intTypePromotion=1

Chuyên đề văn học Việt Nam hiện đại II: Văn học Việt Nam sau 1975 và các tác phẩm mới được đưa vào chương trình phổ thông

Chia sẻ: Kiếp Này Bình Yên | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:76

0
270
lượt xem
63
download

Chuyên đề văn học Việt Nam hiện đại II: Văn học Việt Nam sau 1975 và các tác phẩm mới được đưa vào chương trình phổ thông

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

"Chuyên đề văn học Việt Nam hiện đại II: Văn học Việt Nam sau 1975 và các tác phẩm mới được đưa vào chương trình phổ thông" có cấu trúc gồm 3 chương, trình bày các nội dung như sau: Văn học việt nam sau 1975 - những vấn đề nghiên cứu và giảng dạy; một số hiện tượng văn học - những tác giả, tác phẩm tiêu biểu; các tác phẩm văn học sau năm 1975 trong chương trình THPT. Mời các bạn cùng tham khảo.

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Chuyên đề văn học Việt Nam hiện đại II: Văn học Việt Nam sau 1975 và các tác phẩm mới được đưa vào chương trình phổ thông

  1. Chuyªn ®Ò v¨n häc ViÖt Nam hiÖn ®¹i II V¨n häc ViÖt Nam sau 1975 vμ c¸c t¸c phÈm Míi ®−îc ®−a vμo ch−¬ng tr×nh phæ th«ng Ch−¬ng 1 V¨n häc viÖt nam sau 1975 - nh÷ng vÊn ®Ò nghiªn cøu vμ gi¶ng d¹y 1. V¨n häc ViÖt Nam sau 1975 trong tiÕn tr×nh v¨n häc d©n téc 1.1. V¨n häc ViÖt Nam tõ sau 1975 trong tiÕn tr×nh v¨n häc d©n téc thÕ kû XX vµ tiÕp nèi sang ®Çu thÕ kû XXI - Qu¸ tr×nh v¨n häc lµ sù tån t¹i, vËn ®éng vµ tiÕn ho¸ cña v¨n häc võa phô thuéc vµo qu¸ tr×nh lÞch sö x· héi võa tu©n theo nh÷ng quy luËt riªng (nãi c¸ch kh¸c qu¸ tr×nh v¨n häc lµ diÔn tiÕn h×nh thµnh, tån t¹i, thay ®æi, ph¸t triÓn cña toµn bé ®êi sèng v¨n häc qua c¸c thêi kú lÞch sö). Qu¸ tr×nh v¨n häc ph¶n ¸nh sù vËn ®éng cña v¨n häc trong thêi gian vµ kh«ng gian. VÒ thêi gian, nã cho thÊy v¨n häc ph¸t triÓn qua nhiÒu thêi kú vµ giai ®o¹n, trong ®ã c¸c thêi kú lín lµ cæ ®¹i, trung ®¹i, hiÖn ®¹i, cßn c¸c giai ®o¹n cô thÓ th× tïy thuéc vµo tõng nÒn v¨n häc d©n téc mµ cã c¸ch ph©n chia kh¸c nhau. VÒ kh«ng gian, nã cho thÊy v¨n häc ®· ph¸t triÓn kh«ng gièng nhau vµ kh«ng ®ång ®Òu ë tõng khu vùc v¨n ho¸, tõng l·nh thæ, quèc gia - d©n téc hay trªn ph¹m vi toµn cÇu. Kh¸i niÖm qu¸ tr×nh v¨n häc cßn chØ ra c¶ cÊu tróc cña b¶n th©n v¨n häc. §ã lµ mét cÊu tróc phøc t¹p võa bao gåm toµn thÓ c¸c t¸c phÈm v¨n häc, mäi h×nh thøc l−u gi÷ vµ truyÒn b¸ v¨n häc, mäi thµnh tè cña ®êi sèng v¨n häc, l¹i võa chøa ®ùng tÊt c¶ nh÷ng mèi quan hÖ ®a chiÒu gi÷a c¸c bé phËn v¨n häc vµ gi÷a v¨n häc víi c¸c lo¹i h×nh nghÖ thuËt, c¸c h×nh th¸i ý thøc x· héi kh¸c. Sù thay ®æi cña ý thøc v¨n häc, h×nh thøc v¨n häc, sù biÕn ®éng trong c¸ch tiÕp nhËn v¨n häc lµ nh÷ng bé phËn kh«ng thÓ t¸ch rêi cña qu¸ tr×nh v¨n häc, thËm chÝ ®©y lµ nh÷ng bé phËn c¬ b¶n nhÊt. - Khi xem xÐt mét hiÖn t−îng v¨n häc cô thÓ, ph¶i x¸c ®Þnh ®−îc vÞ trÝ cña nã trong qu¸ tr×nh v¨n häc. §Æc biÖt lµ ph¶i ®Æt nã trong tiÕn tr×nh v¨n häc. “Nghiªn cøu v¨n häc ViÖt Nam tõ sau 1975 kh«ng thÓ kh«ng ®Æt nã vµo tiÕn tr×nh v¨n häc d©n téc thÕ kû XX vµ tiÕp nèi liÒn m¹ch sang thÕ kû XXI. Nh×n trªn ®¹i thÓ, v¨n häc ViÖt Nam thÕ kû XX cã ba chÆng ®−êng lín: Tõ ®Çu thÕ kû ®Õn 1945 - v¨n häc chuyÓn tõ ph¹m trï trung ®¹i sang nÒn v¨n häc hiÖn ®¹i (mµ 30 n¨m ®Çu lµ giai ®o¹n giao thêi); tõ n¨m 1945 ®Õn 1975 - v¨n häc c¸ch m¹ng ph¸t triÓn trong ®iÒu kiÖn hai cuéc kh¸ng chiÕn, vµ tõ sau 1975 1
  2. v¨n häc thêi hËu chiÕn vµ ®æi míi. Ba chÆng ®−êng nãi trªn cña v¨n häc thÕ kû XX lµ sù tiÕp nèi cña dßng ch¶y v¨n häc d©n téc, võa cã sù biÕn ®æi t¹o ra c¸c b−íc ngoÆt, võa cã sù kÕ tôc chø kh«ng ph¶i lµ nh÷ng ®øt g·y.” (NguyÔn V¨n Long - Mét sè vÊn ®Ò c¬ b¶n trong nghiªn cøu lÞch sö v¨n häc ViÖt Nam giai ®o¹n tõ sau 1975, NXB Gi¸o dôc 2009). Quan niÖm v¨n häc sau 1975 ®Õn nay lµ mét thêi kú hay mét giai ®o¹n cÇn ph¶i c¨n cø vµo c¸c quy luËt cña qu¸ tr×nh v¨n häc (quy luËt tiÕp nhËn t¸c ®éng cña ®êi sèng vµ lÞch sö; quy luËt kÕ thõa vµ c¸ch t©n; quy luËt giao l−u); sù chi phèi cña hÖ ý thøc, t− t−ëng thêi ®¹i; sù ®ãng gãp vÒ néi dung vµ h×nh thøc… Qu¸ tr×nh vËn ®éng vµ ®æi míi cña v¨n häc ViÖt Nam sau 1975, cã sù ®ãng gãp ®¸ng kÓ vÒ néi dung vµ h×nh thøc nghÖ thuËt. ®ã lµ kÕt qu¶ cña qu¸ tr×nh tiÕp nhËn sù t¸c ®éng cña ®êi sèng vµ lÞch sö, cã sù kÕ thõa nh÷ng gi¸ trÞ tinh hoa cña v¨n häc truyÒn thèng vµ cã ®iÒu kiÖn héi nhËp víi v¨n ho¸ thÕ giíi. Nh−ng kh«ng thÓ phñ nhËn nã vÉn chÞu sù chi phèi cña lý t−ëng d©n chñ v« s¶n. Nãi mét c¸ch cô thÓ lµ nã vÉn chÞu sù t¸c ®éng cña ®−êng lèi v¨n ho¸ v¨n nghÖ cña §¶ng (trong thêi kú ®æi míi). ViÖc ®¸nh gi¸ c«ng cuéc ®æi míi ®Ó kh¼ng ®Þnh vµ thóc ®Èy nh÷ng t×m tßi kh¸m ph¸ cña v¨n häc sau 1975 cÇn ph¶i cã th¸i ®é nghiªm tóc vµ khoa häc. Kh«ng qu¸ nhÊn m¹nh nh÷ng kh¸c biÖt, thËm chÝ lµ sù ®èi lËp, ®Ó råi ®o¹n tuyÖt víi giai ®o¹n v¨n häc tr−íc ®ã. §iÒu nµy dÉn ®Õn mét th¸i ®é ®Þnh kiÕn, thiÕu kh¸ch quan ®èi víi di s¶n v¨n häc tr−íc 1975. “Sù kh¸c biÖt cña hai chÆng ®−êng v¨n häc tr−íc vµ sau 1975 lµ ®iÒu hiÓn nhiªn, cã thÓ thÊy trªn rÊt nhiÒu ph−¬ng diÖn. Nh−ng ph¶i ch¨ng gi÷a hai chÆng ®−êng ®ã lµ sù c¾t l×a, kh«ng cã chót tiÕp nèi nµo?” (NguyÔn V¨n Long - Mét sè vÊn ®Ò c¬ b¶n trong nghiªn cøu lÞch sö v¨n häc ViÖt Nam giai ®o¹n tõ sau 1975, NXB Gi¸o dôc 2009). Thµnh tùu vµ h¹n chÕ cña nÒn v¨n häc ba m−¬i n¨m chiÕn tranh (1945 - 1975) kh«ng ph¶i lµ kh«ng gãp phÇn chuÈn bÞ vµ kÝch thÝch sù ®æi míi v¨n häc sau 1975. V¨n häc 10 n¨m sau khi n−íc nhµ thèng nhÊt (1975 - 1985) ®· thÓ hiÖn râ quy luËt kÕ thõa cña v¨n häc chÆng ®−êng tr−íc. Nh×n trªn tiÕn tr×nh v¨n häc thÕ kØ XX vµ nh÷ng n¨m ®Çu cña thÕ kû XXI, cã thÓ thÊy h−íng vËn ®éng c¬ b¶n, xuyªn suèt c¸c chÆng ®−êng v¨n häc lµ vÊn ®Ò hiÖn ®¹i ho¸, d©n chñ ho¸. “Xu h−íng Êy cã bÞ lÊn ¸t bëi yªu cÇu c¸ch m¹ng ho¸ vµ hiÖn ®¹i ho¸ trong giai ®o¹n 1945 - 1975, nh−ng ®· trë l¹i thµnh mét nhu cÇu vµ h−íng vËn ®éng cña v¨n häc sau 1975…” (NguyÔn V¨n Long - Mét sè vÊn ®Ò c¬ b¶n trong nghiªn cøu lÞch sö v¨n häc ViÖt Nam giai ®o¹n tõ sau 1975, NXB Gi¸o dôc 2009). 2
