Nhà Tri uệ
Nhà Tri uệ do Tri u Vũ Đệ ế sáng l p v i qu c hi u là ậ ớ ố ệ Nam Vi tệ, t nồ
t i t năm 207 TCN đ n năm 111 TCN.ạ ừ ế
L p qu cậ ố
Năm 214 TCN, nhà T nầ sai Đ Th (theo cu n S Ký c a T Mãồ ư ố ử ủ ư
Thiên, là ngu n s duy nh t cho các nhà vi t s Trung Hoa và Vi tồ ử ấ ế ử ệ
Nam sau này, là Đ Tuyồ) đem quân sang đánh vùng D ng Vi t, đ tươ ệ ặ
các qu n T ng (nam H Nam), Qu Lâm (đông b c Qu ng Tây) vàậ ượ ồ ế ắ ả
Nam H i (Qu ng Đông), cho ả ả Nhâm Ngao (theo cu n S Ký, là ố ử Nhi mệ
Hiêu hay Nh m Hiêuậ) làm Qu n Uý và ậTri u Đàệ làm L nh Úy huy nệ ệ
Long Xuyên(thu c qu n Nam H i). Năm 210 TCN, Nhâm Ngao vàộ ậ ả
Tri u Đàệ đánh n c ướ Âu L cạ c a ủAn D ng V ngươ ươ , b thua tr n ph iị ậ ả
rút v .ề
Sau khi T n Thu Hoàngầ ỷ m t, đ qu c T n h n lo n, kh i nghĩa n iấ ế ố ầ ỗ ạ ở ổ
lên kh p n i. Nhâm Ngao s p ch t, khuyên Tri u Đà chi m l y vùngắ ơ ắ ế ệ ế ấ
Bách Vi t đ t l p làm vua. Năm 208 TCN (có thuy t khác cho r ngệ ể ự ậ ế ằ
năm 179 TCN), Tri u Đà đánh th ng Âu L c, sáp nh p Âu L c vàoệ ắ ạ ậ ạ
qu n Nam H i. Năm 207 TCN, Tri u Đà l p ra n c ậ ả ệ ậ ướ Nam Vi tệ, tự
x ng làm vua n c Nam Vi t (hay Nam Vi t V ng). Sau khi nhàư ướ ệ ệ ươ
T n s p đ (206 TCN) Tri u Đà ti p t c ti n đánh và thu ph c qu nầ ụ ổ ệ ế ụ ế ụ ậ
Qu Lâm vào lãnh th ế ổ Nam Vi tệ
Quan h v i nhà Hánệ ớ
L u Bang lên ngôi ưhoàng đế (t c là ứHán Cao Tổ), c L c Gi đi s đử ụ ả ứ ể
phong v ng cho Tri u Đà. Theo Tr n Tr ng Kim, mà không có trongươ ệ ầ ọ
S Ký c a T Mã Thiên, ngu n s duy nh t cho các nhà vi t s sauử ủ ư ồ ử ấ ế ử
đó, ban đ u Tri u Đà không ph c, L c Gi bèn nói: ầ ệ ụ ụ ả "Nhà vua là
ng i n c Tàu, m m và thân thích c châu Chân Đ nh. Nay nhàườ ướ ồ ả ở ả ị
Hán đã làm vua thiên h , sai s sang phong v ng cho nhà vua, n uạ ứ ươ ế
nhà vua kháng c s th n, không làm l th phong, Hán đ t t là t cự ứ ầ ễ ụ ế ấ ứ
gi n, h y ho i m m và gi t h i thân thích c a nhà vua, r i đemậ ủ ạ ồ ả ế ạ ủ ồ
quân ra đánh thì nhà vua làm th nào?"ế Vũ v ng nghe l i y v iươ ờ ấ ộ
vàng đ ng d y làm l t , r i c i mà nói r ng: ứ ậ ễ ạ ồ ườ ằ "Ti c thay ta khôngế
đ c kh i nghi p n c Tàu, ch không thì ta cũng ch ng kém gìượ ở ệ ở ướ ứ ẳ
Hán đ !"ế [1].
