intTypePromotion=3

GIÁO TRÌNH ĐỘC HỌC MÔI TRƯỜNG - CHƯƠNG 1

Chia sẻ: Nguyễn Nhi | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:17

0
211
lượt xem
91
download

GIÁO TRÌNH ĐỘC HỌC MÔI TRƯỜNG - CHƯƠNG 1

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Tài liệu tham khảo giáo trình độc học môi trường - Chương 1 Một số vấn đề chung

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: GIÁO TRÌNH ĐỘC HỌC MÔI TRƯỜNG - CHƯƠNG 1

  1. NGUY N TH PHƯƠNG ANH GIÁO TRÌNH ð CH C MÔI TRƯ NG ð I H C BÁCH KHOA - 2007
  2. M CL C Trang GI I THI U MÔN H C 3 Chương 1: M T S V N ð CHUNG 1.1. Khái ni m v ñ c ch t h c. 5 1.1.1. ð c h c 5 1.1.2. ð c h c môi trư ng 5 1.1.3. ð c ch t 6 1.1.4. Tính ñ c 8 1.2. Quan h gi a li u lư ng và ñáp ng 11 1.2.1. Li u lư ng 11 1.2.1. ðáp ng 11 1.2.3. M i quan h gi a li u lư ng và ñáp ng 11 1.2.4. ðánh giá ñ c tính c p tính 12 1.2.5. ðánh giá ñ c tính mãn tính 13 1.2.6. Y u t áp d ng AF 15 1.2.7. Tham s an toàn cho ngư i 15 Chương 2 : NGUYÊN LÝ C A ð C H C 2.1. Nguyên t c chung trong nghiên c u ñ c h c 17 2.1.1. Hai kh năng gây tác ñ ng c a ñ c ch t 17 2.1.2. ð c h c nghiên c u d a trên hi u ng dư i t vong và trên t vong 17 2.1.3. ð c h c nghiên c u s tương tác gi a các ñ c ch t 17 2.2. Phương th c ch t ñ c ñi vào cơ th 18 2.2.1. Quá trình h p th 18 2.2.2. Quá trình phân b 22 2.2.3. Quá trình chuy n hóa ñ c ch t t i các cơ quan trong cơ th 23 2.2.4. Quá trình tích t ho c ñào th i 30 2.2.5. Quá trình tích t 32 2.3. Tác ñ ng c a ch t ñ c ñ i v i cơ th s ng 33 2.3.1. Các d ng tác ñ ng c a ñ c ch t 33 2.3.2. Ph n ng sơ c p 34 2.3.3. Ph n ng sinh h c 35 2.3.4. Ph n ng th c p 37 2.3.5. Bi u hi n c a ph n ng c p tính 39 2.3.6. ð c h c hô h p 40 2.3.7. nh hư ng c a ñ c ch t ñ n gan và men gan 42 1
  3. 2.3.8. nh hư ng c a ch t ñ c ñ n th n 43 2.3.9. nh hư ng c a ch t ñ c ñ n da 44 Chương 3: ð C H C MÔI TRƯ NG 3.1. ð c h c môi trư ng ñ t 46 3.1.1. Các d ng nhi m ñ c trong môi trư ng ñ t 46 3.1.2. Quá trình lan truy n ñ c ch t trong môi trư ng ñ t 49 3.1.3. ð c ch t t ch t th i công nghi p 50 3.1.4. ð c ch t t ch t th i nông nghi p 52 3.2. ð c h c môi trư ng nư c 55 3.2.1. Các d ng nhi m ñ c trong môi trư ng nư c 55 3.2.2. Quá trình lan truy n ñ c ch t trong môi trư ng nư c ( hòa tan, bay hơi, k t t a...) 55 3.2.3. Các y u t môi trư ng nh hư ng t i ñ c tính 55 3.2.4. ð c ch t và nh hư ng c a ñ c ch t trong môi trư ng nư c 56 3.3. ð c h c môi trư ng khí 57 3.3.1. Các d ng nhi m ñ c trong môi trư ng không khí 57 3.3.2. Quá trình lan truy n ñ c ch t trong môi trư ng khí 58 3.3.3. Quá trình lan truy n ñ c ch t trong môi trư ng không khí 58 3.3.4. Tác ñ ng gây h i c a các ñ c ch t có trong không khí 59 3.3.5. ð c ch t do ho t ñ ng ñô th và giao thông 60 3.3.6. M t s b nh ngh nghi p t khí th i công nghi p trong không khí 61 Chương 4: ð C H C C A M T S TÁC NHÂN GÂY Ô NHI M MÔI TRƯ NG 4.1. ð c h c c a m t s tác nhân hóa h c 63 4.1.1. ð c h c c a m t s kim lo i n ng 63 4.1.2. ð c h c c a m t s dung môi ch t h u cơ 68 4.1.3. ð c h c c a ch t h u cơ t n lưu khó phân h y PoPs 71 4.2. ð c h c c a m t s tác nhân sinh h c 78 4.2.1. ð c h c c a m t s ñ ng v t 78 4.2.2. ð c h c c a m t s th c v t 79 4.2.3. ð c h c c a m t s vi sinh v t 81 4.4. ð c h c c a m t s tác nhân v t lý 86 4.4.1. ð c h c c a tác nhân nhi t 86 4.4.2. ð c h c c a các tác nhân phóng x 87 Tài li u tham kh o 90 2
