TRƯỜNG ÐẠI HỌC Y DƯỢC TP HỒ CHÍ MINH
KHOA Y TẾ CÔNG CỘNG
Bộ môn Thống kê Y Học và Tin Học
Căn bản
thống kê y học
Betty Kirwood
(London School of Hygiene and Tropical Medicine)
Dịch thuật: Ðỗ Văn Dũng
TP Hồ Chí Minh
Tháng 1/2001
i
MỤC LỤC
MỤC LỤC............................................................................................................................................. I
LỜI NÓI ÐẦU....................................................................................................................................... 1
CĂN BẢN..............................................................................................................................................3
Thống kê là gì?...................................................................................................................................3
Dân số và mẫu....................................................................................................................................3
Xác định dân số.................................................................................................................................. 4
Phân tích số liệu và trình bày kết quả.................................................................................................4
Chọn máy tính cầm tay....................................................................................................................... 5
TẦN SUẤT, PHÂN PHỐI TẦN SUẤT VÀ TỔ CHỨC ÐỒ.............................................................6
Giới thiệu ...........................................................................................................................................6
Tần suất (số liệu định tính).................................................................................................................6
Phân phối tần suất (số liệu định lượng)..............................................................................................6
Tổ chức đồ .........................................................................................................................................8
Ða giác tần suất ..................................................................................................................................9
Phân phối tần suất của dân số.............................................................................................................9
Hình dạng của phân phối tần suất.....................................................................................................10
TRUNG BÌNH, ÐỘ LỆCH CHUẨN VÀ SAI SỐ CHUẨN.............................................................11
Giới thiệu .........................................................................................................................................11
Trung bình, trung vị và yếu vị..........................................................................................................11
Số đo sự biến thiên...........................................................................................................................11
Tính toán trung bình và độ lệch chuẩn từ phân phối tần suất ........................................................... 13
Thay đổi đơn vị................................................................................................................................14
Sai số lấy mẫu và sai số chuẩn .........................................................................................................14
PHÂN PHỐI BÌNH THƯỜNG .........................................................................................................16
Giới thiệu .........................................................................................................................................16
Phân phối bình thường chuẩn........................................................................................................... 16
Bảng tính diện tích dưới đường cong của phân phối bình thường.................................................... 17
Các điểm phần trăm của phân phối bình thường ..............................................................................19
KHOẢNG TIN CẬY CỦA TRUNG BÌNH ......................................................................................21
Giới thiệu .........................................................................................................................................21
Trường hợp mẫu cỡ lớn (phân phối bình thường) ............................................................................ 21
Mẫu nhỏ...........................................................................................................................................22
Khoảng tin cậy dùng phân phối t......................................................................................................22
Tóm tắt các trường hợp ....................................................................................................................23
KIỂM ÐỊNH Ý NGHĨA CỦA MỘT TRUNG BÌNH....................................................................... 26
Giới thiệu .........................................................................................................................................26
Kiểm định t cặp đôi..........................................................................................................................26
Quan hệ giữa khoảng tin cậy và kiểm định ý nghĩa..........................................................................28
Kiểm định ý nghĩa 1 đuôi và 2 đuôi .................................................................................................28
Kiểm định t một mẫu........................................................................................................................29
Kiểm định bình thường.....................................................................................................................29
Các loại sai lầm trong kiểm định giả thuyết .....................................................................................30
SO SÁNH HAI TRUNG BÌNH..........................................................................................................32
Giới thiệu .........................................................................................................................................32
Phân phối lấy mẫu của hiệu số hai trung bình .................................................................................. 32
Kiểm định bình thường (mẫu lớn hay biết độ lệch chuẩn)................................................................32
Kiểm định t (mẫu nhỏ, độ lệch chuẩn bằng nhau) ............................................................................33
Cỡ mẫu nhỏ, độ lệch chuẩn không bằng nhau..................................................................................35
SO SÁNH NHIỀU TRUNG BÌNH - PHÂN TÍCH PHƯƠNG SAI ................................................36
Giới thiệu .........................................................................................................................................36
ii
Phân tích phương sai một chiều........................................................................................................ 37
Phân tích phương sai hai chiều.........................................................................................................39
Quy hoạch cân đối có lặp .................................................................................................................40
Quy hoạch cân đối không lặp ...........................................................................................................40
Quy hoạch không cân đối................................................................................................................. 42
Tác động cố định và ngẫu nhiên.......................................................................................................43
TƯƠNG QUAN VÀ HỒI QUY TUYẾN TÍNH ...............................................................................45