Khi Hán Cao T m t, Tri u Đà x ng đ và phái binh mã đánh qu nổ ấ ệ ư ế ậ
Tr ng Sa (t nh ườ ỉ H Namồ ngày nay). Năm 181 TCN, quân Hán đánh
Tri u Vũ Đ b thua, thanh th c a ông càng l y l ng.ệ ế ị ế ủ ẫ ừ
Hán Vũ Đế lên ngôi, l i sai L c Gi sang khuyên Tri u Đà th n ph cạ ụ ả ệ ầ ụ
nhà Hán. Tri u Đà nghe theo, b đ hi u và tri u c ng nhà Hán.ệ ỏ ế ệ ề ố
Suy tàn
Tri u Đà m t (137 TCN), truy n ngôi cho cháu đích tôn là Tri u H .ệ ấ ề ệ ồ
Tri u H ngôi 12 năm (136-125), khi m t truy n ngôi cho con làệ ồ ở ấ ề
Anh T . Anh T t ng làm con tin nhà Hán, l y ng i con gái h Cù,ề ề ừ ở ấ ườ ọ
sinh con tên H ng, sau khi lên ngôi l p Cù th làm hoàng h u, H ngư ậ ị ậ ư
làm th t .ế ử
Anh T cũng ngôi đ c 12 năm thì m t (113 TCN). Th t H ngề ở ượ ấ ế ử ư
đ c l p làm vua, nh ng Cù thái h u làm nhi p chính. Cù thái h uượ ậ ư ậ ế ậ
ngang nhiên t thông v i s gi nhà Hán là An Qu c Thi u Quý, v nư ớ ứ ả ố ế ố
là ng i tình cũ khi đ t Hán khi ch a l y Anh T .ườ ở ấ ư ấ ề
T t ng ể ướ L Giaữ (có tài li u nói ông là ng i Vi t) làm quan tr i baệ ườ ệ ả
đ i vua Tri u, đ c lòng dân h n vua, mu n làm lo n. Thái h uờ ệ ượ ơ ố ạ ậ
mu n m n tay nhà Hán gi t L Gia. L Gia v nhà d y quân, gi tố ượ ế ữ ữ ề ấ ế
vua và Cù thái h u cùng b n s gi nhà Hán, l p cháu c a Tri u Đà làậ ọ ứ ả ậ ủ ệ
Ki n Đ c làm vua, t c là ế ứ ứ Thu t D ng v ngậ ươ ươ (112 TCN).
Hán Vũ đ sai Hàn Thiên Thu mang quân đánh Nam Vi t. L Gia đónế ệ ữ
đánh gi t đ c Hàn Thiên Thu. ế ượ Hán Vũ đế li n sai D ng B c, Lề ươ ộ ộ
Bác Đ c đem đ i quân sang đánh, ứ ạ Thu t D ng V ngậ ươ ươ Ki n Đ c vàế ứ
T t ng L Gia đ u l n l t b b t và b h i (111 TCN).ể ướ ữ ề ầ ượ ị ắ ị ạ
Sau khi chi m đ c Nam Vi t, Hán Vũ đ đ i tên Nam Vi t thành ế ượ ệ ế ổ ệ Bộ
Giao Chỉ, chia đ t Nam Vi t thành 9 qu nấ ệ ậ
Nhà Tri u và n c Nam Vi t tính t Tri u Đà đ n Tri u Ki n Đ c làệ ướ ệ ừ ệ ế ệ ế ứ
5 đ i vua, t n t i 97 năm (206 - 111 TCN).ờ ồ ạ
V n đ chính th ngấ ề ố
Nhà Tri uệ trong l ch s Trung Hoa là m t vua ch h u trong đ qu cị ử ộ ư ầ ế ố
Trung Hoa, nh ng là m t giai đo n l ch s gây tranh cãi trong nh ngư ộ ạ ị ử ữ
s gia Vi t Namử ệ . Ng i Trung Hoa không công nh n nhà Tri u vàườ ậ ệ
Tri u Đàệ thu c n c h vì ông là Nam Vi t hi u úy còn theo quanộ ướ ọ ệ ệ
đi m chính th ng Vi t Nam ngày nay thì ể ố ở ệ Tri u Đàệ b coi là gi c xâmị ặ
l c.ượ [2]
Quan đi m chính th ng th i phong ki n, th hi n qua các s gia t ể ố ờ ế ể ệ ử ừ Lê
Văn H uư đ n ếTr n Tr ng Kimầ ọ , coi đó là th i kỳ ờđ c l pộ ậ c a Vi tủ ệ
Nam, b i vì h Tri u cai tr Nam Vi t đ c l p v i ở ọ ệ ị ệ ộ ậ ớ nhà Hán cho t i t nớ ậ
năm 111 TCN, khi các đ i quân nhà Hán xâm l c đ t n c này vàộ ượ ấ ướ
sáp nh p nó vào đ ch Hán thành b ậ ế ế ộ Giao Chỉ. Quan đi m chínhể
th ng hi n nay t i Vi t Namố ệ ạ ệ [c nầ d nẫ ngu nồ], cho r ng đây là giai đo n ằ ạ Vi tệ
Nam b ịTrung Qu cố cai tr , b i vì:ị ở
•Tri u Đàệ là ng i Trung Qu c, quê châu Chân Đ nh. ườ ố ở ị
•Tri u Đà là t ng ệ ướ nhà T nầ, v sau cát c v i trung ng l pề ứ ớ ươ ậ
n c riêng, đã thôn tính ướ Âu L cạ.