  3. - Nghiªn cøu v¨n häc ViÖt Nam kh«ng thÓ kh«ng ®Ò cËp ®Õn sù giao l−u, ¶nh h−ëng ®èi víi c¸c nÒn v¨n häc kh¸c. V¨n häc ViÖt Nam cuèi thÕ kû XIX sang ®Çu thÕ kû XX, chuyÓn tõ ph¹m trï v¨n häc trung ®¹i sang v¨n häc hiÖn ®¹i ®· tõng bÞ ¶nh h−ëng nÒn v¨n ho¸ ph−¬ng T©y (Anh, Ph¸p). Sù ¶nh h−ëng ®ã Ýt nhiÒu phô thuéc vµo ®iÒu kiÖn kinh tÕ, x· héi - lÞch sö. Sang chÆng ®−êng tõ 1945 ®Õn 1975, sù giao l−u v¨n häc vÉn tån t¹i nh−ng mang tÝnh chÊt khu vùc. Nã chØ giíi h¹n trong quan hÖ víi nÒn v¨n häc c¸c n−íc x· héi chñ nghÜa. V¨n häc ViÖt Nam tõ sau 1975, nhÊt lµ tõ gi÷a nh÷ng n¨m 80 trë ®i, trong xu thÕ ®a cùc hãa quan hÖ quèc tÕ, v¨n hãa nãi chung vµ v¨n häc nãi riªng, giao l−u v¨n häc kh«ng cßn dõng l¹i trong c¸c n−íc x· héi chñ nghÜa mµ ®· tõng b−íc thay ®æi. Nã më réng sù giao l−u, sù héi nhËp víi nÒn v¨n häc nh©n lo¹i, mang tÝnh toµn cÇu. Trong qu¸ tr×nh giao l−u Êy, v¨n häc sau 1975 kh«ng chØ cã tiÕp thu mµ cßn cã nh÷ng ®ãng gãp nhÊt ®Þnh cho nÒn v¨n häc chung cña nh©n lo¹i. “Ch¼ng lÏ ViÖt Nam ngµy nay chØ h−ëng cña thiªn h¹ mµ kh«ng lµm ra ®−îc c¸i g× gãp vµo cña chung cña thiªn h¹'' (NguyÔn Minh Ch©u - H·y ®äc lêi ai ®iÕu cho mét giai ®o¹n v¨n nghÖ minh häa - V¨n nghÖ, Hµ Néi sè 49&50, 12/1987). 1.2. Sù vËn ®éng cña v¨n häc ViÖt Nam tõ sau 1975 ®Õn nay Sù vËn ®éng cña nÒn v¨n häc ViÖt Nam tõ 1975 ®Õn nay cã thÓ t¹m chia thµnh ba chÆng ®−êng: Tõ 1975 ®Õn 1985 lµ thêi kú chuyÓn tiÕp tõ v¨n häc sö thi thêi chiÕn tranh sang v¨n häc thêi hËu chiÕn; tõ 1986 ®Õn ®Çu thËp kû 90 lµ thêi kú v¨n häc ®æi míi s«i næi, m¹nh mÏ, g¾n liÒn víi chÆng ®Çu cña c«ng cuéc ®æi míi ®Êt n−íc; tõ 1993 ®Õn nay, v¨n häc trë l¹i víi nh÷ng quy luËt b×nh th−êng vµ h−íng sù quan t©m nhiÒu h¬n vµo nh÷ng c¸ch t©n nghÖ thuËt. - Tõ sau th¸ng 4 n¨m 1975 ®Õn 1985 §©y lµ chÆng ®−êng chuyÓn tiÕp tõ nÒn v¨n häc c¸ch m¹ng trong chiÕn tranh sang nÒn v¨n häc cña thêi kú hËu chiÕn. TÝnh chÊt chuyÓn tiÕp nµy thÓ hiÖn râ ë c¶ ®Ò tµi, c¶m høng, c¸c ph−¬ng thøc nghÖ thuËt vµ c¶ quy luËt vËn ®éng cña v¨n häc. N¨m n¨m ®Çu sau khi n−íc nhµ thèng nhÊt (1975 - 1980), nÒn v¨n häc vÒ c¬ b¶n vÉn tiÕp tôc nguån m¹ch c¶m høng cña thêi kú chiÕn tranh chèng Mü cøu n−íc. Nã nh− mét cç xe khæng lå ®ang ch¹y theo qu¸n tÝnh v−ît qua ranh giíi lÞch sö. Tuy ®· cã nh÷ng thay ®æi vµ nh÷ng b−íc ph¸t triÓn míi, c¶ ë v¨n xu«i vµ th¬ nh−ng ®Ò tµi chiÕn tranh vµ khuynh h−íng sö thi vÉn hÕt søc næi tréi. Nh÷ng t¸c phÈm ®· ®Ó l¹i dÊu Ên nh− M¸u vµ Hoa (Tè H÷u), Nh÷ng 3
  4. ng−êi ®i tíi biÓn (Thanh Th¶o), §−êng tíi thµnh phè (H÷u thØnh); C¬n giã lèc (KhuÊt Quang Thôy), N¾ng ®ång b»ng (Chu Lai), §Êt tr¾ng (NguyÔn Träng O¸nh), N¨m hoµ b×nh ®Çu tiªn (NguyÔn M¹nh TuÊn), MiÒn ch¸y (NguyÔn Minh Ch©u)… Trong nh÷ng n¨m ®Çu thËp kû t¸m m−¬i (1981 - 1985), t×nh h×nh kinh tÕ, x· héi cña ®Êt n−íc gÆp nhiÒu khã kh¨n chång chÊt vµ r¬i vµo khñng ho¶ng ngµy cµng trÇm träng. NÒn v¨n häc còng ch÷ng l¹i vµ kh«ng Ýt ng−êi viÕt l©m vµo t×nh tr¹ng bèi rèi, kh«ng t×m thÊy ph−¬ng h−íng s¸ng t¸c. ý thøc nghÖ thuËt cña sè ®«ng ng−êi viÕt vµ c«ng chóng ®éc gi¶ ch−a chuyÓn biÕn kÞp víi thùc tiÔn x· héi. Nh÷ng quan niÖm vµ c¸ch tiÕp cËn hiÖn thùc vèn quen thuéc trong thêi kú tr−íc ®· tá ra bÊt cËp tr−íc hiÖn thùc míi vµ ®ßi hái míi. Nh−ng v¨n häc ®· tõng b−íc t×m c¸ch tiÕp cËn, kh¸m ph¸ vµ thÓ hiÖn ®êi sèng míi sao cho phï hîp vµ thÝch nghi nhÊt. §iÒu ®ã ®· ®−îc kh¼ng ®Þnh b»ng sù hiÖn diÖn cña mét sè c©y bót tiªn phong nh¹y c¶m víi cuéc sèng, ®i vµo kh¸m ph¸ nh÷ng vÊn ®Ò hiÖn thùc ®ang n¶y sinh nh−: NguyÔn Kh¶i (GÆp gì cuèi n¨m, Thêi gian cña ng−êi), NguyÔn M¹nh TuÊn (§øng tr−íc biÓn), Ma V¨n Kh¸ng (Mïa l¸ rông trong v−ên), D−¬ng Thu H−¬ng (Bªn kia bê ¶o väng, ChuyÖn t×nh kÓ tr−íc lóc r¹ng ®«ng), ChÕ Lan Viªn (Hoa trªn ®¸), NguyÔn Duy (¸nh tr¨ng), ý Nhi (Ng−êi ®µn bµ ngåi ®an), Thanh Th¶o (Nh÷ng ngän sãng mÆt trêi, Khèi vu«ng Ru-bÝch)... L−u Quang Vò (Hån Tr−¬ng Ba da hµng thÞt) … V¨n häc cã khuynh h−íng trë vÒ víi ®êi sèng th−êng nhËt. - Tõ 1986 ®Õn ®Çu nh÷ng n¨m chÝn m−¬i §−êng lèi ®æi míi t¹i §¹i héi VI cña §¶ng vµ tiÕp theo ®ã lµ NghÞ quyÕt 05 cña Bé ChÝnh trÞ, cuéc gÆp cña nguyªn Tæng BÝ th− NguyÔn V¨n Linh víi ®¹i diÖn giíi v¨n nghÖ sÜ (1987) nh− mét luång giã míi thæi vµo ®êi sèng v¨n häc nghÖ thuËt. §iÒu ®ã më ra thêi kú míi cña v¨n häc ViÖt Nam. “NhiÖt t×nh ®æi míi x· héi, kh¸t väng d©n chñ vµ tinh thÇn nh×n th¼ng vµo sù thËt ®· lµ nh÷ng ®éng lùc tinh thÇn cho v¨n häc cña thêi kú ®æi míi ph¸t triÓn m¹nh mÏ, s«i næi. Sù ®æi míi ý thøc nghÖ thuËt n»m ë chiÒu s©u cña ®êi sèng v¨n häc, nã võa lµ kÕt qu¶ võa lµ ®éng lùc cho nh÷ng t×m tßi ®æi míi trong s¸ng t¸c, ®ång thêi l¹i t¸c ®éng m¹nh mÏ ®Õn sù tiÕp nhËn cña c«ng chóng v¨n häc. T− duy v¨n häc míi ®· dÇn h×nh thµnh, lµm thay ®æi c¸c quan niÖm vÒ chøc n¨ng cña v¨n häc, vÒ mèi quan hÖ gi÷a v¨n häc vµ ®êi sèng, nhµ v¨n vµ b¹n ®äc, vÒ sù tiÕp nhËn v¨n häc. §ång thêi sù ®æi míi t− duy nghÖ thuËt còng thóc ®Èy m¹nh mÏ nh÷ng sù t×m kiÕm, thÓ nghiÖm vÒ c¸ch tiÕp cËn thùc t¹i, vÒ c¸c thñ ph¸p vµ bót ph¸p nghÖ thuËt, ph¸t huy c¸ tÝnh vµ phong 4
  5. c¸ch c¸ nh©n cña nhµ v¨n.” (NguyÔn V¨n Long - Mét sè vÊn ®Ò c¬ b¶n trong nghiªn cøu lÞch sö v¨n häc ViÖt Nam giai ®o¹n tõ sau 1975, NXB Gi¸o dôc 2009). Khuynh h−íng nhËn thøc l¹i hiÖn thùc víi c¶m høng phª ph¸n trªn tinh thÇn nh©n b¶n ®· ph¸t triÓn m¹nh vµo nöa cuèi nh÷ng n¨m 80 vµ ®Çu nh÷ng n¨m 90 cña thÕ kû XX. V¨n xu«i cã sù xuÊt hiÖn cña c¸c t¸c phÈm vµ t¸c gi¶ tiªu biÓu: Thêi xa v¾ng cña Lª Lùu, Cá lau cña NguyÔn Minh Ch©u, T−íng vÒ h−u cña NguyÔn Huy ThiÖp, BÕn kh«ng chång cña D−¬ng H−íng, M¶nh ®Êt l¾m ng−êi nhiÒu ma cña NguyÔn Kh¾c Tr−êng, §¸m c−íi kh«ng cã giÊy gi¸ thó cña Ma V¨n Kh¸ng… Th¬ ca tuy kh«ng thËt sù s«i ®éng nh− v¨n xu«i nh−ng còng cã thÓ nh¾c ®Õn mét sè c©y bót cã dÊu Ên nh− H÷u ThØnh, NguyÔn Duy, Thanh Th¶o, Phïng Kh¾c B¾c, D− ThÞ Hoµn… - Tõ 1993 ®Õn nay V¨n häc trë l¹i víi nh÷ng quy luËt b×nh th−êng vµ h−íng sù quan t©m nhiÒu h¬n vµo nh÷ng c¸ch t©n nghÖ thuËt. “…V¨n häc quan t©m nhiÒu h¬n ®Õn sù ®æi míi cña chÝnh nã, mÆc dï vÉn kh«ng ®i ra khái xu h−íng d©n chñ hãa. §©y lµ lóc v¨n häc trë vÒ víi ®êi sèng th−êng nhËt vµ vÜnh h»ng, ®ång thêi cã ý thøc vµ nhu cÇu tù ®æi míi vÒ h×nh thøc nghÖ thuËt, ph−¬ng thøc thÓ hiÖn h¬n bao giê hÕt. Tuy Ýt cã nh÷ng t¸c phÈm g©y ®−îc nh÷ng "có sèc" trong d− luËn, trë thµnh nh÷ng hiÖn t−îng thu hót ®«ng ®¶o c«ng chóng, nh−ng hÇu nh− ë thÓ lo¹i nµo còng cã sù t×m tßi, tù ®æi míi. Tuy nhiªn, t×nh tr¹ng cã phÇn trÇm l¾ng cña ®êi sèng v¨n häc n−íc nhµ gÇn ®©y lµ ®iÒu cã thùc. §iÒu ®ã ph¶i ®−îc c¾t nghÜa tõ nhiÒu nguyªn nh©n, kÓ c¶ do sù h¹n chÕ cña chÝnh ng−êi cÇm bót. Kh«ng Ýt t¸c gi¶, sau mét vµi t¸c phÈm ban ®Çu ®−îc ®¸nh gi¸ cao th× ®· dõng l¹i, kh«ng tù v−ît ®−îc m×nh, ®æi míi chÝnh m×nh ®Ó ®¹t ®−îc nh÷ng thµnh c«ng míi” (NguyÔn V¨n Long - Mét sè vÊn ®Ò c¬ b¶n trong nghiªn cøu lÞch sö v¨n häc ViÖt Nam giai ®o¹n tõ sau 1975, NXB Gi¸o dôc 2009). 