Ch−¬ng 7:
Doanh thu, chi phÝ vµ lîi nhuËn cña doanh nghiÖp
Tr−êng §¹i häc Kinh tÕ Quèc d©n 151
Ch−¬ng 7
doanh Thu, chi phÝ
vµ lîi nhuËn cña doanh nghiÖp
Nghiªn cøu doanh thu vµ chi phÝ trong doanh nghiÖp gióp chóng ta x¸c
®Þnh kÕt qu¶ ho¹t ®éng kinh doanh cña doanh nghiÖp vµ ph©n biÖt kh¸i niÖm
doanh thu - chi phÝ vµ thu - chi mµ trªn thùc tÕ ®«i khi vÉn bÞ nhÇm lÉn.
Doanh thu vµ chi phÝ ®−îc ph¶n ¸nh trªn b¸o c¸o kÕt qu¶ kinh doanh
vµ ®−îc sö dông ®Ó x¸c ®Þnh kÕt qu¶ ho¹t ®éng cña doanh nghiÖp.
Thu, chi ph¶n ¸nh c¸c luång tiÒn vµo, luång tiÒn ra cña doanh nghiÖp
th−êng trong thêi kú ng¾n: tõng tuÇn, tõng th¸ng vµ cho biÕt kh¶ n¨ng thanh
to¸n ®Ých thùc hay kh¶ n¨ng chi tr¶ cña doanh nghiÖp. C¸c kho¶n thu vµ c¸c
kho¶n chi ®−îc thÓ hiÖn trong b¸o c¸o l−u chuyÓn tiÒn tÖ (Ng©n quü). §©y lµ
c¬ së quan träng ®Ó nhµ qu¶n lý x©y dùng kÕ ho¹ch tiÒn mÆt cña doanh
nghiÖp.
Nghiªn cøu doanh thu, chi phÝ vµ lîi nhuËn trong doanh nghiÖp cßn
gióp ng−êi ta lËp vµ hiÓu c¸c b¸o c¸o tµi chÝnh doanh nghiÖp, nhËn biÕt ®−îc
mèi liªn hÖ gi÷a b¸o c¸o kÕt qu¶ kinh doanh, b¸o c¸o l−u chuyÓn tiÒn tÖ vµ
b¶ng c©n ®èi kÕ to¸n - nh÷ng c¨n cø ®Ó ph©n tÝch tµi chÝnh doanh nghiÖp.
Nghiªn cøu doanh thu, chi phÝ vµ lîi nhuËn trong doanh nghiÖp lµ tiÒn
®Ò ®Ó dù ®o¸n vµ x¸c ®Þnh ®−îc quy m« c¸c dßng tiÒn trong t−¬ng lai, lµm
c¨n cø tÝnh to¸n thêi gian thu håi vèn ®Çu t−, gi¸ trÞ hiÖn t¹i rßng (NPV), tû
lÖ néi hoµn (IRR) v.v... ®Ó ra quyÕt ®Þnh ®Çu t− dµi h¹n trong doanh nghiÖp.
7.1. Chi phÝ cña doanh nghiÖp
Môc tiªu cuèi cïng cña c¸c doanh nghiÖp lµ tèi ®a ho¸ gi¸ trÞ tµi s¶n
cho c¸c chñ së h÷u. Bëi vËy, doanh nghiÖp ph¶i bá ra nh÷ng kho¶n chi phÝ
nhÊt ®Þnh trong qu¸ tr×nh thùc hiÖn ho¹t ®éng kinh doanh. Tuú theo lo¹i h×nh
kinh doanh cña doanh nghiÖp mµ tû träng c¸c bé phËn chi phÝ cã thÓ kh«ng
gièng nhau vµ còng tuú theo c¸c c¸ch tiÕp cËn kh¸c nhau, ng−êi ta cã thÓ
xem xÐt c¸c lo¹i chi phÝ d−íi c¸c gi¸c ®é kh¸c nhau.
