lªn, th× ®¹i bé phËn c¸c c«ng viÖc l­u cã hiÖn t­îng vµng ch¹y ra ngoµi, th× ®iÒu ®ã lµm cho tæng sè t­ b¶n nhµn rçi ë th«ng ®­îc gi¶i quyÕt chØ gi¶n ®¬n b»ng nh÷ng chuyÓn kho¶n trong n­íc gi¶m xuèng vµ do ®ã, lµm cho gi¸ trÞ cña bé phËn cßn l¹i t¨ng lªn” – mµ kh«ng cÇn tíi tiÒn kim lo¹i hay tiÒn giÊy. 1364. {Niu-m¸c-s¬:] “Dù tr÷ vµng cña Ng©n hµng Anh thùc tÕ lµ quü dù tr÷ C¸i kh¶ n¨ng ®¬n gi¶n cã ®­îc nh÷ng sè tiÒn göi lín trong trung ­¬ng, hay dù tr÷ b»ng tiÒn mÆt, lµm c¬ së cho toµn bé nÒn th­¬ng nghiÖp khi sè l­îng tiÒn l­u th«ng t­¬ng ®èi Ýt, chØ do hai ®iÒu kiÖn trong n­íc ho¹t ®éng... ¶nh h­ëng cña thÞ tr­êng hèi ®o¸i c¸c n­íc kh¸c bao quyÕt ®Þnh: giê còng déi vµo kho vµng ®ã hay kho chøa ®ã” (“Reposrts on Bank Acts”, 1857). _______________ 1. sè lÇn mua vµ thanh to¸n do cïng mét ®ång tiÒn thùc hiÖn; 2. sè lÇn ®ång tiÒn ®ã quay trë l¹i ng©n hµng d­íi h×nh th¸i Thèng kª xuÊt nhËp khÈu cho ta mét th­íc ®o ®Ó ®o l­êng tiÒn göi; thµnh thö chÝnh viÖc nã chuyÓn hãa ®i chuyÓn hãa l¹i t×nh h×nh tÝch lòy cña t­ b¶n thùc tÕ, nghÜa lµ cña t­ b¶n s¶n nhiÒu lÇn ®ã thµnh tiÒn göi ®· lµm cho nã cã thÓ lµm ®i lµm xuÊt vµ t­ b¶n – hµng hãa. ViÖc nghiªn cøu thèng kª xuÊt l¹i nhiÒu lÇn chøc n¨ng ph­¬ng tiÖn mua vµ ph­¬ng tiÖn nhËp khÈu bao giê còng cho ta thÊy r»ng ®èi víi nÒn c«ng thanh to¸n. VÝ dô cã mét tiÓu th­¬ng cø mçi tuÇn l¹i göi vµo nghiÖp Anh (1815 – 1870), ph¸t triÓn theo c¸c chu kú 10 ng©n hµng 100 p.xt. b»ng tiÒn mÆt; nhê sè tiÒn ®ã ng­êi chñ n¨m, - th× lÇn nµo còng vËy, møc cao nhÊt cña giai ®o¹n phån ng©n hµng thanh to¸n mét phÇn tiÒn göi cña g· chñ x­ëng; vinh sau cïng, giai ®o¹n tr­íc khi næ ra cuéc khñng ho¶ng, l¹i anh nµy l¹i tr¶ sè tiÒn ®ã cho c«ng nh©n; c«ng nh©n l¹i dïng lµ møc tèi thiÓu cña giai ®o¹n phån vinh tiÕp theo sau cuéc sè tiÒn ®ã ®Ó tr¶ cho g· tiÓu th­¬ng; ng­êi nµy l¹i göi sè tiÒn khñng ho¶ng ®ã, ®Ó råi l¹i tiÕn lªn c¸i møc tèi ®a míi, cßn cao ®ã vµo ng©n hµng. Nh­ vËy