2. V¨n häc ViÖt Nam sau 1975 trong xu thÕ héi nhËp 2.1. Giao l−u v¨n häc lµ xu thÕ tÊt yÕu cña thêi kú héi nhËp LÞch sö nh©n lo¹i ®· kh¼ng ®Þnh giao l−u v¨n ho¸ lµ mét xu h−íng tÊt yÕu cña mäi thêi kú héi nhËp. Héi nhËp vÒ kinh tÕ, x· héi bao giê còng kÐo theo sù héi nhËp vÒ v¨n hãa. Cã sù héi nhËp vÒ v¨n hãa ¾t h¼n cã sù héi nhËp vÒ v¨n häc. VÝ dô §Õ quèc La M· sau khi chinh phôc Hy L¹p, ®· t¹o ra mét nÒn v¨n hãa Hy-La næi tiÕng. Kho tµng thÇn tho¹i Hy L¹p ®· ®−îc La M· tiÕp thu gÇn nh− toµn bé, biÕn thµnh thÇn tho¹i Hy L¹p-La M·. GÇn 1000 n¨m B¾c thuéc, nÒn v¨n hãa ViÖt Nam Ýt nhiÒu chÞu ¶nh h−ëng vµ tiÕp thu v¨n hãa 5
  6. Trung Hoa vµ ®Ó l¹i dÊu Ên trong v¨n häc (Th¬ §−êng; Kim V©n kiÒu truyÖn…). Giao l−u v¨n hãa tr−íc ®©y míi chØ diÔn ra ë cÊp khu vùc. Ngµy nay, khi xu thÕ héi nhËp kinh tÕ, x· héi diÔn ra nhanh chãng trªn toµn thÕ giíi th× héi nhËp v¨n hãa kh«ng thÓ kh«ng mang tÝnh toµn cÇu. “Trong bèi c¶nh cña giao l−u v¨n hãa toµn cÇu nh− vËy, v¨n häc cã thÓ ®−îc coi lµ cã mét vai trß n¨ng ®éng nhÊt. Vµ v¨n häc ViÖt Nam còng kh«ng n»m ngoµi quy luËt ®ã. TËn dông nh÷ng lîi Ých do giao l−u v¨n hãa ®em l¹i, v¨n häc ViÖt Nam ®ang tiÕp thu nh÷ng thµnh tùu v¨n ho¸ - v¨n häc cña thÕ giíi ®Ó lµm phong phó cho ®êi sèng v¨n häc cña chÝnh m×nh; ®ång thêi còng cã ®−îc nhiÒu c¬ héi ®Ó phæ biÕn nh÷ng thµnh tùu cña m×nh ra thÕ giíi. Râ rµng, sau 20 n¨m ®æi míi, bé mÆt cña v¨n häc ViÖt Nam ®· kh¸c tr−íc rÊt nhiÒu. Nã ®ang trë nªn ®a d¹ng h¬n, cã nhiÒu giäng ®iÖu vµ nhiÒu mµu s¾c h¬n, kÓ c¶ trong lÜnh vùc s¸ng t¸c lÉn lý luËn - phª b×nh. Vµ trªn tÊt c¶ lµ v¨n häc n−íc ta ®· ®−îc tù do h¬n, cëi më h¬n, cã ®−îc nhiÒu lùa chän h¬n.” (NguyÔn V¨n Long - Mét sè vÊn ®Ò c¬ b¶n trong nghiªn cøu lÞch sö v¨n häc ViÖt Nam giai ®o¹n tõ sau 1975, NXB Gi¸o dôc 2009) Trong nh÷ng n¨m 90 cña thÕ kû XX, xu thÕ héi nhËp cña v¨n häc ViÖt Nam ®· thÓ hiÖn kh¸ râ vµ b¾t ®Çu cã ®−îc vÞ trÝ trªn diÔn ®µn v¨n häc khu vùc vµ thÕ giíi. NhiÒu nhµ v¨n ®−îc nhËn gi¶i th−ëng v¨n häc quèc tÕ (Gi¶i th−ëng v¨n häc ASEAN, Gi¶i th−ëng v¨n häc s«ng Mª K«ng). NhiÒu héi nghÞ, héi th¶o v¨n häc quèc tÕ ®−îc tæ chøc (Héi nghÞ nhµ v¨n ba n−íc ViÖt Nam - Lµo - Campuchia). NhiÒu t¸c phÈm cña c¸c nhµ v¨n ViÖt Nam hiÖn ®¹i ®· ®−îc c¸c dÞch gi¶ n−íc ngoµi dÞch vµ giíi thiÖu (Thêi xa v¾ng cña Lª Lùu, Nçi buån chiÕn tranh cña B¶o Ninh…). NhiÒu t¸c gi¶ ®· ®−îc c¸c tæ chøc v¨n häc n−íc ngoµi mêi sang n−íc hä ®Ó giao l−u, trao ®æi kinh nghiÖm (Lª Lùu, NguyÔn Huy ThiÖp, Phan ThÞ Vµng Anh…). V¨n häc ViÖt Nam cã ®iÒu kiÖn tiÕp thu tinh hoa cña c¸c nÒn v¨n häc c¸c d©n téc kh¸c vµ còng cã ®iÒu kiÖn giíi thiÖu tinh hoa v¨n häc cña chÝnh m×nh. 2.2. Giao l−u, héi nhËp trong s¸ng t¸c - Néi dung: V¨n häc ViÖt Nam tr−íc n¨m 1975 khi mang vai trß cña mét nÒn v¨n häc phôc vô c¸ch m¹ng, cæ vò chiÕn ®Êu, c¸c nhµ v¨n ®Òu nh×n hiÖn thùc tõ gãc ®é ®iÓn h×nh mang tÝnh thêi ®¹i, d©n téc. Hä kh¸m ph¸ ®êi sèng chñ yÕu tõ c¸i nh×n cña céng ®ång. Nhµ v¨n cÇm bót d−íi ¸nh s¸ng cña lý t−ëng vµ t×nh c¶m céng ®ång ®Ó x©y dùng nªn nh÷ng con ng−êi lý t−ëng ®¹i diÖn cho thêi ®¹i (®Êt n−íc ®øng lªn cña Nguyªn Ngäc; DÊu ch©n ng−êi lÝnh cña 6
  7. NguyÔn Minh Ch©u, VÇng tr¨ng quÇng löa cña Ph¹m TiÕn DuËt…). Sau n¨m 1975, v¨n häc kh«ng cßn cæ vò chiÕn ®Êu mµ chuyÓn sang nh÷ng vÊn ®Ò cña ®êi sèng hµng ngµy trong mäi mèi quan hÖ. Nã v−ît ra khái khu«n khæ khu vùc, nã chÞu sù ¶nh h−ëng v¨n hãa, lèi sèng cña c¸c n−íc kh¸c. ®Æc biÖt lµ t− t−ëng d©n chñ cña c¸c n−íc ph−¬ng T©y… V¨n häc ViÖt Nam sau 1975 b¾t ®Çu cã sù thay ®æi. Nã chuyÓn träng t©m tõ hiÖn thùc kh¸ch quan bªn ngoµi sang hiÖn thùc néi t©m bªn trong. C¸i t«i c¸ nh©n trë thµnh mét ®èi t−îng khai th¸c míi. §iÒu nµy xuÊt hiÖn ngay tõ sau khi chiÕn tranh chèng Mü kÕt thóc (MiÒn ch¸y; Phiªn chî Gi¸t cña NguyÔn Minh Ch©u). Sau nµy c¸i t«i c¸ nh©n víi nh÷ng nçi niÒm suy t− cña con ng−êi ViÖt Nam thêi hiÖn ®¹i cµng ®−îc c¸c nhµ v¨n quan t©m khai th¸c. Nçi buån chiÕn tranh (Th©n phËn t×nh yªu) cña B¶o Ninh, ¡n mµy dÜ v·ng cña Chu Lai, Thêi xa v¾ng cña Lª Lùu, GÆp gì cuèi n¨m cña NguyÔn Kh¶i, Mïa l¸ rông trong v−ên vµ §¸m c−íi kh«ng cã giÊy gi¸ thó cña Ma V¨n Kh¸ng... H¸i theo mïa cña ChÕ Lan Viªn, ¸nh tr¨ng cña NguyÔn Duy, Tù h¸t cña Xu©n Quúnh… cã thÓ ®−îc coi lµ nh÷ng ®¹i diÖn tiªu biÓu. - H×nh thøc: Tr−íc n¨m 1975, trong quan hÖ giao l−u v¨n hãa (v¨n häc) mang tÝnh chÊt khu vùc, c¸c nhµ v¨n ViÖt Nam chÞu sù chi phèi rµng buéc cña ph−¬ng ph¸p s¸ng t¸c hiÖn thùc x· héi chñ nghÜa. Sau 1975, trong quan hÖ giao l−u v¨n hãa (v¨n häc) mang tÝnh toµn cÇu, c¸c nhµ v¨n kh«ng cßn chÞu sù chi phèi cña ph−¬ng ph¸p hiÖn thùc x· héi chñ nghÜa. Hä kh«ng bÞ lÖ thuéc vµo nh÷ng khu«n mÉu hay sù thèng trÞ cña bÊt cø mét ph−¬ng ph¸p s¸ng t¸c nµo. Nhµ v¨n ®−îc tù do sö dông mäi kü thuËt vµ ph−¬ng ph¸p s¸ng t¸c, ®−îc tù do s¸ng t¹o trong khu«n khæ luËt ph¸p ®Ó phôc vô Tæ quèc, phôc vô nh©n d©n. V¨n xu«i h×nh nh− ®· ph¸ vì mäi sù rµng buéc vÒ kÕt cÊu, ng«n tõ, vÒ quan niÖm nh©n vËt. Th¬ ca th¶ søc tung hoµnh víi nhiÒu d¹ng, nhiÒu lo¹i ®Ó hoµ nhËp víi thÕ giíi. ®Æc biÖt lµ c¸c nhµ th¬ trÎ mµ Vi Thuú Linh lµ mét vÝ dô… Trong qu¸ tr×nh giao l−u ë th¬× kú héi nhËp cã thÓ nhËn thÊy v¨n häc ViÖt Nam kh«ng hÒ hoµ nhËp. Ta giao l−u ®Ó tiÕp thu, lÜnh héi tinh hoa v¨n häc nh©n lo¹i, ®Ó héi nhËp víi thÕ giíi vµ tiÕn tíi cã tiÕng nãi trªn diÔn ®µn v¨n häc thÕ giíi nh»m thùc hiÖn môc ®Ých x©y dùng mét nÒn v¨n häc tiÕn tiÕn, ®Ëm ®µ b¶n s¾c d©n téc. 2.3. Giao l−u, héi nhËp trong lý luËn - phª b×nh Cïng víi sù më cöa trªn mäi lÜnh vùc s¸ng t¸c, lý luËn - phª b×nh v¨n häc còng ®−îc dÞp giao l−u, héi nhËp víi thÕ giíi. Kh«ng khÝ nghiªn cøu trong 7