Gi¸o tr×nh Tµi chÝnh doanh nghiÖp
Tr−êng §¹i häc Kinh tÕ Quèc d©n
152
7.1.1. Chi phÝ s¶n xuÊt vµ chi phÝ tiªu thô s¶n phÈm.
7.1.1.1. Chi phÝ s¶n xuÊt cña doanh nghiÖp
Trong qu¸ tr×nh s¶n xuÊt - kinh doanh, doanh nghiÖp ph¶i tiªu hao c¸c
lo¹i vËt t−, nguyªn vËt liÖu, hao mßn m¸y mãc thiÕt bÞ, tr¶ c«ng cho nh÷ng
ng−êi lao ®éng v.v.... Do vËy, cã thÓ hiÓu chi phÝ s¶n xuÊt cña mét doanh
nghiÖp lµ biÓu hiÖn b»ng tiÒn cña tÊt c¶ c¸c hao phÝ vÒ vËt chÊt vµ vÒ lao
®éng mµ doanh nghiÖp ph¶i bá ra ®Ó s¶n xuÊt s¶n phÈm trong mét thêi kú
nhÊt ®Þnh. C¸c chi phÝ nµy ph¸t sinh cã tÝnh th−êng xuyªn vµ g¾n liÒn víi
qu¸ tr×nh s¶n xuÊt s¶n phÈm. Do ®Æc ®iÓm cña chi phÝ s¶n xuÊt lµ chi phÝ
hµng ngµy g¾n liÒn víi tõng vÞ trÝ s¶n xuÊt, tõng lo¹i s¶n phÈm vµ tõng lo¹i
ho¹t ®éng s¶n xuÊt - kinh doanh, viÖc tæng hîp, tÝnh to¸n chi phÝ s¶n xuÊt
cÇn ®−îc tiÕn hµnh trong tõng kho¶ng thêi gian nhÊt ®Þnh, kh«ng ph©n biÖt
c¸c s¶n phÈm s¶n xuÊt ®· hoµn thµnh hay ch−a hoµn thµnh. §Ó qu¶n lý vµ
kiÓm tra chÆt chÏ viÖc thùc hiÖn c¸c ®Þnh møc chi phÝ, tÝnh to¸n ®−îc kÕt qu¶
tiÕt kiÖm chi phÝ ë tõng bé phËn s¶n xuÊt vµ toµn doanh nghiÖp, kiÓm tra vµ
ph©n tÝch qu¸ tr×nh ph¸t sinh chi phÝ vµ h×nh thµnh gi¸ thµnh s¶n phÈm ng−êi
ta cÇn ph©n lo¹i chi phÝ s¶n xuÊt. Th«ng th−êng, ng−êi ta sö dông mét sè
c¸ch ph©n lo¹i chi phÝ nh− sau:
Thø nhÊt: Ph©n lo¹i chi phÝ s¶n xuÊt theo yÕu tè, tøc lµ s¾p xÕp c¸c
chi phÝ cã cïng tÝnh chÊt kinh tÕ vµo mét lo¹i, mçi lo¹i lµ mét yÕu tè chi phÝ,
theo c¸ch ph©n lo¹i nµy chi phÝ s¶n xuÊt bao gåm 3 nhãm yÕu tè sau:
+ Chi phÝ vËt t−.
+ L−¬ng nh©n c«ng trùc tiÕp.
+ Chi phÝ s¶n xuÊt chung.
Thø hai: Ph©n lo¹i chi phÝ s¶n xuÊt theo kho¶n môc tÝnh gi¸ thµnh.
C¸ch ph©n lo¹i nµy dùa vµo c«ng dông kinh tÕ vµ ®Þa ®iÓm ph¸t sinh cña chi
phÝ ®Ó s¾p xÕp chi phÝ thµnh nh÷ng kho¶n môc nhÊt ®Þnh, qua ®ã, ph©n tÝch
t¸c ®éng cña tõng kho¶n môc chi phÝ ®Õn gi¸ thµnh.