sè 100 p.xt. do ng­êi tiÓu th­¬ng h¬n tr­íc rÊt nhiÒu. göi vµo ®· ®­îc dïng ®Ó: mét lµ tr¶ cho g· chñ x­ëng mét sè tiÒn göi tr­íc kia; hai lµ tr¶ cho c«ng nh©n; ba lµ tr¶ cho Gi¸ trÞ thùc tÕ, hay gi¸ trÞ ®· c«ng bè cña c¸c s¶n phÈm xuÊt chÝnh ngay ng­êi tiÓu th­¬ng ®ã; bèn lµ l¹i ®­îc dïng ®Ó göi khÈu cña n­íc Anh hay Ai-r¬-len vµo n¨m 1824, n¨m phån vinh, thªm mét phÇn t­ b¶n – tiÒn tÖ n÷a cña chÝnh ng­êi tiÓu lµ 40.396.300 p.xt.. Råi sau ®ã, víi cuéc khñng ho¶ng n¨m 1825, th­¬ng nµy; nh­ vËy sau 20 tuÇn lÔ, nÕu b¶n th©n anh ta tæng sè xuÊt khÈu gi¶m xuèng d­íi sè tiÒn nµy vµ lªn xuèng gi÷a
  17. Ch­¬ng XXXI. – t­ b¶n – tiÒn tÖ. . . . –II 70 71 PHÇN THø N¡M. – Sù PH¢N CHIA LîI NHUËN . . . kho¶ng 35 vµ 39 triÖu mçi n¨m. N¨m 1834, khi phån vinh trë l¹i, ®éng hay vÒ t­ b¶n dù tr÷ cña nh÷ng ng­êi ®¶m nhiÖm viÖc tæng gi¸ trÞ xuÊt khÈu v­ît qu¸ møc cao nhÊt tr­íc kia, víi sè t¸i s¶n xuÊt. tiÒn lµ 41.649.191 p.xt., ®Ó råi ®Õn n¨m 1836 l¹i ®¹t tíi møc cao Trõ hai tr­êng hîp ®ã ra, sù tÝch lòy t­ b¶n – tiÒn tÖ l¹i cã nhÊt míi lµ 53.368.571 p.xt.; n¨m 1837, tæng gi¸ trÞ xuÊt khÈu l¹i thÓ do mét luång vµng bÊt th­êng ch¹y vµo, nh­ ®· x¶y ra håi tôt xuèng lµ 42 triÖu, thµnh ra møc thÊp nhÊt míi l¹i cßn cao n¨m 1852 – 1853 sau khi ng­êi ta t×m ra c¸c má vµng ë ¤- h¬n møc cao nhÊt cò, råi sau ®ã lªn xuèng gi÷a kho¶ng 50 vµ 53 xt¬-r©y-li-a vµ Ca-li-phoãc-ni-a. Sè vµng ®ã ®­îc ®em göi ë triÖu. Thêi kú phån vinh quay trë l¹i dÉn tíi viÖc n©ng cao tæng Ng©n hµng Anh. Nh÷ng ng­êi göi vµng l¹i nhËn giÊy b¹c thay sè xuÊt khÈu n¨m 1844 lªn tíi 581/2 triÖu; møc nµy mét lÇn n÷a cho sè vµng ®ã, nh­ng hä ®· kh«ng trùc tiÕp göi giÊy b¹c ®ã l¹i v­ît xa møc cao nhÊt cña n¨m 1836. N¨m 1845, xuÊt khÈu ®¹t vµo c¸c ng©n hµng. V× vËy c¸c ph­¬ng tiÖn l­u th«ng ®· t¨ng tíi 60.111.082 p.xt., råi l¹i xuèng 57 triÖu n¨m 1846, n¨m 1847, lªn mét c¸ch phi th­êng. (Lêi khai cña Uªn-g¬-lin, B.C. xuÊt khÈu ®¹t xÊp xØ 59 triÖu; n¨m 