  4. GI I THI U MÔN H C 1. Tên h c ph n: ð C H C MÔI TRƯ NG 2. S tín ch (ñơn v h c trình): 3 ðVHT 3. Trình ñ : cho sinh viên năm th 3 4. Phân b th i gian: - Lên l p - Xêmina - Bài t p và t h c 5. H c ph n tiên quy t: Các môn cơ s chuyên ngành: hóa sinh, hóa h c môi trư ng 6. M c tiêu c a h c ph n: - M c tiêu ñào t o chung c a h c ph n Trang b cho sinh viên ki n th c nâng cao v các nguyên lý ñ c h c và ñ c h c c a m t s ch t ô nhi m ñi n hình, v n d ng ki n th c ñã h c ñ ñánh giá và tìm gi i pháp phòng ng a h n ch tác ñ ng ñ c h c ñ i v i môi trư ng và con ngư i. - M c tiêu ñào t o c th v ki n th c c a h c ph n + Nêu ñư c m t s khái ni m cơ b n c a b môn ñ c h c và hi u các thu t ng hay dùng trong b môn ñ c h c. + Nêu ñư c m t cách khái quát các quá trình lan truy n, chuy n hóa c a ñ c ch t trong môi trư ng; phương th c ñ c ch t ñi vào cơ th g m 4 quá trình sau: quá trình h p th , chuy n hoá, tích t ho c ñào th i ñ c ch t trong cơ th sinh v t; cơ ch tác ñ ng c a ñ c ch t và bi u hi n c a nhi m ñ c. + Nêu l i ñư c tính ñ c c a m t s ch t ô nhi m ñã ñư c gi i thi u trong h c ph n. - M c tiêu ñào t o c th v năng l c, k năng qua h c h c ph n + D ñoán ñư c ch t gây tác ñ ng ch ñ o trong ngu n th i và tác ñ ng c a nó ñ n h sinh thái và con ngư i. + ðưa ra ñư c gi i pháp phòng ng a, h n ch tác ñ ng gây h i c a các ñ c ch t trong môi trư ng. - M c tiêu ñào t o c th v thái ñ c a sinh viên qua h c h c ph n + Nâng cao ý th c b o v môi trư ng + N m ñư c cách th c và phương pháp nghiên c u c a b môn khoa h c ð c h c môi trư ng. 7. Mô t v n t t n i dung h c ph n: H c ph n g m 4 chương: 3
  5. Chương 1: M t s v n ñ chung Gi i thi u các khái ni m chung c a b môn ñ c h c môi trư ng Chương 2: Nguyên lý c a ñ c h c Gi i thi u phương th c ñ c ch t ñi vào cơ th , tác ñ ng c a ñ c ch t khi tích t trong cơ th và nh ng bi u hi n nhi m ñ c. Chương 3: ð c h c môi trư ng Gi i thi u ñ c h c c a các môi trư ng nư c, không khí, môi trư ng ñ t Chương 4: ð c h c c a m t s ñ c ch t môi trư ng Gi i thi u m t s ñ c ch t môi trư ng hay g p trong các ho t ñ ng công nghi p, nông nghi p cũng như trong sinh ho t. 8. Nhi m v c a sinh viên: - D l p và th o lu n. - Ki m tra gi a h c kỳ. - Thi cu i h c kỳ. 9. Tài li u h c t p: [1]. Lê Huy Bá (ch biên), ð c h c môi trư ng, NXB ð i h c Qu c gia TP H Chí Minh, 2000 [2]. Tr nh Th Thanh, ð c h c môi trư ng và s c kho con ngư i, NXB ð i h c Qu c gia Hà N i, 2003 [3]. Nguy n ð c Khi n, Qu n lý ch t th i nguy h i, NXB Xây d ng, 2003 [4]. Nguy n ð c Lư ng, Ph m Minh Tâm, V sinh và An toàn th c ph m, NXB ð i h c Qu c gia TP H Chí Minh, 2002. [6] . J.P.F. D` Mello, Food safety contaminants and toxins, CABI Publishing, 2002. [7] . Heidelore Fiedler, Persistent Organic Pollutants, Springer, 2003 [8] .PGS. PTS. Hoàng Văn Bính, Tài li u nghi p v ð c ch t h c công nghi p và d phòng nhi m ñ c trong s n xu t, B Y T , 1996. [9] . S khoa h c công ngh môi trư ng Hà N i, vi n nghiên c u Chulabhorn Thái Lan, Tài li u ñào t o ð c h c các thu c tr v t h i và hóa ch t c ng nghi p: b nh ngh nghi p và an toàn, 2003. 11. Phương th c ki m tra - ñánh giá ti p thu h c ph n: - Chuyên c n: Tr ng s : 0,1 - Ki m tra gi a h c kỳ: Tr ng s : 0,3, Hình th c: Th o lu n, b n thu ho ch - Thi k t thúc h c ph n: Tr ng s : 0,6, Hình th c: Tr c nghi m t lu n 4
  6. CHƯƠNG 1 M TS KHÁI NI M CHUNG V ð C H C 1.1. Các khái ni m v ñ c h c 1.1.1. ð c h c ð c h c là b môn khoa h c nghiên c u v lư ng và ch t các tác ñ ng b t l i c a các tác nhân hoá h c, v t lý và sinh h c lên h th ng sinh h c c a sinh v t s ng. 1.1.2. ð c h c môi trư ng a. Khái ni m ð c h c môi trư ng là m t ngành khoa h c c a ñ c h c, chuyên nghiên c u v các tác nhân ñ c t n t i trong môi trư ng gây tác ñ ng nguy h i ñ i v i cơ th s ng trong môi trư ng ñó. Cơ th s ng có th là: - Th c v t, ñ ng v t trong m t qu n th ho c m t qu n xã - Con ngư i trong m t c ng ñ ng dân cư. b. M c ñích - Nghiên c u thi t l p ra