Thø ba: Ph©n lo¹i chi phÝ s¶n xuÊt thµnh chi phÝ cè ®Þnh vµ chi phÝ
biÕn ®æi. Ph©n lo¹i chi phÝ theo c¸ch nµy ®Ó cã ph−¬ng thøc qu¶n lý phï hîp
víi tõng lo¹i chi phÝ.
Ch−¬ng 7:
Doanh thu, chi phÝ vµ lîi nhuËn cña doanh nghiÖp
Tr−êng §¹i häc Kinh tÕ Quèc d©n 153
§Ó qu¶n lý tèt chi phÝ, ngoµi ph©n lo¹i chi phÝ, c¸c doanh nghiÖp cÇn
ph¶i xem xÐt c¬ cÊu chi phÝ s¶n xuÊt ®Ó ®Þnh h−íng thay ®æi tû träng mçi
lo¹i chi phÝ s¶n xuÊt.
C¬ cÊu chi phÝ s¶n xuÊt lµ tû träng gi÷a c¸c yÕu tè chi phÝ trong tæng
sè chi phÝ s¶n xuÊt. C¸c doanh nghiÖp trong cïng mét ngµnh vµ gi÷a c¸c
ngµnh kh¸c nhau cã c¬ cÊu chi phÝ s¶n xuÊt kh¸c nhau. C¬ cÊu chi phÝ s¶n
xuÊt chÞu t¸c ®éng cña nhiÒu nh©n tè nh−: lo¹i h×nh vµ quy m« s¶n xuÊt cña
tõng doanh nghiÖp, tr×nh ®é kü thuËt, trang thiÕt bÞ, ®iÒu kiÖn tù nhiªn, c«ng
t¸c tæ chøc, n¨ng lùc qu¶n lý, tr×nh ®é tay nghÒ cña c«ng nh©n v.v..
Nghiªn cøu c¬ cÊu chi phÝ s¶n xuÊt nh»m:
- X¸c ®Þnh tû träng vµ xu h−íng thay ®æi cña tõng yÕu tè chi phÝ
s¶n xuÊt.
- KiÓm tra gi¸ thµnh s¶n phÈm vµ cã biÖn ph¸p h¹ gi¸ thµnh s¶n
phÈm.
7.1.1.2. Chi phÝ tiªu thô s¶n phÈm
§èi víi c¸c doanh nghiÖp, tiªu thô s¶n phÈm lµ hÕt søc quan träng.
Khèi l−îng s¶n phÈm hµng ho¸ tiªu thô ¶nh h−ëng quyÕt ®Þnh tíi quy m«
s¶n xuÊt kinh doanh cña doanh nghiÖp. §Ó thùc hiÖn tiªu thô s¶n phÈm,
doanh nghiÖp còng ph¶i bá nh÷ng chi phÝ nhÊt ®Þnh.
Chi phÝ l−u th«ng s¶n phÈm bao gåm: chi phÝ trùc tiÕp tiªu thô s¶n
phÈm; chi phÝ hç trî marketing vµ ph¸t triÓn.
Chi phÝ trùc tiÕp tiªu thô s¶n phÈm bao gåm: chi phÝ chän läc, ®ãng
gãi; chi phÝ bao b×, vËn chuyÓn, b¶o qu¶n; chi phÝ thuª kho, bÕn b·i v.v...
Chi phÝ hç trî marketing vµ ph¸t triÓn bao gåm: chi phÝ ®iÒu tra
nghiªn cøu thÞ tr−êng; chi phÝ qu¶ng c¸o, giíi thiÖu s¶n phÈm; chi phÝ b¶o
hµnh s¶n phÈm v.v...Tû träng cña chi phÝ nµy cã xu h−íng t¨ng trong ®iÒu
kiÖn nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng ph¸t triÓn.
7.1.1.3. Gi¸ thµnh s¶n phÈm
Nghiªn cøu chi phÝ s¶n xuÊt vµ tiªu thô s¶n phÈm ch−a cho biÕt l−îng
chi phÝ cÇn thiÕt ®Ó hoµn thµnh s¶n xuÊt vµ tiªu thô mét lo¹i s¶n phÈm hoÆc
mét ®¬n vÞ s¶n phÈm nhÊt ®Þnh. MÆt kh¸c, trong ho¹t ®éng kinh doanh, khi
quyÕt ®Þnh lùa chän ph−¬ng ¸n kinh doanh mét lo¹i s¶n phÈm nµo ®ã, doanh
Gi¸o tr×nh Tµi chÝnh doanh nghiÖp
Tr−êng §¹i häc Kinh tÕ Quèc d©n
154
nghiÖp cÇn ph¶i tÝnh ®Õn l−îng chi phÝ bá ra ®Ó s¶n xuÊt vµ tiªu thô mét s¶n
phÈm hoÆc mét khèi l−îng s¶n phÈm ®ã. Do vËy, doanh nghiÖp cÇn ph¶i x¸c
®Þnh gi¸ thµnh s¶n phÈm.
Gi¸ thµnh s¶n phÈm lµ biÓu hiÖn b»ng tiÒn toµn bé chi phÝ cña doanh
nghiÖp bá ra ®Ó hoµn thµnh viÖc s¶n xuÊt hoÆc ®Ó s¶n xuÊt vµ tiªu thô mét
lo¹i s¶n phÈm nhÊt ®Þnh.
Gi÷a gi¸ thµnh s¶n phÈm vµ chi phÝ s¶n xuÊt cã sù gièng nhau vµ kh¸c
nhau: chi phÝ s¶n xuÊt hîp thµnh gi¸ thµnh phÈm, nh−ng kh«ng ph¶i toµn bé
chi phÝ s¶n xuÊt ph¸t sinh trong kú ®Òu ®−îc tÝnh vµo gi¸ thµnh s¶n phÈm
trong kú. Gi¸ thµnh s¶n phÈm ph¶n ¸nh l−îng chi phÝ ®Ó hoµn thµnh s¶n xuÊt
hoÆc s¶n xuÊt vµ tiªu thô 1 ®¬n vÞ hay 1 khèi l−îng s¶n phÈm nhÊt ®Þnh, cßn
chi phÝ s¶n xuÊt vµ l−u th«ng s¶n phÈm thÓ hiÖn sè chi phÝ mµ doanh nghiÖp
bá ra ®Ó s¶n xuÊt vµ tiªu thô s¶n phÈm trong mét thêi kú nhÊt ®Þnh, thêi kú
nµy th−êng lµ mét n¨m.
Trong ph¹m vi s¶n xuÊt vµ tiªu thô s¶n phÈm, cã thÓ ph©n biÖt gi¸
thµnh s¶n xuÊt s¶n phÈm vµ gi¸ thµnh tiªu thô s¶n phÈm. Gi¸ thµnh s¶n xuÊt
s¶n phÈm (®èi víi s¶n phÈm x©y dùng lµ gi¸ thµnh thi c«ng) bao gåm toµn
bé chi phÝ bá ra ®Ó hoµn thµnh viÖc s¶n xuÊt s¶n phÈm. Gi¸ thµnh tiªu thô
s¶n phÈm cßn ®−îc gäi lµ gi¸ thµnh toµn bé s¶n phÈm bao gåm toµn bé chi
phÝ ®Ó hoµn thµnh c¶ s¶n xuÊt vµ tiªu thô s¶n phÈm.
Trªn gi¸c ®é kÕ ho¹ch ho¸, gi¸ thµnh s¶n phÈm cña doanh nghiÖp ®−îc
ph©n biÖt thµnh gi¸ thµnh kÕ ho¹ch vµ gi¸ thµnh thùc tÕ.