1848, gÇn 53 triÖu vµ n¨m 1857, sè 1329). Ng©n hµng ra søc sö dông sè tiÒn göi ®ã b»ng 1849 lªn tíi 631/2 triÖu; n¨m 1853, gÇn 99 triÖu; n¨m 1854, 97 c¸ch h¹ thÊp tû suÊt chiÕt khÊu xuèng møc 2%. N¨m 1853, triÖu; n¨m 1855, 941/2 triÖu; n¨m 1856 gÇn 116 triÖu ®Ó råi ®¹t tíi trong vßng s¸u th¸ng, khèi l­îng vµng chÊt ®èng l¹i ë Ng©n møc cao nhÊt vµo n¨m 1857, 122 triÖu. N¨m 1858, tæng gi¸ trÞ hµng ®· lªn tíi 22 – 23 triÖu. xuÊt khÈu gi¶m xuèng cßn 116 triÖu, nh­ng tõ n¨m 1859 l¹i t¨ng lªn tíi 130 triÖu; n¨m 1860 ®¹t tíi gÇn 136 triÖu; n¨m 1861 chØ DÜ nhiªn lµ sù tÝch lòy cña tÊt c¶ c¸c nhµ t­ b¶n cho vay cßn 125 triÖu (c¶ ë ®©y n÷a, møc thÊp nhÊt míi còng l¹i cao h¬n tiÒn bao giê còng trùc tiÕp ®­îc thùc hiÖn d­íi h×nh th¸i tiÒn, møc cao nhÊt tr­íc ®©y), n¨m 1863 ®¹t tíi 1461/2 triÖu. cßn th«ng th­êng, nh­ chóng ta ®· biÕt, sù tÝch lòy thùc tÕ cña c¸c nhµ t­ b¶n c«ng nghiÖp l¹i ®­îc thùc hiÖn b»ng c¸ch DÜ nhiªn lµ ®èi víi nhËp khÈu, - nhËp khÈu lµ dÊu hiÖu cña lµm t¨ng c¸c yÕu tè cña chÝnh ngay t­ b¶n t¸i s¶n xuÊt. Cho t×nh tr¹ng thÞ tr­êng më réng, - ta còng cã thÓ chøng minh nh­ nªn sù ph¸t triÓn cña chÕ ®é tÝn dông vµ sù tËp trung to lín vËy ®­îc, nh­ng ë ®©y chóng ta chØ bµn ®Õn quy m« cña s¶n xuÊt. c«ng viÖc cho vay tiÒn vµo trong tay c¸c ng©n hµng lín, tù nã {§­¬ng nhiªn lµ nh÷ng lêi lÏ nãi trªn ®©y chØ ®óng víi tr­êng tÊt nhiªn còng ®· ®Èy nhanh viÖc tÝch lòy t­ b¶n cho vay, víi hîp n­íc Anh vÒ thêi kú ®éc quyÒn c«ng nghiÖp thËt sù th«i; t­ c¸ch lµ mét h×nh th¸i kh¸c víi tÝch lòy thùc tÕ. Do ®ã, sù nh­ng nãi chung, ®èi víi toµn thÓ c¸c n­íc cã mét nÒn c«ng ph¸t triÓn nhanh chãng nµy cña t­ b¶n cho vay lµ mét kÕt qu¶ nghiÖp lín hiÖn ®¹i, chõng nµo thÞ tr­êng thÕ giíi cßn tiÕp tôc cña sù tÝch lòy thùc tÕ, v× nã lµ hËu qu¶ cña sù ph¸t triÓn cña më réng, th× ta còng cã thÓ nãi nh­ vËy ®­îc. – Ph.¡.