•Di n tích ph n ệ ầ Vi t Namệ ngày nay ch chi m m t ph n r t nhỉ ế ộ ầ ấ ỏ
trong Nam Vi t, mà di n tích ph n Trung Qu c ngày nay chi mệ ệ ầ ố ế
h u h t n c Nam Vi t. ầ ế ướ ệ
•Dân chúng trong ph n Vi t Nam ngày nay ch chi m m t ph nầ ệ ỉ ế ộ ầ
r t nh trong n c Nam Vi t, mà dân chúng trong ph n Trungấ ỏ ướ ệ ầ
Qu c ngày nay chi m ph n l n h n r t nhi u trong n c Namố ế ầ ớ ơ ấ ề ướ
Vi t. ệ
Tuy nhiên các sách v đ i x a v n công nh n nhà Tri u, trái v i quanở ờ ư ẫ ậ ệ ớ
đi m chính th ng hi n nay. Đ i Tr n, s gia ể ố ệ ờ ầ ử Lê Văn H uư khi vi t bế ộ
Đ i Vi t s ký đã chép t ạ ệ ử ừ Tri u Vũ Đệ ế đ n ếLý Chiêu Hoàng và so
sánh Vũ Đ v i các b c vua hi n th i c nh Thu n, Văn V ng:ế ớ ậ ề ờ ổ ư ấ ươ
Tri u Vũ Đ khai thác đ t Vi t ta mà t làm đ trong n c, đ iệ ế ấ ệ ự ế ướ ố
ngang v i ớnhà Hán, g i th x ng là "lão phu", m đ u cử ư ư ở ầ ơ
nghi p đ v ng cho n c Vi t ta, công y có th nói là to l mệ ế ươ ướ ệ ấ ể ắ
v y. Ng i làm vua n c Vi t sau này n u bi t b t ch c Vũậ ườ ướ ệ ế ế ắ ướ
Đ mà gi v ng b cõi, thi t l p vi c quân qu c, giao thi p v iế ữ ữ ờ ế ậ ệ ố ệ ớ
láng gi ng ph i đ o, gi ngôi b ng nhân, thì gìn gi b cõiề ả ạ ữ ằ ữ ờ
đ c lâu dài, ng i ượ ườ ph ng B cươ ắ không th l i ng p nghé đ c.ể ạ ấ ượ
Cho t i ớTh k 20ế ỷ , H c giọ ả Tr n Tr ng Kimầ ọ trong Vi t Nam S l cệ ử ượ
v n công nh n nhà Tri u nh là m t tri u đ i chính th ng c a ẫ ậ ệ ư ộ ề ạ ố ủ Vi tệ
Nam. Có m t s tác gi ph ng Tây cũng công nh n đi u này và choộ ố ả ươ ậ ề
r ng ch t i khi quân Hán sang t n công ằ ỉ ớ ấ Nam Vi tệ, th i B c thu cờ ắ ộ c aủ
Vi t Nam m i b t đ u.ệ ớ ắ ầ
Các đ i vua nhà Tri uờ ệ
Danh hi u (ch Hán,ệ ữ
âm pinyin, âm Qu ngả
Đông)
Tên húy (ch Hán, âm pinyin, âmữ
Qu ng Đông)ả
Th i gianờ
ngôiở
Nhà Tri uệ
207 TCN - 111 TCN
Vũ V ng (ươ ơ0, Wǔ
Wáng, Mou5 Wong4)
hay Vũ Đ (ế ếá , Wǔ
Tri u Đàệ ( ( , Zhào Tuó, Ziu6 To4) 207 TCN-
137 TCN
Dì, Mou5 Tai3)
Văn V ngươ ( ( , Wén
Wáng, Man4 Wong4)
Tri u H (ệ ồ ồá , Zhào Hú, Ziu6 Wu4)
hay Tri u M t/Mu i (ệ ạ ộ ộ , Zhào Mò,
Ziu6 Mut6)
137 TCN-
124 TCN
Minh V ngươ ( ( ,
Míng Wáng, Ming4
Wong4)
Tri u Anh T (ệ ề ềon, Zhào Yīngqí,
Ziu6 Ying1 Cai4)
124 TCN-
113 TCN
Ai V ngươ ( ( , Āi
Wáng, Oi1 Wong4)
Tri u H ng (ệ ư ưá , Zhào Xīng, Ziu6
Hing1)
113 TCN-
112 TCN
D ng V ng (ươ ươ ơ1,
Yáng Wáng, Joeng4
Wong4)?
Tri u Ki n Đ c (ệ ế ứ ứon, Zhào Jiàndé,
Ziu6 Gin3 Dak1)
112 TCN-
111 TCN