nh ng tiêu chu n môi trư ng. ð thi t l p ñư c tiêu chu n môi trư ng c n ph i có ñ y ñ nh ng thông tin v ñ c tính c a các ch t. - ðánh giá các r i ro cho qu n th sinh v t trong quá trình s d ng hóa ch t. Qua các th nghi m v ñ c tính xác ñ nh ñư c nguy cơ gây h i c a nhóm các hóa ch t hay s n ph m có kh năng xâm nh p vào h sinh thái th y sinh khi con ngư i s d ng. - ðánh giá ch t lư ng môi trư ng thông qua các th nghi m ñư c ti n hành theo tiêu chu n môi trư ng và phù h p v i các tiêu chu n v nghiên c u ñ c h c. - Phát hi n các tác nhân hóa h c, v t lý, sinh h c trong môi trư ng có nguy cơ gây ñ c cho ngư i và h sinh thái cũng như ngu n g c phát sinh c a chúng. T ñó tìm ra các bi n pháp ngăn ng a phù h p. - ðánh giá nguy cơ gây h i c a s phát tán ô nhi m ch t th i hay các nơi chôn l p ch t th i. Trong trư ng h p khó có kh năng phân tích và ki m tra thành ph n các ch t có trong dòng ch t th i ngư i ta có th ñánh giá nguy cơ gây h i b ng cách ti n hành tr c ti p quan tr c ñ c tính c a dòng ch t th i. 5
  7. 1.1.3. ð c ch t a) Khái ni m ð c ch t là ch t khi xâm nh p vào cơ th gây nên các bi n ñ i sinh lý, sinh hoá; phá v cân b ng sinh h c và gây r i lo n ch c năng s ng bình thư ng, d n ñ n tr ng thái b nh lý c a các cơ quan n i t ng, các h th ng ho c trên toàn cơ th . ð c ch t có th là: - ð c ch t hóa h c: T t c các h p ch t hóa h c ñ u có kh năng gây ñ c cho cơ th sinh v t. Theo Paracelse thì không có ch t nào là không ñ c, chính li u lư ng làm nên ch t ñ c. Có nghĩa là b t c ch t nào cũng có kh năng gây ñ c khi li u lư ng ñi vào cơ th ñ l n. - ð c ch t sinh h c: bao g m nh ng ñ c ch t có ngu n g c t ñ ng v t, th c v t, vi sinh v t có kh năng gây ñ c. Ví d như ñ c t cá nóc, n c r n, n m ñ c, ñ c t n m m c, vi khu n, virut gây b nh,… - ð c ch t v t lý: bao g m các tác nhân v t lý như nhi t, tác nhân phóng x , sóng ñi n t , ti ng n, tia t ngo i,... b) Phân lo i ñ c ch t Có r t nhi u cách phân lo i ñ c ch t và phân lo i ñ c ch t ñây ch có tính ch t tương ñ i. D a theo b n ch t gây ñ c c a ñ c ch t môi trư ng có th phân lo i thành: - ð c ch t môi trư ng sơ c p: ð c ch t có s n trong môi trư ng và gây tác ñ ng tr c ti p lên cơ th s ng. - ð c ch t môi trư ng th c p: là ñ c ch t phát sinh t t ch t b t ñ u ít ñ c ho c không ñ c, sau khi qua ph n ng chuy n hóa c a cơ th s ng tr thành ch t khác có tính ñ c hơn. D a vào giá tr li u lư ng gây ch t 50% ñ ng v t thí nghi m (LD50) c a ñ c ch t ñ i v i chu t ngư i ta phân lo i ñ c ch t thành các m c ñ sau (B ng 1). B ng 1.1: Phân lo i ñ c ch t theo m c ñ ñ c c a WHO M cñ ñ c Do ăn u ng Ti p xúc qua da LD50(mg/kg-BW) Rn L ng Rn L ng R t ñ c (Ia) 4000 D a vào cơ quan b tác ñ ng, và cơ ch gây ñ c c a ñ c ch t có th phân lo i ch t ñ c thành: 6
  8. - ð c ch t có kh năng gây ung thư: dioxin, ch t phóng x , benzen, ñ c t n m… - ð c ch t gây ñ c h th n kinh: Thu c b o v th c v t, metyl th y ngân, HCN,… - ð c ch t gây ñ c h hô h p: CO, NO2, SO2, hơi chì,… - ð c ch t gây nhi m ñ c gan: dioxin, PCBs, PAHs,… - ð c ch t gây nhi m ñ c máu: virut, chì - Các ch t gây mê: chlorofoc, tetraclorua,… - Các ch t gây ñ c h enzyme: các kim lo i n ng, F,… - Các ch t gây tác ñ ng t ng h p: Formol, F D a trên kh năng t n lưu c a ñ c ch t trong môi trư ng ngư i ta có th phân ñ c ch t thành: - Ch t không b n v ng: Ch t ñ c t n lưu trong t nhiên t 1-12 tu n. - Ch t b n v ng trung bình: Ch t ñ c t n lưu t 3 ñ n 18 tháng. - Ch t b n v ng: Ch t ñ c t n lưu t 2 ñ n 5 năm. - Ch t r t b n v ng: Ch t ñ c t n lưu lâu và không có kh năng phân hu . D a trên các ch ng c v kh năng gây ung thư c a ñ c ch t, cơ quan nghiên c u ung thư qu c t (IARC) ñã phân chia các