} qu¸ tr×nh t¸i s¶n xuÊt, vµ sè lîi nhuËn lµm nguån gèc cho sù 2. Sù chuyÓn hãa cña t­ b¶n hay thu nhËp thµnh tiÒn, tiÒn tÝch lòy cña c¸c nhµ t­ b¶n – tiÒn tÖ Êy ch¼ng qua chØ lµ mét l¹i ®­îc chuyÓn hãa thµnh t­ b¶n cho vay phÇn trong sè gi¸ trÞ thÆng d­ mµ c¸c nhµ t­ b¶n ®¶m nhiÖm ë ®©y chóng ta nghiªn cøu sù tÝch lòy t­ b¶n – tiÒn tÖ viÖc t¸i s¶n xuÊt ®· thu ®­îc (®ång thêi nã còng lµ viÖc chiÕm trong chõng mùc sù tÝch lòy ®ã kh«ng biÓu hiÖn hoÆc mét sù h÷u mét phÇn lîi tøc do tiÕt kiÖm cña kÎ kh¸c mµ cã). T­ b¶n ®×nh ®èn trong tiÕn tr×nh cña tÝn dông th­¬ng nghiÖp, hoÆc cho vay tiÕn hµnh viÖc tÝch lòy cña nã trªn l­ng c¸c nhµ t­ mét sù tiÕt kiÖm vÒ c¸c ph­¬ng tiÖn l­u th«ng thùc sù ho¹t b¶n c«ng nghiÖp lÉn th­¬ng nghiÖp. Chóng ta ®· thÊy r»ng
  18. Ch­¬ng XXXI. – t­ b¶n – tiÒn tÖ. . . . –II 72 73 PHÇN THø N¡M. – Sù PH¢N CHIA LîI NHUËN . . . trong nh÷ng giai ®o¹n kh«ng thuËn lîi cña chu kú c«ng Cßn vÒ viÖc tÝch lòy tiÒn ë c¸c lo¹i nhµ t­ b¶n kh¸c, th× nghiÖp, tû suÊt lîi tøc cã thÓ t¨ng lªn tíi mét møc cao ®Õn nçi chóng t«i sÏ g¸c l¹i kh«ng xÐt ®Õn c¸i bé phËn ®­îc ®Çu t­ vµo nhÊt thêi nã hót hÕt tÊt c¶ lîi nhuËn trong nh÷ng ngµnh c¸ c¸c chøng kho¸n mang lîi tøc vµ ®­îc tÝch lòy d­íi h×nh th¸i biÖt n»m trong nh÷ng ®iÒu kiÖn ®Æc biÖt kh«ng ®­îc thuËn lîi. ®ã. Chóng t«i chØ nghiªn cøu c¸i bé phËn ®­îc nÐm ra thÞ §ång thêi gi¸ c¶ cña c¸c c«ng tr¸i nhµ n­íc vµ cña c¸c chøng tr­êng d­íi h×nh th¸i t­ b¶n – tiÒn tÖ cho vay. kho¸n kh¸c ®Òu sôt xuèng. §ã lµ lóc mµ c¸c nhµ t­ b¶n – tiÒn Tr­íc hÕt, ®ã lµ c¸i phÇn lîi nhuËn kh«ng ®­îc ®em tiªu tÖ tiÕn hµnh mua rÊt nhiÒu c¸c chøng kho¸n mÊt gi¸, nh÷ng dïng ®i víi t­ c¸ch lµ thu nhËp, mµ l¹i dïng ®Ó tÝch lòy, chøng kho¸n nµy trong nh÷ng giai ®o¹n sau ®©y sÏ l¹i ®­îc nh­ng c¸c nhµ t­ b¶n lóc nµy l¹i ch­a ph¶i ®em dïng ngay n©ng gi¸ lªn ngang møc b×nh th­êng cña chóng vµ cßn v­ît vµo trong xÝ nghiÖp cña hä. Sè lîi nhuËn ®ã tån t¹i trùc tiÕp qu¸ møc ®ã n÷a. Khi Êy, c¸c chøng kho¸n Êy l¹i ®­îc nÐm ra d­íi h×nh th¸i t­ b¶n – hµng hãa; nã lµ mét bé phËn cÊu