C¸c doanh nghiÖp ho¹t ®éng lu«n ph¶i quan t©m tíi viÖc gi¶m chi phÝ,
h¹ gi¸ thµnh s¶n phÈm. H¹ gi¸ thµnh s¶n phÈm lµ ®iÒu kiÖn c¬ b¶n ®Ó doanh
nghiÖp thùc hiÖn tèt tiªu thô s¶n phÈm, doanh nghiÖp cã thÓ h¹ gi¸ b¸n ®Ó
tiªu thô s¶n phÈm vµ thu håi vèn nhanh. §ång thêi, h¹ gi¸ thµnh lµ yÕu tè
quan träng ®Ó t¨ng lîi nhuËn.
H¹ gi¸ thµnh s¶n phÈm trong kú ®−îc x¸c ®Þnh cho nh÷ng s¶n phÈm so
s¸nh ®−îc th«ng qua 2 chØ tiªu: møc gi¶m gi¸ thµnh vµ tû lÖ h¹ gi¸ thµnh s¶n
phÈm.
Riªng ®èi víi s¶n phÈm x©y dùng c¬ b¶n, ng−êi ta chØ so s¸nh gi¸
thµnh thùc tÕ víi gi¸ thµnh kÕ ho¹ch hoÆc gi¸ thµnh dù to¸n cña khèi l−îng
s¶n phÈm trong cïng mét kú.
Ch−¬ng 7:
Doanh thu, chi phÝ vµ lîi nhuËn cña doanh nghiÖp
Tr−êng §¹i häc Kinh tÕ Quèc d©n 155
C¸c nh©n tè ¶nh h−ëng tíi chi phÝ s¶n xuÊt vµ gi¸ thµnh s¶n phÈm
doanh nghiÖp:
- Sù tiÕn bé cña khoa häc - kü thuËt vµ c«ng nghÖ.
- Tæ chøc lao ®éng khoa häc vµ chiÕn l−îc sö dông lao ®éng.
- Tæ chøc qu¶n lý s¶n xuÊt kinh doanh vµ qu¶n lý tµi chÝnh.
7.1.2. Chi phÝ ho¹t ®éng kinh doanh cña doanh nghiÖp
Chi phÝ ho¹t ®éng kinh doanh bao gåm c¸c chi phÝ cã liªn quan ®Õn
qu¸ tr×nh ho¹t ®éng s¶n xuÊt - kinh doanh cña doanh nghiÖp. §©y còng lµ
mét c¸ch tiÕp cËn phæ biÕn trong nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng.
Dùa vµo tÝnh chÊt c¸c yÕu tè chi phÝ: chi phÝ ho¹t ®éng kinh doanh
®−îc chia thµnh c¸c lo¹i sau:
- Chi phÝ nguyªn vËt liÖu, nhiªn liÖu, ®éng lùc (gäi t¾t lµ chi phÝ vËt
t−).
- Chi phÝ vËt t− phô thuéc vµo 2 yÕu tè lµ møc tiªu hao vËt t− vµ gi¸
vËt t−.
- Chi phÝ khÊu hao tµi s¶n cè ®Þnh (KHTSC§).
Chi phÝ KHTSC§ ®−îc x¸c ®Þnh dùa vµo nguyªn gi¸ TSC§ cÇn tÝnh
khÊu hao vµ tû lÖ KHTSC§.
- Chi phÝ tiÒn l−¬ng vµ c¸c kho¶n phô cÊp cã tÝnh chÊt l−¬ng.
- Chi phÝ b¶o hiÓm x· héi, b¶o hiÓm y tÕ vµ kinh phÝ c«ng ®oµn.
- Chi phÝ dÞch vô mua ngoµi.
- ThuÕ vµ c¸c chi phÝ kh¸c.
Dùa vµo néi dung c¸c yÕu tè chi phÝ: chi phÝ ho¹t ®éng kinh doanh
®−îc chia thµnh c¸c kho¶n môc chi phÝ trùc tiÕp vµ chi phÝ gi¸n tiÕp.
Chi phÝ s¶n xuÊt trùc tiÕp bao gåm:
- Chi phÝ vËt t− trùc tiÕp
- Chi phÝ nh©n c«ng trùc tiÕp
- Chi phÝ s¶n xuÊt chung
* Gi¸ thµnh s¶n xuÊt