ñ c ch t hóa h c có kh năng gây ung thư thành 4 nhóm như sau: - Nhóm 1: bao g m nh ng tác nhân mà kh năng gây ung thư ngư i ñã có ch ng c xác ñáng. - Nhóm 2: Nhóm 2 bao g m các tác nhân chưa có ñ y ñ b ng ch ng v tính gây ung thư ngư i, nhưng có ñ ho c g n ñ b ng ch ng v tính gây ung thư ñ ng v t. Nhóm này ñư c chia làm 2 nhóm nh : + Nhóm 2A: bao g m nh ng tác nhân có m t s b ng ch ng chưa hoàn toàn ñ y ñ v tính gây ung thư cho ngư i nhưng có b ng ch ng xác nh n là gây ung thư cho ñ ng v t thí nghi m. + Nhóm 2B: Bao g m nh ng tác nhân mà có m t s b ng ch ng v kh năng gây ung thư cho ngư i và g n ñ b ng ch ng v tính gây ung thư trên ñ ng v t thí nghi m. - Nhóm 3: Bao g m các tác nhân không có b ng ch ng rõ ràng v kh năng gây ung thư ngư i, l i có ñ y ñ b ng ch ng gây ung thư trên ñ ng v t thí nghi m, song cơ ch gây ung thư ñ ng v t thí nghi m không gi ng v i cơ ch gây ung thư ngư i. - Nhóm 4: Tác nhân có th không gây ung thư cho ngư i. ðó là nh ng tác nhân mà b ng ch ng cho th y không có tính gây ung thư cho ngư i và ñ ng v t thí nghi m. 7
  9. 1.1.4. Tính ñ c a) ð nh nghĩa tính ñ c Tính ñ c c a m t ch t là tác ñ ng có h i c a ch t ñó ñ i v i cơ th s ng. Ki m tra tính ñ c chính là xem xét, ư c tính tác ñ ng có h i c a ch t ñ c lên cơ th s ng trong nh ng ñi u ki n nh t ñ nh. b) Các y u t nh hư ng ñ n tính ñ c - D ng t n t i c a ñ c ch t: Tính ñ c c a m t s ñ c ch t ph thu c vào hình thái hóa h c c a chúng. Ví d th y ngân d ng hơi ñ c hơn so v i d ng l ng. d ng hơi th y ngân d dàng h p th qua ñư ng hô h p và tích t gây ñ c trong cơ th ñ c bi t là não. d ng l ng th y ngân sau khi vào mi ng qua ñư ng ăn u ng ph n l n ñư c ñào th i ra ngoài theo ñư ng phân. - ðư ng h p th : Tính ñ c c a ñ c ch t ph thu c vào ñư ng h p th c a ñ c ch t. M t s h p ch t như benzen ñ c hơn khi h p th qua ñư ng hô h p và da so v i h p th qua ñư ng tiêu hóa vì lý do chúng ñư c chuy n hóa gi i ñ c khi h p th qua ñư ng tiêu hóa. Ngư c l i mu i cianua ñ c hơn khi h p th qua ñư ng tiêu hóa so v i h p th qua da do kh năng h p th qua da nh hơn r t nhi u so v i h p th qua ñư ng tiêu hóa. - Các tác nhân môi trư ng: Các tác nhân nhi t ñ , pH, ánh sáng, ñ m,…có th làm tăng ho c gi m tính ñ c c a ñ c ch t môi trư ng. Ví d : ð c tính c a nicotin, atropin ñ i v i ñ ng v t b nhi m s tăng khi nhi t ñ gi m. Ngư c l i ñ c tính c a parathion gi m khi nhi t ñ gi m. - Các y u t sinh h c: + Tu i tác: Thông thư ng tr sơ sinh, cơ th tr ñang phát tri n thư ng nh y c m v i ñ c ch t hơn t 1,5 ñ n 10 l n so v i nh ng cơ th ñã trư ng thành. Nhi u nghiên c u cho th y tr em d dàng h p th ñ c ch t và kh năng bài xu t ch m so v i ngư i l n. Ví d tr em có kh năng h p th chì 4-5 l n, và h p th cadimi 20 l n l n hơn so v i cơ th trư ng thành. Nhi u d n ch ng cũng cho th y cơ th c a ngư i cao tu i cũng nh y c m hơn so v i cơ th tr . Nguyên nhân ch y u là do cơ th ngư i cao tu i có mô m phát tri n hơn, nư c th p hơn và kh năng chuy n hóa và bài xu t ch t ñ c suy gi m. Ngư i ta cũng th y r ng tác d ng c a ñ c ch t cũng khác nhau ñ i v i t ng th i kỳ c a thai nhi. Th i kì hình thành các cơ quan và b ph n cơ th c a thai nhi là th i kì m n c m v i ñ c ch t môi trư ng nh t. + Tình tr ng s c kho và ch ñ dinh dư ng: Tình tr ng s c kh e và ch ñ dinh dư ng nh hư ng l n ñ n kh năng nhi m ñ c c a cơ th . Nh ng cơ th b suy y u, căng th ng th n kinh, suy dinh dư ng, m t cân b ng dinh dư ng thư ng có nguy cơ b nhi m ñ c cao hơn so v i cơ th kh e m nh. 8