thÞ tr­êng, vµ v× vËy c¸c nhµ t­ b¶n nµy chiÕm h÷u ®­îc mét thµnh gi¸ trÞ cña t­ b¶n – hµng hãa nµy vµ nã ®­îc thùc hiÖn phÇn t­ b¶n – tiÒn tÖ cña c«ng chóng. Mét bé phËn chøng thµnh tiÒn cïng víi t­ b¶n – hµng hãa nµy. NÕu nã kh«ng kho¸n n»m l¹i trong tay c¸c nhµ t­ b¶n ®· mua chóng, sÏ ®em ®­îc chuyÓn hãa trë l¹i thµnh c¸c yÕu tè s¶n xuÊt ra t­ b¶n – l¹i nh÷ng lîi tøc cao h¬n, v× chóng ®· ®­îc mua d­íi gi¸ c¶ hµng hãa (chóng t«i t¹m g¸c l¹i ch­a nãi ®Õn th­¬ng nh©n, cña chóng. Nh­ng tÊt c¶ sè lîi nhuËn mµ c¸c nhµ t­ b¶n – chóng t«i sÏ dµnh mét ch­¬ng riªng ®Ó nãi vÒ hä), th× nã ph¶i tiÒn tÖ ®· thùc hiÖn ®­îc vµ ®em chuyÓn hãa trë l¹i thµnh t­ n»m mét thêi gian nhÊt ®Þnh d­íi h×nh th¸i tiÒn. Khèi l­îng b¶n, th× tr­íc tiªn hä ®em chuyÓn hãa thµnh t­ b¶n, - tiÒn tÖ ®ã t¨ng lªn cïng víi khèi l­îng cña b¶n th©n t­ b¶n, ngay c¶ cho vay. Do ®ã, nÕu chóng ta chØ xÐt c¸c nhµ t­ b¶n – tiÒn tÖ trong tr­êng hîp tû suÊt lîi nhuËn h¹ xuèng. C¸i bé phËn ®· c¸c chñ ng©n hµng, v.v., th× chóng ta sÏ thÊy r»ng viÖc tÝch lòy ®­îc dµnh ®Ó chi dïng víi t­ c¸ch lµ thu nhËp th× sÏ ®­îc tiªu lo¹i t­ b¶n nµy, - kh¸c víi tÝch lòy thùc tÕ, mÆc dï nã do tÝch dïng dÇn dÇn, nh­ng trong kho¶ng thêi gian ®ã, d­íi h×nh lòy thùc tÕ mµ ra, - cã vÎ nh­ lµ viÖc tÝch lòy cña lo¹i nhµ t­ th¸i tiÒn göi, bé phËn nµy ®· trë thµnh t­ b¶n cho vay trong b¶n ®Æc biÖt nµy. Vµ nã tÊt ph¶i t¨ng lªn cïng víi mçi lÇn më tay chñ ng©n hµng. Nh­ vËy, ngay c¶ sù t¨ng lªn cña c¸i bé réng c«ng viÖc tÝn dông ®i kÌm theo víi viÖc thùc tÕ më réng phËn ®­îc chi dïng víi t­ c¸ch lµ thu nhËp còng biÓu hiÖn thµnh mét sù tÝch lòy dÇn dÇn vµ kh«ng ngõng l¾p l¹i cña t­ qu¸ tr×nh t¸i s¶n xuÊt. b¶n cho vay. Cßn c¸i bé phËn dµnh ®Ó tÝch lòy th× còng nh­ thÕ. Nh­ vËy lµ chÕ ®é tÝn dông vµ tæ chøc cña nã ngµy cµng NÕu tû suÊt lîi tøc thÊp, th× sù mÊt gi¸ ®ã cña t­ b¶n – ph¸t triÓn, th× ngay c¶ viÖc t¨ng thu nhËp cña c¸c nhµ t­ b¶n tiÒn tÖ chØ chñ yÕu lµm thiÖt