Giới thiệu .........................................................................................................................................45
Tương quan ......................................................................................................................................45
Hồi quy tuyến tính............................................................................................................................47
Sử dụng máy tính cầm tay ................................................................................................................50
HỒI QUY BỘI .................................................................................................................................... 51
Giới thiệu .........................................................................................................................................51
Phương pháp phân tích phương sai dùng cho hồi quy tuyến tính đơn.............................................. 51
Quan hệ giữa hệ số tương quan và bảng phân tích phương sai.........................................................52
Hồi quy bội với 2 biến số................................................................................................................. 52
Hồi quy bội với nhiều biến............................................................................................................... 53
Hồi quy bội với các biến giải thích rời rạc .......................................................................................54
Hồi quy bội với các biến giải thích phi tuyến tính............................................................................54
Quan hệ giữa hồi quy bội và phân tích phương sai...........................................................................55
Phân tích đa biến..............................................................................................................................55
XÁC SUẤT..........................................................................................................................................56
Giới thiệu .........................................................................................................................................56
Tính toán xác suất ............................................................................................................................56
Quy tắc nhân.....................................................................................................................................56
Quy tắc cộng ....................................................................................................................................57
TỈ LỆ...................................................................................................................................................58
Giới thiệu .........................................................................................................................................58
Phân phối nhị thức............................................................................................................................58
Kiểm định ý nghĩa cho tỉ lệ đơn dùng phân phối nhị thức................................................................ 60
Xấp xỉ phân phối bình thường của phân phối nhị thức.....................................................................63
Kiểm định ý nghĩa và khoảng tin cậy dùng xấp xỉ bình thường .......................................................63
KIỂM ÐỊNH CHI BÌNH PHƯƠNG CHO BẢNG DỰ TRÙ ..........................................................67
Giới thiệu .........................................................................................................................................67
Bảng 2 × 2 (so sánh hai tỉ lệ)............................................................................................................ 67
Công thức ngắn gọn cho bảng 2 × c ................................................................................................71
BỔ SUNG MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP CHO BẢNG DỰ TRÙ......................................................72
Giới thiệu .........................................................................................................................................72
Kiểm định chính xác cho bảng 2 × 2 ............................................................................................... 72
So sánh 2 tỉ lệ - trường hợp cặp đôi..................................................................................................73
Phân tích nhiều bảng 2 × 2 ..............................................................................................................75
Kiểm định chi bình phương định hướng...........................................................................................78
Kĩ thuật phức tạp hơn.......................................................................................................................79
ÐO LƯỜNG BỆNH TẬT VÀ TỬ VONG ........................................................................................81
Giới thiệu .........................................................................................................................................81
Tỉ suất sinh và chết........................................................................................................................... 81
Ðo lường tử vong trong một nghiên cứu ..........................................................................................82
Ðo lường tử vong .............................................................................................................................82
Tỉ suất chuẩn hóa .............................................................................................................................84
Phân tích tỉ suất ................................................................................................................................87
PHÂN TÍCH SỐNG CÒN..................................................................................................................88
Giới thiệu .........................................................................................................................................88
Bảng sống.........................................................................................................................................88
So sánh các bảng sống......................................................................................................................90
Mô thức sống còn.............................................................................................................................91
iii
PHÂN PHỐI POISSON..................................................................................................................... 92
Giới thiệu .........................................................................................................................................92
Ðịnh nghĩa........................................................................................................................................92
Hình dáng.........................................................................................................................................93
Kết hợp số đếm ................................................................................................................................93
Phân phối Poisson và tỉ suất............................................................................................................. 94
Phân tích tỉ suất mới mắc .................................................................................................................95
TÍNH PHÙ HỢP CỦA PHÂN PHỐI TẦN SUẤT........................................................................... 97
Giới thiệu .........................................................................................................................................97