  10. Qua các nghiên c u ngư i ta th y r ng: Cơ th thi u m t s axit béo và axitamin c n thi t s làm cho ho t tính c a enzyme chuy n hóa ch t ñ c gi m d n ñ n cơ th d b nhi m ñ c. T l kh i u cũng tăng cao khi ch ñ dinh dư ng giàu lipid. Thi u Vitamin C, E làm gi m ho t tính c a enzyme chuy n hóa ñ c ch t, thi u vitamin A làm tăng ñ nh y c m c a các ñư ng hô h p ñ i v i các ch t gây ung thư. + Y u t di truy n: Ph thu c vào ñ c ñi m c a t ng loài: ð c tính c a m t ch t thư ng khác nhau ñ i v i m i loài. Nguyên nhân là do kh năng chuy n hóa sinh h c, h p th , phân b , ñào th i c a ñ c ch t ñ i v i t ng loài khác nhau là khác nhau. Ví d như thu c di t côn trùng thư ng ñ c ñ i v i các lo i côn trùng hơn so v i ngư i và các loài ñ ng v t có vú. 2-naptylamin thư ng t o ra kh i u b ng ñ i chó và ngư i nhưng không t o ra kh i u cơ th chu t. ð c ñi m c a t ng cơ th s ng trong loài: Do ñ c ñi m sinh h c c a các cơ th không gi ng nhau nên kh năng b nhi m ñ c cũng khác nhau. M t s ngư i r t m n c m v i m t s tác nhân như ánh sáng, b i, m t s lo i th c ph m so v i nh ng ngư i khác. Qua nhi u nghiên c u cho th y nguy cơ b ung thư cũng ph thu c vào y u t di truy n. + Gi i tính: Trong m t s trư ng h p ñ c bi t chu t thì ngư i ta th y r ng chu t cái và chu t ñ c có ph n ng khác nhau ñ i v i m t s ñ c ch t. Ph n ng khác nhau này ch x y ra ñ i v i nh ng cơ th ñã trư ng thành. Ví d như chu t ñ c nh y c m v i DDT hơn chu t cái ñ n 10 l n. M t s ch t h u cơ ch a phospho gây ñ c ñ i v i chu t nh t cái và chu t cái to m nh hơn so v i chu t ñ c. - Li u lư ng và th i gian ti p xúc: Tác ñ ng c a ñ c ch t càng l n khi li u lư ng càng cao và th i gian ti p xúc càng dài. Tuỳ theo li u lư ng ti p xúc và th i gian ti p xúc mà xu t hi n nh ng tri u ch ng b nh lý và tác h i khác nhau. Tác h i gây ra khi ti p xúc trong th i gian ng n thì có th h i ph c ñư c. Nhưng ti p xúc v i m t th i gian dài s b nh ng tác h i có th không h i ph c ñư c. c) Các ñ c trưng c a tính ñ c 1- Tính ñ c c a m t ch t tác ñ ng lên các cơ quan ho c cơ th khác nhau thì khác nhau. Ví d : CO ti p xúc v i da không gây ñ c, nhưng gây ñ c cho h hô h p. 2- Tính ñ c c a các ch t khác nhau tác ñ ng lên cùng m t cơ quan ho c m t cơ th là khác nhau. Ví d : CO2 gây ng t cho ngư i và ñ ng v t nhưng l i là ngu n dinh dư ng cacbon c a th c v t. DDT gây ñ c gan, CO gây ñ c cho h t o máu 9
  11. 3- Trong môi trư ng có t n t i nhi u tác nhân ñ c thì tính ñ c s ñư c khu ch ñ i lên ho c tiêu gi m. Ví d : Trong môi trư ng axit s làm tăng kh năng h p th kim lo i n ng vào cơ th th c v t. 4- Luôn luôn t n t i m t ngư ng gây ñ c riêng TLV (Threshold limit value) ñ i v i m i tác ñ ng lên cơ th .. N u li u lư ng ho c n ng ñ nh hơn ngư ng ñ c thì có th coi ch t ñ c chưa có th gây h i cho cơ th s ng. Ví d : Ngư ng gây ng a c c a khí SO2 là 0,3mg/m3 5- Tính ñ c có th bi u hi n qua nhi m ñ c c p tính và nhi m ñ c mãn tính Nhi m ñ c c p tính: Nhi m ñ c c p tính là tác ñ ng c a m t ch t l n cơ th s ng xu t hi n s m sau khi ti p xúc v i ch t ñ c trong th i gian ng n ho c r t ng n. Ví d : Bi u hi n ng t th do nhi m ñ c khí CO Ng ñ c th c ăn do ăn ph i th c ph m b nhi m ñ c ð c ñi m c a nhi m ñ c c p tính - N ng ñ và li u lư ng khi ti p xúc thư ng l n so v i n ng ñ ph bi n. - Th i gian ti p xúc ng n. - Th i gian có bi u hi n nhi m ñ c r t ng n. - Có tính c c b gây tác ñ ng lên m t s ít cá th . Nhi m ñ c mãn tính: Nhi m ñ c mãn tính là tác ñ ng c a ñ c ch t lên cơ th s ng xu t hi n sau m t th i gian dài ti p xúc v i tác nhân ñ c và xu t hi n các bi u hi n suy gi m s c kh e do nhi m ñ c. Ví d : B nh ung thư ph i do khói thu c lá ð c ñi m c a nhi m ñ c mãn tính - Nhi m ñ c mãn tính th hi n s tích lũy ch t ñ c trong cơ th s ng. - N ng ñ và li u lư ng ti p xúc thư ng th p ho c r t th p - Th i gian ti p xúc dài. - Th i gian bi u hi n b nh