h¹i ®Õn nh÷ng ng­êi göi tiÒn, c«ng nghiÖp vµ th­¬ng nghiÖp, nghÜa lµ viÖc t¨ng tiªu dïng cña chø kh«ng lµm thiÖt h¹i ®Õn c¸c ng©n hµng. Tr­íc kia, khi c¸c hä, còng biÓu hiÖn thµnh mét sù tÝch lòy t­ b¶n cho vay. Vµ ng©n hµng cæ phÇn ch­a ®­îc ph¸t triÓn, th× ba phÇn t­ c¸c sè ®èi víi tÊt c¶ c¸c lo¹i thu nhËp, trong chõng mùc mµ chóng tiÒn göi ng©n hµng ë n­íc Anh ®Òu kh«ng cã lîi tøc. Ngµy ®­îc tiªu dïng dÇn, nghÜa lµ ®èi víi ®Þa t«, ®èi víi tiÒn c«ng nay, khi ng­êi ta tr¶ lîi tøc cho sè tiÒn göi ®ã, th× lîi tøc nµy d­íi c¸c h×nh th¸i cao cña nã, ®èi víi c¸c kho¶n thu cña c¸c thÊp h¬n tû suÊt lîi tøc hiÖn hµnh Ýt ra lµ 1%. giai cÊp kh«ng s¶n xuÊt, v.v., chóng ta còng ®Òu cã thÓ nãi nh­
  19. Ch­¬ng XXXI. – t­ b¶n – tiÒn tÖ. . . . –II 74 75 PHÇN THø N¡M. – Sù PH¢N CHIA LîI NHUËN . . . vËy ®­îc. TÊt c¶ c¸c lo¹i thu nhËp ®ã ®Òu mang h×nh th¸i thu nhËp b»ng tiÒn trong mét thêi gian nhÊt ®Þnh, cho nªn chóng ®Òu cã thÓ chuyÓn thµnh tiÒn göi, do ®ã thµnh t­ b¶n cho vay. Mäi thu nhËp, dï lµ ®Ó tÝch lòy hay ®Ó tiªu dïng, mét khi nã ®· tån t¹i d­íi bÊt cø mét h×nh th¸i tiÒn nµo, th× luËn ®iÓm sau ®©y còng ®óng thu nhËp ®ã lµ mét phÇn gi¸ trÞ cña t­ b¶n – hµng hãa chuyÓn thµnh tiÒn, vµ do ®ã, ®Òu lµ biÓu hiÖn vµ lµ kÕt qu¶ cña tÝch lòy thùc tÕ, nh­ng nã kh«ng ph¶i lµ b¶n th©n t­ b¶n s¶n xuÊt. Khi nhµ kÐo sîi ®· ®æi sîi lÊy b«ng vµ ®æi c¸c bé phËn cÊu thµnh thu nhËp cña anh ta lÊy tiÒn, th× ph­¬ng thøc tån t¹i thùc tÕ cña t­ b¶n c«ng nghiÖp cña anh ta chÝnh lµ sè sîi ®· ®­îc chuyÓn sang tay ng­êi dÖt v¶i hay ngay c¶ trong tay ng­êi tiªu dïng t­ nh©n n÷a; vµ sîi – dï ®Ó s¶n xuÊt hay ®Ó tiªu dïng – chÝnh lµ ph­¬ng thøc tån t¹i cña c¶ gi¸ trÞ – t­ b¶n lÉn cña gi¸ trÞ thÆng d­ n»m trong gi¸ trÞ - t­ b¶n ®ã. L­îng cña gi¸ trÞ thÆng d­ chuyÓn hãa thµnh tiÒn lµ do l­îng cña gi¸ trÞ thÆng d­ n»m trong sîi quyÕt ®Þnh. Nh­ng mét khi viÖc chuyÓn hãa ®· thùc hiÖn råi, th× sè tiÒn ®ã chØ cßn lµ ph­¬ng thøc tån t¹i