  8. lÜnh vùc lý luËn, phª b×nh s«i ®éng h¬n bao giê hÕt, thËm chÝ cã nh÷ng lóc nã cßn s«i ®éng h¬n c¶ kh«ng khÝ s¸ng t¸c. Tr−íc hÕt lµ sù xuÊt hiÖn cña nhiÒu lý thuyÕt vµ ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu - phª b×nh v¨n häc. Nã kh«ng ph¶i lµ nh÷ng lý thuyÕt vµ ph−¬ng ph¸p hoµn toµn míi, mµ hÇu hÕt lµ nh÷ng lý thuyÕt vµ ph−¬ng ph¸p ®· tõng xuÊt hiÖn ë c¸c n−íc ph−¬ng T©y. ThËm chÝ cã nh÷ng lý thuyÕt vµ ph−¬ng ph¸p tr−íc ®©y ®−îc coi lµ vïng cÊm kþ th× nay ®· ®−îc phæ biÕn réng r·i, kh«ng cã sù h¹n chÕ nµo trong viÖc tiÕp cËn kho tµng lý luËn v¨n häc cña thÕ giíi. Ng−êi nghiªn cøu ®−îc quyÒn tù do, ®−îc t«n träng trong viÖc øng dông thµnh tùu lý luËn vµ ph−¬ng ph¸p mµ b¶n th©n cho lµ thÝch hîp. NhiÒu ng−êi ®· ¸p dông kh¸ thµnh c«ng c¸c ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu cña ph−¬ng T©y vµo thùc tiÔn nghiªn cøu v¨n häc ViÖt Nam (ph©n t©m häc, lý luËn tiÕp nhËn, lý thuyÕt vÒ v¨n häc so s¸nh)... Tuy vËy, chóng ta kh«ng thÓ phñ nhËn hÖ thèng lý luËn vµ ph−¬ng ph¸p cò - Ph−¬ng ph¸p s¸ng t¸c hiÖn thùc x· héi chñ nghÜa. HÖ thèng lý luËn vµ ph−¬ng ph¸p Êy cã vai trß lÞch sö cña nã. Ýt nhiÒu nã còng cã nh÷ng ®ãng gãp quan träng vÒ ph−¬ng ph¸p luËn. Chóng ta kh«ng thÓ phñ nhËn mèi quan hÖ chÆt chÏ gi÷a chÝnh trÞ víi v¨n häc, còng kh«ng thÓ phñ nhËn tÝnh giai cÊp cña v¨n häc… H·y coi nã nh− lµ mét trong nh÷ng ph−¬ng ph¸p s¸ng t¸c b×nh ®¼ng víi mäi ph−¬ng ph¸p kh¸c. Giao l−u, héi nhËp trong lÜnh vùc lý luËn phª b×nh ®· ®−îc thÓ hiÖn ë viÖc: dÞch vµ giíi thiÖu c¸c lý thuyÕt n−íc ngoµi; giíi thiÖu c¸c lý thuyÕt n−íc ngoµi mét c¸ch cã hÖ thèng vµ cã liªn hÖ víi lý luËn - phª b×nh v¨n häc ViÖt Nam; øng dông c¸c lý thuyÕt n−íc ngoµi vµo thùc tiÔn kh¶o cøu vµ phª b×nh v¨n häc ViÖt Nam. - DÞch vµ giíi thiÖu c¸c lý thuyÕt n−íc ngoµi: Lý luËn vµ thi ph¸p tiÓu thuyÕt cña Bakhtin (Ph¹m VÜnh C− dÞch, Nxb V¨n häc, Hµ Néi, 1992); Nh÷ng vÊn ®Ò thi ph¸p cña Dostoievski cña Bakhtin (TrÇn §×nh Sö dÞch, Nxb. Gi¸o dôc, Hµ Néi, 1993); Thi ph¸p cña huyÒn tho¹i cña E.M. Meletinsky (TrÇn Nho Th×n vµ Song Méc dÞch, Nxb. §HQG HN, 2004); CÊu tróc v¨n b¶n nghÖ thuËt cña Iu. M. Lotman (TrÇn Ngäc V−¬ng, TrÞnh B¸ §Ünh, NguyÔn Thu Thuû dÞch, Nxb. §HQG HN, 2004)… - Giíi thiÖu c¸c lý thuyÕt n−íc ngoµi mét c¸ch cã hÖ thèng vµ cã liªn hÖ víi lý luËn - phª b×nh v¨n häc ViÖt Nam: Lý luËn phª b×nh v¨n häc ph−¬ng T©y thÕ kû XX (Ph−¬ng Lùu, Nxb. V¨n häc); Ph−¬ng ph¸p luËn nghiªn cøu v¨n häc (Ph−¬ng Lùu, Nxb. §¹i häc S− ph¹m, Hµ Néi, 2005); Ph−¬ng ph¸p luËn nghiªn cøu v¨n häc (NguyÔn V¨n D©n, Nxb. KHXH, 2004)… 8
  9. - øng dông c¸c lý thuyÕt n−íc ngoµi vµo thùc tiÔn kh¶o cøu vµ phª b×nh v¨n häc ViÖt Nam: T×m hiÓu phong c¸ch NguyÔn Du trong TruyÖn KiÒu (Phan Ngäc, Nxb. KHXH, Hµ Néi, 1985); Thi ph¸p th¬ Tè H÷u (TrÇn §×nh Sö, Nxb. T¸c phÈm míi, Hµ Néi, 1987)… 3. V¨n häc ViÖt Nam sau 1975 nh×n tõ gãc ®é thÓ lo¹i Nh÷ng biÕn ®æi cña v¨n häc ViÖt Nam tõ sau 1975 ®−îc thÓ hiÖn rÊt râ trong sù ®æi míi cña thÓ lo¹i. §©y lµ vÊn ®Ò cã søc hót ®èi víi ®äc gi¶ vµ giíi nghiªn cøu, phª b×nh. §· cã mét sè c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ sù vËn ®éng, ®æi míi cña v¨n xu«i, truyÖn ng¾n, tiÓu thuyÕt, cña th¬ tr÷ t×nh tõ sau 1975. Nh−ng ch−a cã mét c«ng tr×nh nµo nghiªn cøu ®Çy ®ñ vµ toµn diÖn vÒ diÖn m¹o, ®Æc ®iÓm cña tõng thÓ lo¹i. Nã lµ mét vÊn ®Ò qu¸ lín, cÇn cã thêi gian vµ sù ®Çu t− trÝ tuÖ, c«ng søc. T×m hiÓu v¨n häc ViÖt Nam sau 1975 - Nh×n tõ gãc ®é thÓ lo¹i, tr−íc hÕt ph¶i ®i vµo nh÷ng thÓ lo¹i mang tÝnh tiªu biÓu vµ dÔ nhËn diÖn. 3.1. TiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975 V¨n häc ViÖt Nam sau 1975 ®· cã nh÷ng chuyÓn biÕn ®¸ng ghi nhËn ë hÇu hÕt c¸c thÓ lo¹i, trong ®ã cã tiÓu thuyÕt. TiÓu thuyÕt - mét lo¹i h×nh tù sù cì lín ®· vµ ®ang nç lùc chuyÓn m×nh, ®æi míi vµ ®· g©y ®−îc Ên t−îng m¹nh trªn v¨n ®µn. 3.1.1. Sù ®æi míi cña tiÓu thuyÕt trong c¸ch tiÕp cËn hiÖn thùc Ngay tõ nh÷ng ngµy ®Çu sau khi n−íc nhµ thèng nhÊt (1975) sù xuÊt hiÖn cña mét lo¹t tiÓu thuyÕt: §Êt tr¾ng (NguyÔn Träng O¸nh), N¨m 1975 hä ®· sèng nh− thÕ (NguyÔn TrÝ Hu©n), Trong c¬n giã lèc (KhuÊt Quang Thôy), §øng tr−íc biÓn, Cï lao trµm (NguyÔn M¹nh TuÊn), GÆp gì cuèi n¨m, Thêi gian cña ng−êi (NguyÔn Kh¶i), M−a mïa h¹, Mïa l¸ rông trong v−ên (Ma V¨n Kh¸ng)… ®· thÓ hiÖn dÊu hiÖu cña sù chuyÓn ®æi t− duy s¸ng t¹o vµ quan niÖm nghÖ thuËt cña nhµ v¨n. B−íc vµo thêi kú ®æi míi (1986) vµ nh÷ng n¨m tiÕp theo, tiÓu thuyÕt ®· thËt sù béc lé −u thÕ cña m×nh. C¸c t¸c phÈm: Thêi xa v¾ng, Hai nhµ (Lª Lùu), §¸m c−íi kh«ng cã giÊy gi¸ thó, Ng−îc dßng n−íc lò (Ma V¨n Kh¸ng), Mét câi nh©n gian bÐ tý (NguyÔn Kh¶i), §i vÒ n¬i hoang d· (NhËt TuÊn), Nh÷ng m¶nh ®êi ®en tr¾ng (NguyÔn Quang LËp), Mét thêi hoa mÉu ®¬n, Ngoµi kh¬i miÒn ®Êt høa (NguyÔn Quang Th©n), Thiªn sø (Ph¹m ThÞ Hoµi), Tr¶ gi¸, Sãng lõng, Câi mª (TriÖu Xu©n), Chim Ðn bay (NguyÔn TrÝ Hu©n), Nçi buån chiÕn tranh (B¶o Ninh), BÕn kh«ng chång (D−¬ng H−íng), M¶nh ®Êt l¾m ng−êi nhiÒu ma (NguyÔn Kh¾c Tr−êng), ¡n mµy dÜ v·ng, Phè, Cuéc ®êi dµi l¾m (Chu Lai), Ngµy hoµng ®¹o (NguyÔn §×nh ChÝnh), Mét ngµy vµ 9
  10. mét ®êi, C¬n gi«ng (Lª V¨n Th¶o), L¹c rõng (Trung Trung §Ønh), Cuèn gia ph¶ ®Ó l¹i (§oµn Lª), Thuû ho¶ ®¹o tÆc (Hoµng Minh T−êng), Trïng tu (Th¸i B¸ Lîi), LuËt ®êi vµ cha con (NguyÔn B¾c S¬n), C¸nh ®ång l−u l¹c (Hoµng §×nh Quang), Gia ®×nh bÐ män (D¹ Ng©n)... ®· thÓ hiÖn sù ®æi míi thùc sù víi tinh thÇn d©n chñ cao, d¸m nh×n th¼ng vµo sù thËt. “Trong t¸c phÈm cña hä ý thøc “lét trÇn mÆt nhau, lét trÇn mÆt m×nh, lét trÇn mÆt ®êi” vµ cao h¬n lµ “bãc trÇn thÕ giíi”, ®ång thêi víi ý thøc h−íng tíi “chÊt l−îng cuéc sèng”, sèng sao cho ®óng víi cuéc sèng cña con ng−êi ®· thÈm thÊu c¸c tÇng ng÷ nghÜa…” (NguyÔn BÝch Thu - Mét c¸ch tiÕp cËn tiÓu thuyÕt ViÖt Nam thêi kú ®æi míi, T¹p chÝ NCVH sè 11/2006). 