dài. Th i gian ban ñ u thư ng không có tri u ch ng rõ ràng ho c nh nhưng b nh phát tri n và n ng trong th i gian sau. - Ch xu t hi n tri u ch ng nhi m ñ c mãn tính khi có gi m sút v s c kh e. - B nh do nhi m ñ c mãn tính thư ng khó khôi ph c. - Thư ng x y ra ñ i v i s ñông cá th mang tính c ng ñ ng. 6- Tính ñ c có tính thu n ngh ch hay không thu n ngh ch Tính thu n ngh ch: là tính ch t c a ch t ñ c khi vào cơ th s ng ñư c h p th , ñào th i không ñ l i di ch ng nào cho cơ th . Tác d ng ñ c có tính thu n ngh ch thông thư ng là tác d ng ñ c d a trên liên k t thu n ngh ch (liên k t phi ñ ng hóa tr ví d như liên k t hydro, liên k t Van der Waals, liên k t ion,…) c a ñ c ch t v i các thành ph n c a cơ th s ng. Các liên k t này có m c năng lư ng tương ñ i bé. Các liên k t này thư ng r t b n. Các 10
  12. liên k t này ñư c t o thành ch y u do ph n ng gi a các d n xu t ñ c ch t chưa ñư c ho t hóa sinh h c v i các thành ph n c a cơ th . Ví d tác ñ ng c a CO lên hemoglobin là tác ñ ng có tính thu n ngh ch. CO vào cơ th tác d ng v i Hemoglobin c n tr v n chuy n oxy trong máu, nhưng khi cho ngư i b ng ñ c hít th khí oxy cơ th s h i ph c l i bình thư ng. Tính không thu n ngh ch: là tính ch t c a ch t ñ c khi ñi vào cơ th s ñ l i di ch ng. Tác d ng ñ c có tính không thu n ngh ch thông thư ng là tác d ng ñ c d a trên liên k t không thu n ngh ch (liên k t ñ ng hóa tr ). Các liên k t này thư ng r t b n. Các liên k t này ñư c t o thành do ph n ng gi a các d n xu t ñ c ch t ñã ñư c ho t hóa sinh h c v i các thành ph n c a cơ th . Các tác d ng ñ c có tính không thu n ngh ch như tác d ng ñ c gây ung thư, ñ t bi n gen, ho i t , quái thai,.. 1.2. M i quan h gi a li u lư ng và ñáp ng 1.2.1. Li u lư ng (Dose) Li u lư ng là m c ñ phân b ch t ñ c trên cơ th s ng. Các ñơn v c a li u lư ng: - mg/kg, g/kg, ml/kg th tr ng: là kh i lư ng, ho c th tích ch t ñ c trên m t ñơn v kh i lư ng cơ th . - mg/m2, g/m2, ml/m2 b m t cơ th : là kh i lư ng, ho c th tích ch t ñ c trên m t ñơn v di n tích b m t cơ th . - mg/l, mg/m3 không khí: là kh i lư ng ch t ñ c có trong 1 lít dung d ch, ho c trong 1 m3 không khí, còn ñư c g i là n ng ñ . - ppm: m t ph n tri u (mg/l, mg/kg) - ppb: m t ph n t (µg/l, µg/kg) 1.2.2. ðáp ng ðáp ng là ph n ng c a toàn b cơ th , hay c a m t ho c vài b ph n c a cơ th sinh v t, ñ i v i ch t kích thích, hay ch t gây ñáp ng. Ph n ng có th x y ra l p t c, ho c mu n, ph c h i ho c không ph c h i, ph n ng có l i ho c có h i. Ch t gây kích thích hay còn g i là ch t gây ñáp ng bao g m các tác nhân hóa h c, sinh h c, và tác nhân v t lý. 1.2.3. Quan h gi a li u lư ng và ñáp ng M i quan h gi a li u lư ng và ñáp ng có th bi u di n dư i d ng hàm s , ñáp ng là hàm c a li u lư ng. ðư ng cong bi u th m i quan h gi a li u lư ng 11
  13. và ñáp ng g i là ñư ng cong ñáp ng. Thông thư ng ñ th bi u di n ñư ng cong ñáp ng có d ng như hình 1. Nh n xét: - ðáp ng ph thu c vào li u lư ng. - m c li u lư ng th p ñ c ch t chưa gây ñáp ng. T n t i m t ngư ng (Threshold), ñi m b t ñ u xu t hi n ph n ng. - Ngư ng gây ñ c càng nh và h s góc a/b c a ñư ng cong càng l n thì tính ñ c càng cao. Hình 1.1: ð th bi u di n quan h gi a ñáp ng và li u lư ng ñ c ch t A và B 1.2.4. ðánh giá ñ c tính c p tính a) ð i lư ng dùng ñ ñánh giá ñ c tính c p tính ð c tính c p tính c a m t ch t, ñư c ñánh giá b ng các ñ i lư ng: LD ,LC, ED, EC. Các ñ i lư ng này ñư c suy ra t ñư ng cong bi u di n m i quan h gi a li u lư ng và ñáp ng. Trong ñó: - LD (lethal dose): li u lư ng gây ch t - LC (lethal concentration): n ng ñ gây ch t - ED (effective dose): li u lư ng gây nh hư ng - EC (effective concentration): n ng ñ gây nh hư ng - LT(lethal time): th i gian gây ch t ñ ng v t thí nghi m Thông thư ng các ñ i lư ng này ñư c ghi kèm theo các thông s : th i gian thí nghi m, sinh v t ñư c s d ng trong thí nghi m, % ñáp ng. Trong ñó: Hình 1.2: ðư ng cong ñáp ng v i tr c - Th i gian phơi nhi m ñ c tung bi u di n % ñáp ng gây ch t tr c ch t là 24h, 48h, 96h hoành bi u di n li u lư ng. T ñư ng - Cơ th s ng ñư c s d ng cong ñáp ng ta suy ra ñư c li u lư ng trong thí nghi m: cá, chu t, gây ch t là LD50=20mg. chim,… 12