cña c¸i gi¸ trÞ thÆng d­ Êy vÒ mÆt gi¸ trÞ. Vµ d­íi h×nh th¸i nµy, sè tiÒn ®ã trë thµnh mét yÕu tè cña t­ b¶n cho vay. Muèn nh­ vËy, chØ cÇn nã ®­îc chuyÓn thµnh tiÒn göi, nÕu nh­ nã ch­a ®­îc chÝnh ng­êi së h÷u cña nã ®em cho vay ®i. Tr¸i l¹i, muèn ®­îc chuyÓn hãa trë l¹i thµnh t­ b¶n s¶n xuÊt, th× nã cÇn ph¶i ®¹t tíi mét giíi h¹n nhÊt ®Þnh, mét møc tèi thiÓu nhÊt ®Þnh ®·.
  20. Ch­¬ng XXXII. – t­ b¶n – tiÒn tÖ. . . . –II 75 76 PHÇN THø N¡M. – Sù PH¢N CHIA LîI NHUËN . . . ra t­ b¶n bÊt biÕn Êy. Còng sè tiÒn Êy, ®¹i biÓu cho thu nhËp vµ ®ãng vai trß kÎ trung gian ®¬n thuÇn cña tiªu dïng, th× theo lÖ th­êng vÉn ®­îc chuyÓn hãa thµnh t­ b¶n-tiÒn tÖ cho vay trong mét thêi gian nhÊt ®Þnh. NÕu sè tiÒn Êy ®¹i biÓu cho tiÒn c«ng th× ®ång thêi nã còng lµ h×nh th¸i tiÒn cña t­ b¶n kh¶ biÕn; vµ nÕu sè tiÒn Êy thay thÕ cho t­ b¶n bÊt biÕn cña nh÷ng ng­êi s¶n xuÊt ra c¸c vËt phÈm tiªu dïng, th× ®ã lµ h×nh th¸i tiÒn mµ t­ b¶n bÊt biÕn cña hä t¹m thêi kho¸c lÊy vµ dïng ®Ó mua nh÷ng yÕu tè d­íi h×nh th¸i tù nhiªn cña t­ b¶n bÊt biÕn cÇn ®­îc bï l¹i nµy. C¶ trong h×nh th¸i nµy lÉn trong h×nh th¸i kia, sè tiÒn Êy tù nã còng kh«ng hÒ biÓu hiÖn sù tÝch lòy, mÆc dï khèi l­îng cña nã t¨ng lªn cïng víi sù më réng qu¸ tr×nh t¸i s¶n xuÊt. Nh­ng trong mét thêi gian nµo ®ã nã l¹i lµm chøc n¨ng tiÒn ®Ó cho vay, do ®ã lµm chøc n¨ng t­ b¶n-tiÒn tÖ. VËy vÒ mÆt ch­¬ng XXXII nµy, ng­êi ta thÊy r»ng tÝch lòy t­ b¶n-tiÒn tÖ tÊt nhiªn bao giê còng ph¶n ¸nh mét sù tÝch lòy t­ b¶n lín h¬n sù tÝch lòy t­ b¶n – tiÒn tÖ vµ t­ b¶n thùc tÕ, v× sù më réng tiªu dïng c¸ nh©n-do chç nã ®­îc thùc hiÖn th«ng qua tiÒn – biÓu hiÖn ra lµ mét sù tÝch lòy t­ b¶n thùc tÕ. – III t­ b¶n-tiÒn tÖ, khi nã cung cÊp h×nh th¸i tiÒn cho viÖc tÝch lòy (tiÕp theo vµ hÕt) thùc sù, vÝ dô, cho sè tiÒn dïng lµm c¬ së cho nh÷ng ®Çu t­ t­ Khèi tiÒn cÇn ®­îc chuyÓn hãa trë l¹i thµnh t­ b¶n nh­ b¶n míi. thÕ lµ kÕt qu¶ cña qu¸ tr×nh t¸i s¶n xuÊt to lín; nh­ng lÊy b¶n Nh­ vËy lµ sù tÝch lòy t­ b¶n-tiÒn tÖ cho vay mét phÇn chØ thÓ hiÖn c¸i sù kiÖn thùc tÕ lµ: mäi mãn tiÒn mµ trong qu¸ th©n nã mµ xÐt, víi t­ c¸ch lµ t­ b¶n-tiÒn tÖ cho vay, th× b¶n tr×nh tuÇn hoµn cña m×nh t­ b¶n c«ng nghiÖp ®· chuyÓn hãa th©n nã kh«ng ph¶i lµ mét khèi t­ b¶n t¸i s¶n xuÊt. thµnh, ®Òu mang h×nh th¸i tiÒn mµ c¸c nhµ t­ b¶n t¸i s¶n xuÊt Trong c¸c ®iÓm mµ cho tíi ®©y chóng t«i ®· tr×nh bµy, ®iÓm ®· vay, chø kh«ng ph¶i mang h×nh th¸i tiÒn mµ hä ®· øng ra; quan träng nhÊt lµ ®iÓm sau ®©y: sù më réng cña bé phËn thu thµnh thö viÖc øng tiÒn, mét viÖc tÊt nhiªn ph¶i x¶y ra trong nhËp dµnh cho tiªu dïng biÓu hiÖn ra tr­íc tiªn nh­ lµ mét sù qu¸ tr×nh t¸i s¶n xuÊt, l¹i biÓu hiÖn thµnh viÖc øng tiÒn ®· vay tÝch lòy t­ b¶n-tiÒn tÖ (ë ®©y chóng ta kh«ng nãi tíi c«ng ®­îc. Trªn c¬ së tÝn dông th­¬ng nghiÖp, thùc tÕ th× mét nhµ nh©n bëi v× thu nhËp cña anh ta = t­ b¶n kh¶ biÕn). Cho nªn t­ b¶n nµy cho mét nhµ t­ b¶n kh¸c vay sè tiÒn mµ ng­êi nµy trong sù tÝch lòy cña t­ b¶n-tiÒn tÖ cã mét nh©n tè kh¸c vÒ ph¶i cÇn ®Õn trong qu¸ tr×nh t¸i s¶n xuÊt. Nh­ng viÖc cho vay b¶n chÊt so víi sù tÝch lòy thùc tÕ cña t­ b¶n c«ng nghiÖp, v× ®ã l¹i mang h×nh th¸i nh­ sau: ng­êi chñ ng©n hµng, ®­îc mét c¸i bé phËn s¶n phÈm hµng n¨m dµnh cho tiªu dïng tuyÖt bé phËn c¸c nhµ t­ b¶n t¸i s¶n xuÊt cho vay tiÒn, l¹i lµ ng­êi nhiªn kh«ng thÓ trë thµnh t­ b¶n ®­îc. Mét phÇn cña bé phËn ®em sè tiÒn ®ã cho mét bé phËn c¸c nhµ t­ b¶n t¸i s¶n xuÊt ®ã bï l¹i t­ b¶n, tøc t­ b¶n bÊt biÕn cña nh÷ng ng­êi s¶n xuÊt kh¸c vay, do ®ã ng­êi chñ ng©n hµng cã vÎ nh­ mét kÎ ban ra c¸c t­ liÖu tiªu dïng, nh­ng trong chõng mùc nã thùc tÕ ph­íc lµnh, vµ ®ång thêi còng v× vËy mµ ng­êi chñ ng©n hµng, ®­îc chuyÓn hãa thµnh t­ b¶n th× nã tån t¹i d­íi c¸i h×nh th¸i víi t­ c¸ch lµ mét kÎ trung gian, l¹i ®­îc toµn quyÒn sö dông tù nhiªn cña thu nhËp cña nh÷ng ng­êi s¶n xuÊt sè t­ b¶n ®ã.
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2