3.1.2. Sù vËn ®éng ®æi míi cña tiÓu thuyÕt vÒ h×nh thøc thÓ lo¹i Kh«ng chØ lµ sù vËn ®éng ®æi míi vÒ néi dung (®Ò tµi, chñ ®Ò, t− t−ëng), tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975 ®· cã nh÷ng ®æi míi vÒ h×nh thøc thÓ lo¹i. Nã thÓ hiÖn ë mét sè ph−¬ng diÖn: cèt truyÖn, nh©n vËt, ng«n ng÷… - Cèt truyÖn T×m hiÓu sù vËn ®éng cña cèt truyÖn sÏ gãp phÇn lµm s¸ng tá sù chuyÓn ®æi cña tiÓu thuyÕt. Tuy nhiªn, ë mçi giai ®o¹n lÞch sö, mçi trµo l−u, khuynh h−íng, mçi nhµ v¨n, vai trß cña cèt truyÖn trong tiÓu thuyÕt nãi riªng vµ trong thÓ tù sù nãi chung cã nh÷ng c¸ch thÓ hiÖn kh¸c nhau. Giai ®o¹n v¨n häc 1932 - 1945, cèt truyÖn ®ãng vai trß ®¸ng kÓ trong tiÓu thuyÕt. T¾t ®Ìn (Ng« TÊt Tè), BØ vá (Nguyªn Hång), B−íc ®−êng cïng (NguyÔn C«ng Hoan) cã cèt truyÖn râ rµng, víi nh÷ng xung ®ét c¨ng th¼ng, diÔn biÕn hµnh ®éng tuÇn tù theo thi ph¸p truyÒn thèng (t×nh huèng, sù kiÖn). §Õn Sèng mßn (Nam Cao) cèt truyÖn ®· v−ît ra ngoµi khu«n khæ (t©m lý). Giai ®o¹n v¨n häc1945 - 1975, chÞu “¸p lùc sö thi”, tiÓu thuyÕt th−êng miªu t¶ nh÷ng xung ®ét mang tÝnh ®èi kh¸ng: ®Þch - ta, tèt - xÊu. V× vËy, cèt truyÖn chñ yÕu dùa trªn m« thøc trÇn thuËt cña “®¹i tù sù”… Tr−íc ®©y, ng−êi ta chØ chó ý ®Õn cèt truyÖn mµ Ýt ®Ó ý ®Õn c¸ch viÕt cña nhµ v¨n. Ngµy nay, theo Alain- Griller (Ph¸p) th× vai trß cña cèt truyÖn cµng ngµy cµng gi¶m: “C¸i lµm nªn søc m¹nh cho tiÓu thuyÕt gia chÝnh lµ ë chç anh ta s¸ng t¹o, anh ta hoµn toµn tù do s¸ng t¹o, kh«ng cã m« h×nh mÉu” (v× mét tiÓu thuyÕt míi - Lª Phong TuyÕt dÞch, Nxb HNV, 1997). Tõ sau 1975, nhÊt lµ trong thêi kú ®æi míi, v¨n häc chÞu sù chi phèi chung cña quy luËt thêi b×nh, nghiªng vÒ thÓ tµi thÕ sù, ®êi t−. Kh«ng ph¶i tiÓu thuyÕt nµo còng chøa ®ùng nh÷ng t×nh huèng gay cÊn víi nh÷ng xung ®ét gay g¾t mang tÝnh thêi ®¹i, d©n téc mµ nã lµ nh÷ng xung ®ét c¸ nh©n, th−êng nhËt (nh÷ng c©u chuyÖn vÒ nh÷ng c¸i b×nh th−êng, nhá nhÆt, g©y c¶m gi¸c nh− lµ 10
  11. kh«ng cã chuyÖn). ChÝnh nh÷ng nh÷ng xung ®ét c¸ nh©n Êy ®· trë thµnh yÕu tè thóc ®Èy sù h×nh thµnh cèt truyÖn. TiÓu thuyÕt sau 1975, ®a d¹ng h¬n vÒ néi dung, phong phó h¬n trong h×nh thøc, tù do h¬n ë c¸ch thøc dùng truyÖn. Bªn c¹nh nh÷ng cèt truyÖn giµu kÞch tÝnh lµ nh÷ng cèt truyÖn giµu t©m tr¹ng. Cã nh÷ng cèt truyÖn cã cÊu tróc râ rµng, m¹ch l¹c, cã më ®Çu, cã kÕt thóc, nh−ng còng cã nh÷ng cèt truyÖn cã cÊu tróc láng lÎo, l¾p ghÐp, kÕt thóc më. Cã nh÷ng tiÓu thuyÕt tu©n thñ cèt truyÖn truyÒn thèng, cã nh÷ng tiÓu thuyÕt cã cèt truyÖn dùa trªn thi ph¸p hiÖn ®¹i. Cèt truyÖn ®· vËn ®éng thay ®æi trong sù ph¸t triÓn cña thÓ lo¹i. “Cèt truyÖn tiÓu thuyÕt tõ nh÷ng n¨m ®æi míi ®Õn nay, mét mÆt vÉn kÕ thõa vµ ph¸t triÓn nh÷ng ®Æc tr−ng cña cèt truyÖn truyÒn thèng, mÆt kh¸c ®· tiÕp cËn víi tiÓu thuyÕt hiÖn ®¹i thÕ giíi ë nh÷ng nÐt tinh tóy. NghÖ thuËt ®ång hiÖn, kü thuËt ®éc tho¹i néi t©m, dßng ý thøc, l¾p ghÐp, sö dông huyÒn tho¹i, nghÖ thuËt gi¸n c¸ch, ®a giäng ®iÖu lµ nh÷ng vÊn ®Ò cßn míi mÎ trong v¨n xu«i ViÖt Nam ®· ®−îc tiÓu thuyÕt vËn dông, biÕn hãa mét c¸ch linh ho¹t vµ uyÓn chuyÓn trªn tinh thÇn d©n téc hiÖn ®¹i.” (NguyÔn BÝch Thu - Mét c¸ch tiÕp cËn tiÓu thuyÕt ViÖt Nam thêi kú ®æi míi , T¹p chÝ NCVH sè 11/2006). NhiÒu nhµ v¨n ®· cè g¾ng ®æi míi t− duy, t×m mét h−íng ®i míi cho s¸ng t¹o theo mét sè kiÓu: Cèt truyÖn láng lÎo, m¬ hå, co gi·n, khã tãm t¾t, khã kÓ l¹i; CÊu tróc t¸c phÈm ®−îc l¾p ghÐp, ch¾p nèi tõ nh÷ng m¶nh vôn cña hiÖn thùc. C¸c yÕu tè sù kiÖn, t×nh tiÕt nh©n vËt ®−îc triÓn khai theo m¹ch vËn ®éng cña c¶m xóc, suy nghÜ. TiÓu thuyÕt võa lµ tiÕng nãi cña ý thøc, võa lµ tiÕng nãi cña tiÒm thøc, cña giÊc m¬, thÓ hiÖn c¸i hiÖn t¹i ®ang vËn ®éng, biÕn chuyÓn, kh«ng khÐp kÝn… ((Ng−îc dßng n−íc lò - Ma V¨n Kh¸ng, Thiªn sø - Ph¹m ThÞ Hoµi, Tho¹t kú thuû - NguyÔn B×nh Ph−¬ng, C¬n gi«ng - Lª V¨n Th¶o, Chim Ðn bay cña NguyÔn TrÝ Hu©n, ¡n mµy dÜ v·ng - Chu Lai, Nçi buån chiÕn tranh - B¶o Ninh)… Nh− vËy, cèt truyÖn trong tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975 ®· cã sù vËn ®éng. Nã kh«ng biÕn mÊt mµ thay ®æi theo ý ®å nghÖ thuËt cña nhµ v¨n víi môc ®Ých t¸i hiÖn cuéc sèng vµ con ng−êi sao cho hiÖu qu¶ nhÊt. - Nh©n vËt Nh©n vËt lµ sù thÓ hiÖn quan niÖm nghÖ thuËt vÒ con ng−êi cña nhµ v¨n. TiÓu thuyÕt kh«ng chØ t¸i hiÖn bøc tranh toµn c¶nh ®êi sèng, x· héi mµ cßn ®i s©u kh¸m ph¸ sè phËn con ng−êi. Quan niÖm nghÖ thuËt vÒ con ng−êi lµ yÕu tè chi phèi c¸c yÕu tè kh¸c cña nghÖ thuËt thÓ hiÖn, g¾n víi ®êi sèng v¨n häc cña mçi mét giai ®o¹n lÞch sö. 11
  12. V¨n häc ViÖt Nam 1945 - 1975 ra ®êi trong hoµn c¶nh chiÕn tranh vµ v× sù chi phèi cña thi ph¸p giai ®o¹n bÊy giê nªn c¸i nh×n vÒ con ng−êi lóc nµy ph¶i tu©n theo chuÈn mùc cña con ng−êi c«ng d©n. Con ng−êi sèng víi céng ®ång, x¶ th©n v× nghÜa lín, t×m thÊy ý nghÜa cuéc ®êi trong sù g¾n bã víi céng ®ång, sèng gi÷a ®¸m ®«ng, hoµ m×nh víi tËp thÓ Ýt cã dÞp ®èi diÖn víi b¶n th©n, sèng víi chÝnh m×nh. V¨n häc ViÖt Nam sau 1975 vµ trong thêi kú ®æi míi, khi mµ t− duy sö thi chuyÓn sang t− duy tiÓu thuyÕt, c¶m høng lÞch sö d©n téc chuyÓn sang c¶m høng thÕ sù, ®êi t− th× quan niÖm nghÖ thuËt vÒ con ng−êi còng thay ®æi. Con ng−êi thÕ sù lóc nµy ®−îc quan t©m. Tuy kh«ng t¸ch m×nh ra khái céng ®ång nh−ng con ng−êi ®· sèng víi chÝnh m×nh, cã dÞp ®èi diÖn víi b¶n th©n. Con ng−êi cã sè phËn riªng. Nã béc lé mét c¸ch ch©n thùc ®a chiÒu, ®a diÖn. “Trong giai ®o¹n ®æi míi vÊn ®Ò con ng−êi c¸ thÓ ®−îc ®Æt ra mét c¸ch bøc xóc, m¹nh mÏ trong c¶m høng s¸ng t¹o cña nhµ v¨n. Song con ng−êi c¸ thÓ trong v¨n häc hiÖn nay kh«ng ph¶i lµ con ng−êi cña chñ nghÜa c¸ nh©n, cña c¸i t«i cùc ®oan, phñ nhËn mäi nÒn t¶ng ®¹o ®øc ®· ®−îc thiÕt lËp, kh«ng chÞu sù t¸c ®éng cña x· héi. Mµ ë ®©y sè phËn c¸ nh©n ®−îc gi¶i quyÕt tháa ®¸ng trong mèi liªn hÖ mËt thiÕt víi céng ®ång, x· héi. §»ng sau mçi c¸ thÓ lµ nh÷ng vÊn ®Ò mang ý nghÜa nh©n sinh cña thêi ®¹i, cã sù giao nhÞp phøc ®iÖu gi÷a con ng−êi c¸ thÓ vµ nh©n lo¹i” (NguyÔn BÝch Thu - Mét c¸ch tiÕp cËn tiÓu thuyÕt ViÖt Nam thêi kú ®æi míi , T¹p chÝ NCVH sè 11/2006). + C¸c nhµ v¨n nh×n nhËn con ng−êi nh− mét c¸ thÓ b×nh th−êng trong ®êi sèng b×nh th−êng. C¸c nhµ v¨n ®· x©y dùng ®−îc nh÷ng nh©n vËt víi ®Çy ®ñ nh÷ng nÐt tÝnh c¸ch: cao c¶ - thÊp hÌn, tèt - xÊu, th¸nh thiÖn - bØ æi, ý thøc - v« thøc… C¸c nhµ v¨n ®· khai th¸c con ng−êi víi tÊt c¶ nh÷ng g× vèn cã cña nã - con ng−êi cña ®êi th−êng. Do vËy, tiÓu thuyÕt sau 1975 ®· kh«ng ngÇn ng¹i miªu t¶ chÊt s¾c dôc, t×nh yªu nhôc thÓ cña mçi c¸ nh©n. Miªu t¶ con ng−êi tù nhiªn, khai th¸c yÕu tè tÝch cùc cña con ng−êi tù nhiªn lµ mét khÝa c¹nh nh©n b¶n cña v¨n häc. C¸c t¸c phÈm tiªu biÓu: Ng−îc dßng n−íc lò - Ma V¨n Kh¸ng, Ng−êi ®i v¾ng, Ngåi - NguyÔn B×nh Ph−¬ng, ¡n mµy dÜ v·ng - Chu Lai, Hai nhµ - Lª Lùu, Gia ®×nh bÐ män - D¹ Ng©n, Thiªn sø - Ph¹m ThÞ Hoµi… + TiÓu thuyÕt sau 1975 ®· cã ý thøc ®i s©u vµo thÕ giíi néi t©m ®Ó kh¸m ph¸ chiÒu s©u t©m linh nh»m nhËn diÖn h×nh ¶nh con ng−êi ®Ých thùc. NhiÒu nhµ nghiªn cøu, phª b×nh cho r»ng: Sù xuÊt hiÖn con ng−êi t©m linh lµ mét biÓu hiÖn cña sù ®æi míi trong quan niÖm nghÖ thuËt vÒ con ng−êi. TiÓu thuyÕt b¾t ®Çu tiÕp cËn víi thÕ giíi ®»ng sau thÕ giíi hiÖn thùc. ®ã lµ thÕ giíi 12