  14. - Ph n trăm ñáp ng có th l y các m c: 0%, 10%, 50%, 90 %; trong ñó m c 50% là m c ñư c dùng ph bi n nh t. Ví d : LD5024gi (chu t) : là li u lư ng gây ch t 50% s chu t ñem ñi thí nghi m, v i th i gian phơi nhi m ñ c ch t là 24 gi . b) Xác ñ nh ñ c tính c p tính c a m t ch t: Phương pháp thư ng dùng ñ xác ñ nh ñ ñ c c p tính: là ño li u lư ng ho c n ng ñ gây ch t c a m t ch t ñ c ho c tác nhân ñ c trên sinh v t thí nghi m, trong m t kho ng th i gian nh t ñ nh. - Các ñư ng ti p xúc: + qua da: bôi m t lư ng ch t ñ c nh t ñ nh lên ph n da ñã ñư c c o s ch lông, sau ñó dùng v i qu n kín. + qua ñư ng tiêu hóa: cho ăn qua mi ng. + ñư ng hô h p: cho ti p xúc v i ñ c ch t riêng qua ñư ng mũi ho c ti p xúc toàn thân. - Li u lư ng ti p xúc: + Lư ng ch t ñ c cho các m c gi m d n như sau: 2000, 300, 50, 5mg/kg th tr ng ñ i v i trư ng h p ti p xúc qua mi ng và qua da. + Li u lư ng ti p xúc cao nh t là 5mg/l sau ñó cho gi m d n ñ i v i trư ng h p ñ c ch t ti p xúc qua ñư ng hô h p. - Các bư c ti n hành + Lưu cơ th sinh v t thí nghi m trong môi trư ng ch a ch t ñ c các li u lư ng khác nhau. (Th i gian lưu thư ng là 24 gi , 48 gi , 96 gi , tùy thu c vào ñ i tư ng sinh v t ñem thí nghi m.) + L y ñ ng v t thí nghi m ra kh i môi trư ng có ñ c ch t, ti n hành quan sát trong v ng 14 ngày, thư ng xuyên ño nh ng ch tiêu sau: cân n ng, m c ñ tiêu th th c ph m, s lư ng cá th ch t, … + L p ñư ng cong ñáp ng, xác ñ nh các giá tr LD50, ED50,… 1.2.5. ðánh giá ñ c tính mãn tính a) ð i lư ng dùng ñ ñánh giá ñ c tính mãn tính ð c tính mãn tính c a m t ch t ñư c ñánh giá b ng ñ i lư ng: MATC. MATC là n ng ñ gây ñ c c c ñ i có th ch p nh n ñư c, n ng ñ MATC Hình 1.3: NOAEL và LOAEL n m trong kho ng: trên ñư ng cong ñáp ng. NOEC(NOEL)
  15. - LOEL (Low observed effect level): li u lư ng th p nh t c a ñ c ch t trong môi trư ng ñ có th quan sát th y bi u hi n nhi m ñ c. - LOEC: (Low observed effect concentration): n ng ñ th p nh t c a ñ c ch t trong môi trư ng ñ có th quan sát th y bi u hi n nhi m ñ c. - NOEL (No observed effect level): Li u lư ng cao nh t c a ñ c ch t mà t i n ng ñ ñó không quan sát th y nh hư ng nhi m ñ c ñ n cơ th sinh v t th c nghi m. - NOEC (No observed effect concentration): n ng ñ cao nh t c a ñ c ch t mà t i n ng ñ ñó không quan sát th y nh hư ng nhi m ñ c ñ n cơ th sinh v t th c nghi m. * Chú ý: NOEL và LOEL dùng cho t t c các ñáp ng k c ñáp ng có h i và các tác ñ ng nói chung khác. NOAEL (No observed adverse effect level), LOAEL (Low oserved adverse effect level) ch s d ng cho ñáp ng có h i c a ñ c ch t. b) Phương pháp xác ñ nh ñ c tính mãn tính c a m t ch t: ð c tính mãn tính c a m t ch t ñư c xác ñ nh b ng cách thông qua các thí nghi m trư ng di n. Qua các thí nghi m này có th xác ñ nh ñư c: - n ng ñ gây nh hư ng và m c ñ nh hư ng c a ñ c ch t ñ n quá trình phát tri n bình thư ng c a cơ th sinh v t. - n ng ñ gây nh hư ng và m c ñ nh hư ng ñ n kh năng sinh s n c a cơ th sinh v t. - Nguy cơ gây ung thư c a ñ c ch t ñ i v i cơ th sinh v t M t s thí nghi m dùng ñ ñánh giá ñ c tính mãn tính - Các nghiên c u trư ng di n: Các nghiên c u thư ng ti n hành li u lư ng dư i m c t vong . Th i gian nghiên c u thư ng kéo dài t 6 ñ n 24 tháng ho c nghiên c u trong su t vòng ñ i c a ñ ng v t mang ñi thí nghi m. Qua các nghiên c u trư ng di n thu ñư c các k t qu sau: + Hình dung ñư c tác h i mãn tính c a ñ c ch t + Thi t l p m i quan h li u lư ng ph n ng + Xác ñ nh cơ quan n i t ng nào ch u tác ñ ng và cơ ch gây ñ c + Cung c p s li u v tác ñ ng tích lũy. + ðánh giá v kh năng ph c h i c a cơ th - Thí nghi m nghiên c u kh năng gây ñ t bi n gen: m c ñích nh m ñ xác ñ nh kh năng gây ñ t bi n gen c a ñ c ch t. Bao g m các thí nghi m sau: + Các thí nghi m xác ñ nh kh năng gây ñ t bi n gen c a ñ c ch t ñư c ti n hành trên vi sinh v t, th c v t, côn trùng, t bào limpho,…Các thí nghi m này thư ng ít t n kém và cho k t qu nhanh. 14
  16. + Các thí nghi m xác ñ nh s sai l ch nhi m s c th trong t y xương, t bào vi nhân c a lympho và s phá h y tinh trùng ti n hành trên cơ th ñ ng v t. - Thí nghi m nghiên c u kh năng gây ung thư: thư ng k t h p v i nghiên c u trư ng di n nh m ti t ki m th i gian và kinh phí. Ti n hành xem xét s xu t hi n các kh i u trên nh ng ñ ng v t ch u li u cao trong nghiên c u trư ng di n. - Nghiên c u v nh hư ng kh năng sinh s n trên cơ th ñ c và cái: m c ñích nh m ñ xác ñ nh tác ñ ng x u c a ñ c ch t ñ n: + Tác ñ ng x u ñ n s c kh e sinh s n c a b và m bao g m s khó th tinh, s vô sinh, nh ng tác ñ ng lên tinh trùng và tr ng + Tác ñ ng lên s phát tri n c a bào thai bao g m kh năng ch t c a phôi, s y thai, s ch t trư c khi sinh, quái thai. + S r i lo n v ch c năng sinh lý, b t thư ng trong hành vi nh n th c. 1.2.6. Y u t áp d ng AF Y u t áp d ng AF là ñ i lư ng dùng ñ bi u di n m i quan h gi a ñ ñ c c p tính và ñ ñ c mãn tính c a m t ch t. AF ñư c tính như sau: AF= MATC/LC50 Theo lý thuy t, giá tr AF khá n ñ nh cho m t hoá ch t trên các cơ th sinh v t s ng khác nhau. 1.2.7. Tham s an toàn cho ngư i a) Lư ng ti p xúc ch p nh n ñư c trong m t ngày ADI Lư ng ti p xúc ch p nh n ñư c trong m t ngày ADI (acceptable daily intake): là lư ng ư c tính ti p xúc c a ngư i trong m t ngày mà không x y ra m t nguy cơ v s c kh e nào trong su t c ñ i. Giá tr ADI thư ng ñư c dùng ñ quy ñ nh cho các ch t ph gia và dư lư ng thu c tr sâu có m t trong th c ph m và nư c u ng. Giá tr ADI ñư c tính d a trên các giá tr LOEL và NOEL trong các thí nghi m trư ng di n ti n hành trên ñ ng v t thí nghi m. ADI ñư c tính b ng công th c sau: ADI=NOEL/UF UF: là h s b t ñ nh, h s này thư ng n m trong kho ng t 10 ñ n 1000. Thông thư ng giá tr UF là b i s c a 10. UF ñư c xác ñ nh d a trên nguyên t c sau: - Trong trư ng h p không xác ñ nh ñư c giá tr NOEL thì có th dùng giá tr LOEL c a ñ c ch t, trong trư ng h p này h s b t ñ nh ñư c nhân thêm 10. 15
  17. - Trong trư ng h p k t qu nghiên c u v nhi m ñ c mãn tính không ñ y ñ , h s b t ñ nh ñư c nhân thêm v i 10 - Trong trư ng h p dùng k t qu thí nghi m trên ñ ng v t ñ suy ra cho ngư i, h s b t ñ nh ñư c nhân thêm 10. b) Li u lư ng ti p nh n hàng ngày có th ch u ñ ng ñư c TDI Li u lư ng ti p nh n hàng ngày có th ch u ñ ng ñư c TDI (tolerable daily intake): là giá tr ñ nh lư ng v kh i lư ng c a m t ch t có trong th c ph m và nư c u ng tác ñ ng trên m t ñơn v th tr ng mà con ngư i có th tiêu hóa hàng ngày trong su t m t ñ i mà không có nguy cơ x u cho s c kh e. Tương t như ADI, TDI ñư c tính theo công th c sau: TDI=NOAEL ho c LOAEL/UF UF thư ng có giá tr t 10 ñ n 10.000 Giá tr TDI thư ng dùng ñ tính cho nh ng ñ c ch t môi trư ng mà con ngư i không ch ý ñưa vào ngu n th c ph m hay nư c u ng. * Chú ý: Nh ng qui ñ nh v lư ng ti p xúc an toàn thư ng khác nhau các qu c gia khác nhau. 16

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản