HỌA SỸ MỸ THUẬT LÊ LAM - MỘT TẤM LÒNG VÌ MIỀN NAM
Tôi đến thăm ông trong căn hộ trên tầng ba, khu Tập thể Thành Công Hà Nội, nơi
vừa là chỗ ở của gia đinh vừa là nơi ông sáng tác. Trong căn hộ đơn sơ trên tường
treo kín những ký họa kháng chiến, trên sàn là những thùng, gói chứa đầy những gì
ông đã vẽ suốt cả cuộc đời, trong đó mảng đề tài kháng chiến chống Mỹ chiếm
phần rất lớn. Bởi đó là những ký ức một thời bão lửa chiến tranh, một thời ông đã
sống, đã vẽ và còn đeo đuổi, thôi thúc ông sáng tác cho đến nay. "Miền Nam đối
với chú lúc nào cũng thân thương và gần gũi, chú chẳng hề quên điều gì, chú nhớ
những con người bình dị mà anh dũng biết bao nhiêu, nhiều người đã hy sinh..." -
ông nghẹn ngào nói khi lật cho tôi xem những ký họa chân dung được vẽ trong
những năm Kháng chiến chống Mỹ.
Họa sỹ Lê Lam tên thật là Vũ Quốc Ái, sinh năm 1931 tại Đông Anh, Hà Nội, ông
tốt nghiệp Trường Mỹ thuật khóa Kháng chiến (1953), Đại học Mỹ thuật Quốc gia
Kiev, Liên Xô (1964). Ngay khi còn học tại Kiev ông đã "muốn làm một cái gì đó"
cho cuộc Kháng chiến của dân tộc. Về nước năm 1964 thì tháng 1 năm 1965, ông
đã mở Triển lãm cá nhân đầu tiên tại số 10 Hàng Đào, với 114 tác phẩm và ký họa
nêu cao tinh thần yêu nước, yêu nghệ thuật, đặc biệt là bộ tranh 20 bức Từ tuyến
đầu Tổ quốc. Bộ tranh này được vẽ bằng than, phấn màu trên bìa các-ton và đã
được tặng cho Ban Thống nhất TW. Triển lãm lần ấy đã thôi thúc ông ra chiến
trường để tận mắt ghi chép các tư liệu thật về con người trong chiến đấu, bởi phải
đi, phải nghiên cứu thì mới có cảm hứng sáng tác và tác phẩm mới có hồn và đi
vào lòng người.
Theo tiếng gọi của trái tim, ông tình nguyện đi Nam trong khi đã có giấy gọi làm
luận án Phó tiến sỹ tại Liên Xô và đang là trưởng Khoa Đồ họa của Trường Mỹ
thuật Công nghiệp. Ngày 3 tháng 2 năm 1966 họa sĩ Lê Lam cùng một số văn nghệ
sỹ khác lên đường (nhạc sỹ Hoàng Việt, họa sĩ Thái Binh, Tấn Lực, Trịnh Núi... ).
Ra đi, bỏ lại sau lưng người cha già, người vợ trẻ và hai con nhỏ, nhưng trong lòng
ông thấy vui, vì đã toại nguyện ước mơ được sống, tận mắt nhìn thấy quân, dân
Miền Nam sống, chiến đấu như thế nào. Ông thấy rạo rực khi nghĩ mình sẽ ghi lại
"những trang nhật ký bằng tranh" để nhiều người cùng thấy... bao nhiêu dự định
làm ông thấy nao nao. Hành trang mang theo là 200 tờ giấy vẽ thuốc nước (25x30
cm), 3 hộp màu Lêningrad, một bộ dao khắc, bút vẽ, kẹp sắt, bảng vẽ, tẩy và bút
chì.
Những ngày hành quân trên đường Trường Sơn, mặc đói, sốt rét hành hạ ông vẫn
say mê ký họa những phong cảnh trên đường đi. Ông vẽ bất cứ lúc nào rảnh, đó là
những ký họa Trên đường Trường Sơn, Suối Trường Sơn, Những chân dung bộ
đội, liên lạc... và ông ký tên Dương Hoa (tên của hai con ông). Tháng 5 năm 1966
về đến TW Cục Miền Nam. Tại Tây Ninh, ông nóng lòng muốn đi thực tế để vẽ.
Tháng 7 năm ấy, ông đi Long An, lúc đó là vùng đang đấu tranh sôi động nhất. Chỉ
trong hai tháng sống với dân ông đã có trong bòng (túi) hơn 200 bức ký họa. Được
sống gần gũi, chuyện trò, tìm hiểu những gương chiến đấu anh dũng, họa sĩ Lê
Lam đã ký họa rất sống động hàng loạt chân dung. Chân dung đầu tiên ông vẽ là xã
đội trưởng Tám Ngọt. Sau khi xem bức này mọi người rất thích, còn ông như được
động viên, phấn khích đã quyết định vẽ tất cả các dũng sỹ như Em Đèo - giao liên,
chị Tư Cào, ông hai Điểm, đồng chí Đường, ông sáu Mắm, Má Bảy, Má Ba, Má
Chín... Càng vẽ càng hứng thú, vẽ rồi trưng bày cho mọi người xem, ai cũng có thể
góp ý xem cảnh, người vẽ như vậy đúng chưa, vì toàn là người thực, việc thực.
Những con người đã làm ông khâm phục và yêu quý được ông khắc họa một cách
rất đặc trưng, chẳng ai giống ai về hình dáng, khuôn mặt, trang phục nhưng họ đều
là những con người rất kiên cường trong đấu tranh, lại thật bình dị, dịu dàng trong
cuộc sống đời thường. Biệt tài của họa sỹ Lê Lam khi kí họa các chân dung này là
chỉ cần một vài nét đã nêu được đặc điểm chính và cái chất rất Nam bộ của các
nhân vật. Đau đớn trước những cánh rừng dừa bị bom Mỹ tàn phá, ông vẽ bức
Rừng bị tàn phá, ghi lại những thân dừa bị chặt ngang, xẻ dọc, chẳng có cây nào
nguyên vẹn trong một khu rừng rộng lớn đủ nói lên sự tàn khốc của chiến tranh, tố
cáo tội ác của giặc Mỹ.