  13. t©m linh, v« thøc, tiÒm thøc… C¸c nhµ v¨n ®· cè g¾ng tho¸t ra khái khu«n mÉu cò ®Ó cè g¾ng t×m thÊy con ng−êi ë bªn trong con ng−êi: (Chim Ðn bay - NguyÔn TrÝ Hu©n, Gãc t¨m tèi cuèi cïng - KhuÊt Quang Thôy, ¡n mµy dÜ v·ng - Chu Lai, MÉu th−îng ngµn - NguyÔn Xu©n Kh¸nh, Nçi buån chiÕn tranh - B¶o Ninh... TiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975 ®i s©u vµo kh¾c häa ch©n dung nh÷ng con ng−êi ®êi th−êng, trÇn thÕ víi tÊt c¶ chÊt tù nhiªn cña nã. ë ®Êy, cã c¶ ¸nh s¸ng vµ bãng tèi; thiªn thÇn vµ ¸c quû; h÷u h×nh vµ v« h×nh…. Nã phÇn nµo kh¼ng ®Þnh tÝnh nh©n b¶n cña tiÓu thuyÕt vµ còng kh¼ng ®Þnh ®−îc sù vËn ®éng trªn con ®−êng ®æi míi cña thÓ lo¹i. - Ng«n ng÷ Ng«n ng÷ vèn lµ chÊt liÖu, lµ ph−¬ng tiÖn biÓu hiÖn mang tÝnh ®Æc tr−ng cña v¨n häc. Ng«n ng÷ ë mçi thÓ lo¹i l¹i mang nh÷ng s¾c th¸i kh¸c nhau: ng«n ng÷ th¬ ca th× chau chuèt, ch¾t läc; ng«n ng÷ tiÓu thuyÕt th× méc m¹c, gÇn gòi tíi møc tèi ®a víi ®êi sèng. TiÓu thuyÕt miªu t¶ cuéc ®êi vµ con ng−êi nh− nã vèn cã. Ng«n ng÷ tiÓu thuyÕt kh«ng chØ ®−îc soi s¸ng bëi ng«n ng÷ t¸c gi¶ mµ cßn ®−îc soi s¸ng bëi ng«n ng÷ nh©n vËt. “TÝnh ®èi tho¹i néi t¹i lµ mét yÕu tè c¬ b¶n trong ng«n ng÷ tiÓu thuyÕt. T¸c gi¶ hoµn toµn kh«ng trung lËp mµ cïng tranh luËn víi ng«n ng÷ nh©n vËt. Ng«n ng÷ tiÓu thuyÕt kh«ng bao giê tho¶ m·n víi mét ý thøc, mét tiÕng nãi, lu«n mang tÝnh ®a thanh. Nh÷ng ®Æc tr−ng cña ng«n ng÷ tiÓu thuyÕt th−êng ®−îc xem xÐt vµ nghiªn cøu trong mét chØnh thÓ nghÖ thuËt, mét hÖ thèng ng«n tõ, thÓ hiÖn t− t−ëng cña t¸c gi¶.” (NguyÔn BÝch Thu - Mét c¸ch tiÕp cËn tiÓu thuyÕt ViÖt Nam thêi kú ®æi míi , T¹p chÝ NCVH sè 11/2006). NghÖ thuËt trÇn thuËt lµ mét trong nh÷ng yÕu tè quan träng trong ph−¬ng thøc biÓu hiÖn, nã cßn lµ yÕu tè c¬ b¶n thÓ hiÖn c¸ tÝnh s¸ng t¹o cña ng−êi viÕt tiÓu thuyÕt. “Ng«n ng÷ ng−êi kÓ chuyÖn, ng«n ng÷ nh©n vËt t¹o nªn gi¸ trÞ nghÖ thuËt cña t¸c phÈm tù sù th«ng qua ®èi tho¹i. Nhê ®èi tho¹i mµ c¸c vÊn ®Ò trong t¸c phÈm ®Æt ra ®−îc xem xÐt d−íi nh÷ng ®iÓm nh×n kh¸c nhau. Ng«n ng÷ ®èi tho¹i trong t¸c phÈm th−êng g©y ra ®−îc nh÷ng t×nh huèng bÊt ngê vµ t¹o c¶m gi¸c thùc cña ®êi sèng ®· khóc x¹ qua l¨ng kÝnh nhµ v¨n. Ng«n ng÷ ®èi tho¹i gi÷ vai trß ®¸ng kÓ trong kh¾c ho¹ tÝnh c¸ch nh©n vËt. Mçi nh©n vËt ®−îc nhµ v¨n quan niÖm nh− mét ý thøc, mét tiÕng nãi, mét chñ thÓ ®éc lËp.” (NguyÔn BÝch Thu - Mét c¸ch tiÕp cËn tiÓu thuyÕt ViÖt Nam thêi kú ®æi míi , T¹p chÝ NCVH sè 11/2006). Tr−íc n¨m 1975, do hoµn c¶nh, nhiÖm vô cña v¨n häc lµ phôc vô c¸ch m¹ng, cæ vò chiÕn ®Êu nªn ng«n ng÷ ®èi tho¹i trong tiÓu thuyÕt nãi chung vµ 13
  14. nh©n vËt nãi riªng ch−a cã ®iÒu kiÖn ph¸t huy. Nhµ v¨n th−êng “ë vÞ trÝ ®øng trªn, lÊn l−ít nh©n vËt” (NguyÔn BÝch Thu - Mét c¸ch tiÕp cËn tiÓu thuyÕt ViÖt Nam thêi kú ®æi míi , T¹p chÝ NCVH sè 11/2006). ThËm chÝ cã lóc nãi thay nh©n vËt ®Ó bµy tá lËp tr−êng t− t−ëng x· héi, céng ®ång. Sau n¨m 1975, nhÊt lµ trong nh÷ng n¨m ®Çu cña thêi kú ®æi míi, ng«n ng÷ ®èi tho¹i ®· ®ãng vai trß quan träng trong tiÓu thuyÕt cña mét sè nhµ v¨n. Hä ®· sö dông kh¸ thuÇn thôc nghÖ thuËt trÇn thuËt th«ng qua ®èi tho¹i. Ng−êi tiªn phong cho sù c¸ch t©n nghÖ thuËt nµy lµ nhµ v¨n NguyÔn Kh¶i. Ng«n ng÷ ®èi tho¹i gÇn nh− chiÕm hÕt v¨n b¶n t¸c phÈm cña «ng. Ng«n ng÷ ®èi tho¹i trong t¸c phÈm cña NguyÔn Kh¶i ®−îc c¸ thÓ hãa, ®Çy c¸ tÝnh: lu«n lu«n va ®Ëp, lu«n lu«n cä x¸t. (GÆp gì cuèi n¨m, Thêi gian cña ng−êi...). + Kh«ng khÝ d©n chñ hãa cña x· héi t¹o nªn kh«ng khÝ d©n chñ hãa trong ®êi sèng v¨n häc. ý thøc ®èi tho¹i trong tiÓu thuyÕt ®−îc triÓn khai vµ ph¸t huy. Nh÷ng quy ®Þnh mang tÝnh khu«n mÉu, chuÈn mùc nh− nãi n¨ng, ®èi ®¸p… cña tiÓu thuyÕt tr−íc ®©y kh«ng cßn tån t¹i. NhiÒu líp tõ míi ®−îc h×nh thµnh, quan niÖm vÒ lêi nãi còng ®−îc bæ sung nh÷ng s¾c th¸i biÓu c¶m míi. Ng«n ng÷ tiÓu thuyÕt gÇn víi ng«n ng÷ ®êi th−êng h¬n, khÈu ng÷ h¬n (Thêi xa v¾ng - Lª Lùu, Ngµy hoµng ®¹o - NguyÔn §×nh ChÝnh, Ng−îc dßng n−íc lò - Ma v¨n Kh¸ng, ¡n mµy dÜ v·ng - Chu lai, Câi ng−êi rung chu«ng tËn thÕ - Hå Anh Th¸i,...). + §éc tho¹i néi t©m (mét h×nh thøc ®èi tho¹i) ®· ®ãng vai trß quan träng trong ph−¬ng thøc trÇn thuËt cña tiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975. “§éc tho¹i néi t©m trë thµnh mét thñ ph¸p nghÖ thuËt cã hiÖu qu¶ trong qu¸ tr×nh tù ý thøc cña nh©n vËt; ®i s©u vµo thÕ giíi néi t©m ®Çy bÝ Èn cña nh©n vËt” (NguyÔn BÝch Thu - Mét c¸ch tiÕp cËn tiÓu thuyÕt ViÖt Nam thêi kú ®æi míi , T¹p chÝ NCVH sè 11/2006). C¸c nhµ v¨n th−êng sö dông d¹ng t×nh huèng nh÷ng giÊc m¬, nh÷ng ký øc nh− mét thñ ph¸p nghÖ thuËt… Th«ng qua dßng ý thøc ®Ó biÓu hiÖn ®éc tho¹i néi t©m. §©y cã thÓ coi nh− mét ph−¬ng tiÖn kü thuËt, mét h×nh thøc gióp nhµ v¨n khai th¸c vµ kh¸m ph¸ thÕ giíi t©m linh cña con ng−êi, gi¶i m· con ng−êi (Nçi buån chiÕn tranh - B¶o Ninh, ¡n mµy dÜ v·ng - Chu Lai, Ng−îc dßng n−íc lò - Ma V¨n Kh¸ng, Ng−êi ®i v¾ng - NguyÔn B×nh Ph−¬ng, C¬n gi«ng - Lª V¨n Th¶o, Ngµy hoµng ®¹o - NguyÔn §×nh ChÝnh, Giµn thiªu - Vâ ThÞ H¶o, MÉu th−îng ngµn - NguyÔn Xu©n Kh¸nh…). TiÓu thuyÕt ViÖt Nam thêi kú ®æi míi ®· cã nh÷ng c¸ch t©n vÒ néi dung vµ h×nh thøc thÓ hiÖn. Nã kh«ng ®¬n thuÇn chØ lµ sù t×m tßi, l¹ hãa mµ cßn lµ sù thay ®æi quan niÖm vÒ thÓ lo¹i nh»m v−¬n tíi tÇm vãc cña tiÓu thuyÕt 14
  15. ®−¬ng ®¹i. Sù ®æi míi tiÓu thuyÕt võa h−íng tíi chñ thÓ s¸ng t¹o, võa h−íng tíi chñ thÓ tiÕp nhËn. TiÓu thuyÕt ViÖt Nam sau 1975 ®· cã nh÷ng ®ãng gãp ®¸ng ghi nhËn vÒ mÆt thÓ lo¹i. 3.2. Th¬ ViÖt nam sau 1975 3.2.1. Quan ®iÓm tiÕp cËn Sù vËn ®éng cña th¬ ca trong tiÕn tr×nh ®æi míi lµ mét quy luËt tÊt yÕu. Nã kh«ng chØ thay ®æi vÒ néi dung t− t−ëng (chë ®¹o) mµ cßn thay ®æi vÒ nghÖ thuËt thÓ hiÖn. Sù ®æi míi trong th¬ bao giê cïng lµ sù ®æi míi ®ång bé, toµn diÖn vÒ t− t−ëng vµ nghÖ thuËt. Sù vËn ®éng cña th¬ ViÖt Nam sau 1975 kh«ng ph¶i lµ mét trß ch¬i vÒ ng«n tõ. Sù vËn ®éng cña th¬ ca ViÖt Nam sau 1975 ®· t¹o nªn mét diÖn m¹o míi. §ã lµ sù ®a d¹ng vÒ phong c¸ch, sù phong phó vÒ giäng ®iÖu. TÊt nhiªn sù ®a d¹ng nµy vÒ c¬ b¶n lµ hay vµ míi. Th¬ ca lµ mét lo¹i h×nh nghÖ thuËt mang ®Æc thï riªng. Nã bao giê còng thÓ hiÖn mét c¸ch kÞp thêi t− t−ëng thêi ®¹i - tinh thÇn thêi ®¹i (thêi ®¹i nµo thi ca Êy). V× vËy, khi ®¸nh gi¸ th¬ ca sau 1975 cÇn ph¶i mang tÝnh kh¸ch quan, khoa häc, tr¸nh t×nh tr¹ng cùc ®oan. Kh«ng nªn qu¸ ca ngîi c¸i míi vµ phñ nhËn c¸i cò (v¨n häc cã quy luËt kÕ thõa vµ c¸ch t©n). Nghiªn cøu vÒ sù vËn ®éng cña thÓ lo¹i th¬ ca sau 1975 cÇn quan t©m ®Õn c¸c chÆng ®−êng ph¸t triÓn cña nã. B−íc ®Çu lµ nh÷ng chuyÓn ®æi vÒ t− duy nghÖ thuËt trong th¬ (1975 -1985), sau ®ã lµ ý thøc “cëi trãi” ®Ó x¸c lËp mét quan niÖm míi vÒ nghÖ thuËt (tõ 1986 ®Õn nay). 3.2.2. Sù xuÊt hiÖn cña nhiÒu xu h−íng kh¸m ph¸ hiÖn thùc ®êi sèng - Xu h−íng viÕt vÒ chiÕn tranh qua nh÷ng khóc ca bi tr¸ng vÒ sè phËn cña d©n téc Tr−íc 1975, hiÖn thùc chiÕn tranh hiÖn lªn trong th¬ ca th−êng lµ hiÖn thùc “nh×n thÊy”, cßn sau 1975, hiÖn thùc chiÕn tranh lµ hiÖn thùc hiÖn lªn trong ký øc vµ nã th−êng lµ c¸i “tù c¶m thÊy”. ChiÕn tranh kh«ng chØ ®−îc nh×n tõ mÆt tr−íc mµ nã cßn ®−îc nh×n tõ phÝa sau víi bao nçi ®au trÜu nÆng, bao nhøc nhèi khã lµnh. ChÊt giäng xãt xa, nçi buån ®au ®ín ®−îc nãi nhiÒu trong th¬. §Æc biÖt lµ vµo nh÷ng n¨m cuèi thËp kû 70 ®Çu thËp kû 80 cña thÕ kû XX lµ sù xuÊt hiÖn cña c¸c tr−êng ca Nh÷ng ng−êi ®i tíi biÓn - Thanh Th¶o; §−êng tíi thµnh phè - H÷u ThØnh; nh÷ng n¨m cuèi thÕ kû XX lµ §æ bãng xuèng mÆt trêi - TrÇn Anh Th¸i; TrÇm tÝch - Hoµng TrÇn C−¬ng … ViÕt vÒ chiÕn tranh, th¬ ca ®i vµo triÕt lý, lý gi¶i vÒ c¸i ®−îc, c¸i mÊt, c¸i oai hïng nh−ng còng kh«ng Ýt ®au th−¬ng vµ bÊt h¹nh ®Ó thÊy c¸i ch©n gi¸ trÞ cña lÞch sö d©n téc. ý thøc vÒ bi kÞch khiÕn cho c¸c tr−êng ca kh«ng r¬i 15
  16. vµo giäng ®iÖu tông ca dÔ d·i mµ thÓ hiÖn chiÒu s©u suy ngÉm vÒ ®Êt n−íc, vÒ con ng−êi, vÒ nh©n t×nh thÕ th¸i, vÒ sù vËn ®éng cña lÞch sö. Sau 1975, tr−êng ca nãi riªng vµ th¬ ca nãi chung mang tÝnh kh¸i qu¸t cao h¬n. - Xu h−íng trë vÒ víi c¸i t«i c¸ nh©n, nh÷ng ©u lo cña ®êi sèng th−êng nhËt Cã thÓ nãi ®©y lµ xu h−íng næi bËt nhÊt trong th¬ sau 1975. Vµo nh÷ng n¨m ®Çu thËp kû 80 c¸c nhµ th¬ nãi nhiÒu h¬n vÒ nçi buån nh©n thÕ, vÒ nh÷ng c¶m nhËn cña c¸i t«i tr−íc mét thùc t¹i kh¾c nghiÖt. Tr−íc 1975, c¸c nhµ th¬ Ýt nãi vÒ nçi buån th× trong th¬ sau 1975, nhiÒu nhµ th¬ c«ng khai bµy tá nçi buån. Cã nçi buån vÒ thÇn t−îng bÞ sôp ®æ “Chóa chØ b»ng ®Êt ®¸” (NguyÔn Träng T¹o); cã nçi buån v× chuyÖn ¸o c¬m “§ªm ngñ chØ toan lo tr−ît gi¸/ xa dÇn truyÖn ng¾n bít dÇn th¬” (ChÕ Lan Viªn), v× cuéc sèng m−u sinh “C©u th¬ thËt ®æi lÊy ®ång tiÒn gi¶/ v· må h«i n−íc m¾t th¾t lßng” (NguyÔn Duy) vµ kh«ng Ýt ®iÒu tr¾c Èn, riªng t− “Em chÕt trong nçi buån - ChÕt nh− tõng giät s−¬ng - R¬i kh«ng thµnh tiÕng” (L©m ThÞ Mü D¹)… C¾t nghÜa vÒ sù xuÊt hiÖn cña xu h−íng nµy cã thÓ gi¶i thÝch bëi hai nguyªn nh©n c¬ b¶n: Tr−íc hÕt xuÊt ph¸t tõ thêi thÕ, sù khñng ho¶ng vÒ niÒm tin, sù bÊt an tr−íc thêi cuéc; sau ®ã lµ sù biÕn ®éng cña nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng, quan hÖ ng−êi víi ng−êi trë nªn láng lÎo, con ng−êi sèng trong nhiÒu mèi quan hÖ h¬n nh−ng vÉn c¶m thÊy c« ®¬n. Dï nguyªn nh©n nµo ®i ch¨ng n÷a, ng−êi ®äc vÉn c¶m nhËn ®−îc nçi buån trong th¬ ®êi h¬n, ng−êi h¬n (thÊm ®Ém chÊt nh©n v¨n).. Th¬ ca sau 1975, viÕt nhiÒu vÒ nçi buån nh−ng hiÕm nh÷ng nçi buån cao c¶, lín lao. V× nã mang ®Ëm chÊt thÕ sù. - Xu h−íng ®i s©u vµo nh÷ng vïng t©m linh ®Ëm chÊt t−îng tr−ng siªu thùc NÕu nh− ë xu h−íng trë vÒ víi c¸i t«i c¸ nh©n, nh÷ng ©u lo cña ®êi sèng th−êng nhËt, nhµ th¬ chñ yÕu ®i t×m hiÓu c¸i t«i b¶n thÓ trong c¸c mèi quan hÖ víi ®êi sèng vµ sù t−¬ng t¸c gi÷a c¸ nh©n víi hoµn c¶nh th× ë xu h−íng nµy, c¸c nhµ th¬ l¹i tËp trung ®i t×m hiÓu cÊu tróc c¸i t«i trong quan hÖ víi chÝnh nã. Th¬ ®i vµo kh¸m ph¸ c¸i t«i Èn giÊu bªn trong. Th¬ lµ h×nh ¶nh néi t©m vÒ thÕ giíi néi t©m. Nã kh−íc tõ lèi t− duy cò (duy lý, hµn l©m) ®Ó tr×nh lµng mét lèi t− duy míi. Xu h−íng nµy cã thÓ t×m thÊy trong mét sè bµi th¬ cña Hoµng CÇm, Lª §¹t, D−¬ng T−êng, Hoµng H−ng… Tiªu biÓu nhÊt lµ th¬ ®Æng §×nh H−ng. VÝ dô mét ®o¹n th¬: “C¬n thÓ niÖm ®Çy triÓn väng hoµn thµnh, th× mét h«m (cã lÏ t¹i thêi tiÕt, jë jêi) bçng ph¸t sinh mét sè biÕn chøng, biÕn chøng tõ trong ra. H«m Êy 16
  17. trêi se se - mïa chuyÓn, anh l¹i thÊy ng−êi gai gai khã nãi - nh− man m¸c - nh− m©y tr«i - l¹i nh− trèng tr¶i c« li - nh− tiÕng gäi mïa: xu©n h¹ thu ®«ng ®i ji÷a mïa em jã léng thu cïng ®i ji÷a mïa xu©n jã l¹nh xu©n mïa thay ¸o mïa s−¬ng em s−¬ng ng−îng ngì ngµng ngÊp nghД. (§Æng §×nh H−ng - ¤ mai) - Xu h−íng hiÖn ®¹i vµ hËu hiÖn ®¹i Xu h−íng nµy thÓ hiÖn râ nhÊt trong s¸ng t¸c cña c¸c nhµ th¬ trÎ tr−ëng thµnh sau 1975 nh−: NguyÔn B×nh Ph−¬ng, Phan HuyÒn Th−, Vi Thïy Linh, NguyÔn H÷u Hång Minh… Hä phñ nhËn lèi t− duy nghÖ thuËt vèn ®−îc coi lµ chuÈn mùc cña th¬ ®Ó ch¹y theo c¸i míi, c¸i hiÖn ®¹i. “Tuy nhiªn, trong khi qu¸ m¶i mª ch¹y theo h−íng hiÖn ®¹i, mét sè c©y bót r¬i vµo nhÇm t−ëng hÕt søc tai h¹i. Hä cø ngì ®æi míi th¬ theo h−íng hiÖn ®¹i lµ ph¶i dïng nh÷ng tõ ng÷ tôc tÜu hoÆc dïng nh÷ng tõ ng÷ thêi th−îng cña thêi ®¹i th«ng tin, chua thªm Anh ng÷, Ph¸p ng÷, lªn dßng, xuèng dßng… chãng mÆt.” (NguyÔn §¨ng §iÖp - Th¬ ViÖt Nam sau 1975 - tõ c¸i nh×n toµn c¶nh, T¹p chÝ NCVH sè11/2006). VÒ b¶n chÊt, c¸c nhµ th¬ theo xu h−íng nµy muèn t¹o nªn mµu s¾c næi lo¹n, thñ tiªu mèi nh©n qu¶ vÉn th−êng thÊy trong th¬ ca truyÒn thèng. Hä sö dông mét thø kªnh ng«n ng÷ kh¸c l¹ coi nã nh− lµ mét sù c¸ch t©n trong th¬. 3.2.3. Sù biÕn ®æi vÒ thÓ lo¹i - Sù níi láng cÊu tróc c¸c thÓ th¬ truyÒn thèng Th¬ tr−íc 1975 vÒ c¬ b¶n g¾n liÒn víi nh÷ng cÊu tróc chÆt chÏ víi nh÷ng niªm luËt râ rµng. Th¬ sau 1975 b¾t ®Çu cã sù níi láng vÒ cÊu tróc. VÝ dô vÒ lôc b¸t, ®· cã nh÷ng nç lùc c¸ch t©n vÒ bµi trÝ v¨n b¶n (xuèng dßng theo h×nh thøc bËc thang, ng¾t dÊu gi÷a dßng, bè trÝ theo kiÓu th¬ tù do). ChÊt giäng nÒn n·, l¾ng ®äng cña lôc b¸t vèn cã b©y giê ®−îc thay thÕ b»ng chÊt giäng bôi bÆm, suång s·, ®êi th−êng, ®«i khi cßn t−îng tr−ng, siªu thùc. “BÇn thÇn h−¬ng huÖ th¬m ®ªm khãi nhang vÏ nÎo ®−êng lªn niÕt bµn 17