Phù hợp theo phân phối bình thường................................................................................................ 97
Kiểm định phù hợp chi bình phương................................................................................................98
PHÉP BIẾN ÐỔI .............................................................................................................................. 102
Giới thiệu .......................................................................................................................................102
Phép biến đổi logarithm ................................................................................................................. 102
Chọn phép biến đổi ........................................................................................................................106
PHƯƠNG PHÁP PHI THAM SỐ................................................................................................... 108
Giới thiệu .......................................................................................................................................108
Kiểm định sắp hạng có dấu Wilcoxon............................................................................................109
Kiểm định tổng sắp hạng Wilcoxon ...............................................................................................110
Tương quan sắp hạng Spearman.....................................................................................................111
LẬP KẾ HOẠCH VÀ TIẾN HÀNH NGHIÊN CỨU ....................................................................113
Giới thiệu .......................................................................................................................................113
Mục tiêu của nghiên cứu ................................................................................................................113
Phân tích thống kê hộ tịch ..............................................................................................................113
Nghiên cứu quan sát....................................................................................................................... 114
Nghiên cứu thực nghiệm ................................................................................................................ 115
Quy hoạch bản vấn lục ................................................................................................................... 116
Kiểm tra số liệu .............................................................................................................................. 117
NGUỒN GỐC SAI SỐ.....................................................................................................................118
Giới thiệu .......................................................................................................................................118
Sai số chọn lựa ...............................................................................................................................118
Sai lệch gây nhiễu...........................................................................................................................118
Sai lệch thông tin............................................................................................................................119
Ðộ nhậy cảm và độ đặc hiệu...........................................................................................................119
Hồi quy về trung bình.....................................................................................................................120
PHƯƠNG PHÁP LẤY MẪU...........................................................................................................123
Giới thiệu .......................................................................................................................................123
Chọn mẫu ngẫu nhiên đơn..............................................................................................................123
Chọn mẫu hệ thống......................................................................................................................... 124
Các lược đồ lấy mẫu phức tạp hơn.................................................................................................124
Lấy mẫu phân tầng .........................................................................................................................125
Lấy mẫu nhiều bậc .........................................................................................................................125
Lấy mẫu cụm..................................................................................................................................126
NGHIÊN CỨU ÐOÀN HỆ VÀ BỆNH CHỨNG............................................................................ 127
Giới thiệu .......................................................................................................................................127
Nghiên cứu đoàn hệ........................................................................................................................127
Nguy cơ tương đối..........................................................................................................................127
Nguy cơ qui trách...........................................................................................................................128
Nghiên cứu bệnh chứng.................................................................................................................. 132
THỬ NGHIỆM LÂM SÀNG VÀ NGHIÊN CỨU CAN THIỆP .................................................. 136
Giới thiệu .......................................................................................................................................136
Thử nghiệm lâm sàng .....................................................................................................................136
Thử nghiệm vaccine .......................................................................................................................139
Nghiên cứu can thiệp......................................................................................................................140
iv
TÍNH CỠ MẪU CẦN THIẾT .........................................................................................................141
Giới thiệu .......................................................................................................................................141
Nguyên lí của việc xác định cỡ mẫu...............................................................................................141
Công thức tính cỡ mẫu ...................................................................................................................143
SỬ DỤNG MÁY TÍNH ....................................................................................................................149
Giới thiệu .......................................................................................................................................149
Phần cứng máy tính........................................................................................................................ 149
Ổ đĩa............................................................................................................................................... 149
Tổ chức dữ liệu ..............................................................................................................................150
Sao chép lưu...................................................................................................................................150
Phần mềm máy tính........................................................................................................................151
CHÈ MUÛC......................................................................................................................................152