  18. ch©n nhang lÊm l¸p tro tµn x¨m x¨m bãng mÑ trÇn gian thña nµo”. (NguyÔn Duy) “N¾ng em n¾ng ®Õn siªu h×nh Nh− m«i nh− m¾t nh− h×nh nh− kh«ng M−a em m−a ®Õn h·i hïng L×a khoang xanh xiÕt xuèng vïng dÊn th©n”. (Hoµng CÇm) - Th¬ tù do vµ th¬ v¨n xu«i Th¬ tù do vµ th¬ v¨n xu«i mang tÝnh ¸p ®¶o so víi c¸c thÓ th¬ kh¸c. V× ®©y lµ nh÷ng thÓ th¬ cho phÐp nhµ th¬ triÓn khai tù do h¬n nh÷ng phøc hîp c¶m xóc c¸ nh©n. Nã thÓ hiÖn sù giao thoa thÓ lo¹i, trong ®ã ®¸ng kÓ nhÊt lµ ¶nh h−ëng cña chÊt v¨n xu«i vµo thi ca. ViÖc t×m ®Õn th¬ tù do vµ th¬ v¨n xu«i khiÕn cho giäng ®iÖu th¬ trë nªn th« r¸p h¬n, nhÞp ®iÖu th¬ mang nhiÒu tÝnh bÊt ngê h¬n. Nã cho phÐp c¸c nhµ th¬ t¹o ra nh÷ng cÊu tróc kh¸c l¹, g©y Ên t−îng cho ng−êi ®äc. Tr−íc 1975, c¸c nhµ th¬ chñ yÕu tËp trung x©y dùng nh÷ng c©u th¬ ¸m ¶nh, cÊu tróc th¬ chñ yÕu xoay quanh nghÖ thuËt lËp tø vµ nghÖ thuËt dïng tõ, x©y dùng tÝnh nh¹c nh»m t¹o nªn søc mª hoÆc khiÕn cho th¬ dÔ ru ng−êi ®äc. Sau 1975, c¸c nhµ th¬ l¹i tËp trung vµo tæ chøc cÊu tróc chØnh thÓ, x©y dùng hµng chuçi biÓu t−îng vµ c¸c biÓu t−îng Êy nhiÒu khi kh«ng dÔ nhËn ra b»ng sù c¶m nhËn th«ng th−êng. ViÖc ®¸nh gi¸ th¬ ngµy nay gÇn nh− phô thuéc vµo kh¶ n¨ng tiÕp nhËn cña ng−êi ®äc. Nã ®ßi hái ng−êi tiÕp nhËn võa cã tri thøc, vèn sèng, sù tr¶i nghiÖm võa ph¶i cã kh¶ n¨ng tiÕp nhËn c¸i siªu nghiÖm trong th¬ (th¬ kh«ng cã ®¸p sè cuèi cïng). Cã nghÜa lµ ng−êi ®äc võa ph¶i cã kiÕn thøc, cã vèn sèng tr¶i nghiÖm l¹i võa ph¶i chÊp nhËn mu«n vµn ®¸p sè cã thÓ cã trong th¬. VÝ dô: “T«i l¹i ®i… j÷a c¸i nong h×nh z¸ng l−ng t«i, mét b¶ng ®en tr−íc mÆt, mét vßng phÊn d−íi ch©n, zÝnh zÝnh… nh÷ng con sè 8 lén zäc nh½n thÝn nam ch©m gãi trong h¹t thãc jèng cña kh«ng biÕt T«i kh¾c biÕt mªnh m«ng mét c¸i bÑn Epicure ngËp ch×a truång bèn phÝa c¬n m−a tu l¬ kh¬ xanh ®á co sËp sµnh - bä ngùa bËu vµo nh¶y tung! Câng ®i ch¬i trªn l−ng Nil«ng-C¸ct«ng cña §Þnh mÖnh!”. (§Æng §×nh H−ng - BÕn l¹) 18
  19. Th¬ ViÖt Nam tõ sau 1975 ®Õn nay cã nhiÒu cè g¾ng trong viÖc t×m tßi lµm míi c¶ vÒ néi dung lÉn h×nh thøc nh−ng ch−a t¹o ra ®−îc nh÷ng kÕt tinh nghÖ thuËt ®¹t ®Õn ®Ønh cao. - Sù në ré cña thÓ tr−êng ca Tr−êng ca lµ “thuËt ng÷ chØ t¸c phÈm th¬ cã dung l−îng lín, th−êng cã cèt truyÖn tù sù hoÆc s−ên truyÖn tr÷ t×nh… Tr−êng ca víi t− c¸ch lµ mét thÓ lo¹i tæng hîp tr÷ t×nh - tù sù hoµnh tr¸ng, cho phÐp kÕt hîp nh÷ng chÊn ®éng lín, nh÷ng c¶m xóc trÇm s©u vµ nh÷ng quan niÖm vÒ lÞch sö” (L¹i Nguyªn ¢n - Tõ ®iÓn v¨n häc, Nxb ThÕ giíi, 2004). XÐt vÒ mÆt thÓ lo¹i, tr−êng ca lµ mét lo¹i h×nh nghÖ thuËt tù sù ®−îc s¸ng t¸c b»ng ng«n ng÷ tr÷ t×nh. Nã lµ mét ph−¬ng tiÖn nghÖ thuËt cã thÓ gióp c¸c nhµ th¬ cã ®iÒu kiÖn miªu t¶, t¸i hiÖn nh÷ng vïng hiÖn thùc réng lín; th«ng qua c¸c sù kiÖn, biÕn cè x¶y ra trong ®êi sèng ®Ó tr×nh bµy nh÷ng suy ngÉm cña nhµ th¬ vÒ d©n téc, con ng−êi; cã “®Êt” ®Ó cïng lóc sö dông nhiÒu thÓ th¬ kh¸c nhau nh− mét h×nh thøc ph« diÔn c¸c cung bËc cña c¶m xóc, t¹o dùng tiÕt tÊu vµ ©m h−ëng th¬. Vµo nh÷ng n¨m cuèi thÕ kû XX, ®Çu thÕ kû XXI, thÓ lo¹i tr−êng ca ph¸t triÓn kh¸ m¹nh. Cã thÓ vÝ nã nh− mét mÇm c©y kháe m¹nh l¹i gÆp ®−îc m¶nh ®Êt mÇu mì. NhiÒu nhµ th¬ ®· ph¸t huy vµ sö dông triÖt ®Ó −u thÕ cña lo¹i h×nh nghÖ thuËt nµy. Tr−êng ca sau 1975 cã nh÷ng nÐt kh¸c víi tr−êng ca nh÷ng n¨m tr−íc ®©y. ChÊt tù sù gi¶m dÇn vµ nh−êng l¹i cho chÊt chÝnh luËn, triÕt lý, suy t− ph¸t triÓn: Nh÷ng ng−êi ®i tíi biÓn - Thanh Th¶o, §−êng tíi thµnh phè - H÷u ThØnh… 3.2.4. Ng«n ng÷ trong th¬ sau1975 “Th¬ ca sau 1975 kh«ng cßn ªm m−ît nh− th¬ ca giai ®o¹n 1945 - 1975 mµ trë nªn tróc tr¾c h¬n, ng«n ng÷ th¬ phong phó, giäng ®iÖu th¬ ®a d¹ng h¬n. ThËm chÝ, tÝnh trong suèt vµ s¸ng râ cña ng«n ng÷ th¬ nhiÒu khi ®−îc cè ý mê hãa nh»m t¹o nªn tÝnh ®a nghÜa trong th¬. ChÝnh sù ®a d¹ng vÒ t− duy nghÖ thuËt vµ sù phong phó vÒ giäng ®iÖu ®· khiÕn cho ng«n ng÷ th¬ cã sù ph©n ho¸ vµ ph©n cùc vÒ c¶ bÒ næi vµ vÒ c¶ tÇng s©u: bªn c¹nh thø ng«n ng÷ gÇn gòi víi ®êi th−êng lµ lo¹i ng«n ng÷ mê nhoÌ, ®Ëm chÊt t−îng tr−ng, siªu thùc, bªn c¹nh thø ng«n ng÷ b×nh dÞ lµ nh÷ng v¨n b¶n th¬ ng«n ng÷ ch¾p v¸ mét c¸ch cè ý nh»m t¹o nªn sù l¹ ho¸…” (NguyÔn §¨ng §iÖp - Th¬ ViÖt Nam sau 1975 - tõ c¸i nh×n toµn c¶nh, T¹p chÝ NCVH sè11/2006) - Ng«n ng÷ ®Ëm chÊt ®êi th−êng Th¬ ca tr−íc n¨m 1975, mang tÝnh chÝnh sù, gi¸o huÊn… ng«n ng÷ th¬ th−êng nghiªm tóc, chau chuèt, thanh tao… Th¬ sau 1975, cã xu h−íng trë vÒ 19
  20. víi thÕ sù, sinh ho¹t ®êi th−êng v× thÕ kh«ng Ýt nhµ th¬ cã ý thøc ®−a ng«n ng÷ ®êi th−êng vµo th¬. NhiÒu nhµ th¬ thÝch sö dông c¸ch nãi d©n gian, d©n d·. ThËm chÝ ®«i khi “bôi bÆm”, “tÕu t¸o”: “t«i tù khoanh vïng m×nh nh− con chã ®¸nh ®Êu l·nh ®Þa b»ng n−íc ®¸i lµ khi t«i v−ît nh÷ng giíi h¹n vßm c©y gäi. Nh÷ng ng«i sao gäi giËt nh÷ng li ti gäi thÇm mét d¶i s¸ng nh¹t xuyªn qua vËt c¶n ng−êi ®µn bµ ®Èy xe r¸c gâ vµo mÆt chiÒu nh÷ng b¸o hiÖu t«i hèi h¶ quÐt dän con ng−êi m×nh kÞp xe r¸c quÐt tÊt s¹ch bong lóc Êy tõng ch÷ hiÖn dÇn nh− sao mäc”. (Thanh Th¶o - Khóc chËm 2000) “T¹nh men lµ t¹nh la ®µ T¹nh c¬n mét bãng ¶o ra chÝnh h×nh Phµm trÇn bít chót lung linh C¸c em bít xØnh x×nh xinh mÊy phÇn”. (NguyÔn Duy - Kiªng) Tuy nhiªn, ®−a ng«n ng÷ ®Ëm chÊt ®êi th−êng vµo th¬ khi l¹m dông, th¬ sÏ trë thµnh dÔ d·i, kh«ng cßn lµ “th¬” n÷a. - Ng«n ng÷ giÇu chÊt t−îng tr−ng Ng«n ng÷ th¬ giµu chÊt t−¬ng tr−ng lµ lo¹i ng«n ng÷ th−êng gÆp trong th¬ cña nh÷ng nhµ th¬ cã ý t−ëng c¸ch t©n, hiÖn ®¹i: Lª §¹t, NguyÔn Quang ThiÒu, ®Æng §×nh H−ng… Hä cã chñ tr−¬ng t¹o sinh ng÷ nghÜa, tØnh l−îc tõ ng÷ tèi ®a ®Ó gia t¨ng tÝnh biÓu ®¹t cña ng«n ng÷, buéc ng−êi ®äc ph¶i cã mét “lç tai míi” khi ®äc. Ng«n ng÷ t−îng tr−ng khiÕn cho nghÜa th¬ trë nªn mê nhße, ®é më cña h×nh t−îng th¬ ®−îc nh©n lªn. Mµu s¾c l¹ hãa trong ng«n ng÷ trë nªn næi bËt. VÝ dô: “Trªn c¸nh ®ång mªnh m«ng, cá kh«ng ®Æt ra nghi lÔ bèn mïa T«i trë vÒ t×m n¬i kh«ng cã tiÕng ng−êi, kh«ng cã bãng c©y 20

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản