Văn học Việt Nam thời trung đại- Hồ Xuân
Hương, Bà Chúa thơ Nôm
Như một hiện tượng văn học đặc biệt, Xuân Hương được tôn
vinh là một bậc kỳ nữ, kỳ tài. Nàng là một kỳ nữ vì con người
nàng độc đáo khác đời. Xuân Hương là một bậc kỳ tài vì nàng trí
tuệ hơn người, là "bà chúa thơ Nôm" với lối viết lạ lùng đến kinh
ngạc.
Thời Xuân Hương là thời những người đàn bà suốt đời nhất nhất
chỉ biết ép mình theo khuôn khổ "tam tòng tứ đức", lặng lẽ ngậm
bồ hòn làm ngọt, sống tan loãng vào gia đình, lấy hạnh phúc của
người khác làm niềm vui lẽ sống, lấy sự hy sinh cho chồng con
làm hạnh phúc của chính mình. Như mặt trăng, họ chỉ biết tỏa
sáng vì người khác, tận tụy vun đắp cho tổ ấm, sinh con đẻ cái,
nhẫn nại cam chịu như hạt mưa sa, như con rùa tội nghiệp, như
cái giếng giữa đàng... Cuộc đời cứ thế chảy trôi, để rồi mọi kiếp
người lặp lại số phận buồn tẻ; làm con gái, làm vợ, làm mẹ, làm
bà và âm thầm đi vào lòng đất.
Xuân Hương là một người đàn bà đa đoan lệch chuẩn, nàng
không xuất hiện như một cái bóng mờ bên chồng trong gia đình
mà là một cá nhân độc lập ngoài xã hội. Ở người đàn bà "lỗi mùa
sinh"ấy, trời cho cái gì lại lấy đi cái đó. Nàng thông minh, mẫn
tiệp, yêu đời, khát khao hạnh phúc thì suốt đời mệnh bạc. Nàng
ôm đàn mà vắng cả năm cung. Người có khả năng tuyệt vời làm
mẹ, làm vợ nhưng không chồng, không con, không nơi nương
tựa, đơn côi giữa cõi trần. Căn nhà tăm tối lạnh lẽo, không ánh
sáng, không lửa ấm là hình ảnh cuộc đời nàng.
Đó là bi kịch lớn nhất của kiếp đàn bà, bởi đối với họ hạnh phúc
tình yêu, tổ ấm gia đình vô cùng thiêng liêng và quan trọng.
Thuyền mạnh vì lái, gái mạnh vì chồng. Như rồng không vây,
Xuân Hương càng tài hoa càng mệnh bạc. Đã hai lần nàng nhắm
mắt, vin vào chút phận "sắn bìm", nhưng cả hai lần "cố đấm ăn
xôi, xôi lại hẩm", gần như suốt đời nàng độc thân với những bi
kịch của kiếp hoa dại bị dập vùi.
Nỗi đau của Xuân Hương đâu phải của riêng nàng, "Chỉ có
những nhà văn bé nhỏ mới nói lên tiếng nói của riêng bản thân
mình, và cũng chỉ anh nghe được tiếng khóc than lí nhí của anh
ta mà thôi" (Bi-ê-lin-xki). Xuân Hương đã ôm trong trái tim nỗi đau
của cả thời đại - một thời đại đầy bi kịch. Xuân Hương mang
trong mình bi kịch của Thúy Kiều, của nàng Ơgiênni Grăngđê tội
nghiệp, của người phụ nữ đơn chiếc trong ca dao:
Tròng trành như nón không quai
Như thuyền không lái, như ai không chồng
Nàng thu nhận cả bi kịch của người cung nữ, cả nỗi đau của
người chinh phụ, cả nỗi đoạn trường của công chúa Ngọc Hân lá
ngọc cành vàng. Trong xã hội phong kiến suy tàn, mọi người đàn
bà đều chịu chung số phận bất hạnh:
Đau đớn thay phận đàn bà
Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung
(Nguyễn Du)
Dù an phận như Thị Kính, hay phóng túng như Thị Mầu, liều lĩnh
như Súy Vân họ đều bất hạnh trong nỗi đoạn trường cay đắng
trong khi từ thẳm sâu trái tim, mọi phụ nữ đều muốn bình yên,
hạnh phúc. Cực chẳng đã, Xuân Hương đành phải vùng lên
chống lại xã hội phong kiến tàn nhẫn, chống lại cường quyền với
thần quyền; cất tiếng nói đòi quyền sống cho người phụ nữ. Đó là
quyền làm mẹ, làm vợ, quyền được yêu và hưởng hạnh phúc
chăn gối - những quyền sống tối thiểu và thiết yếu của cả giới
mình.
Thơ Xuân Hương là tiếng hát trái tim của Xuân Hương. Đó là
những vần thơ của người phụ nữ viết cho người phụ nữ. Văn
chương nàng in rõ sắc màu giới tính, bởi đàn bà luôn nhìn đời
bằng con mắt riêng. Xuân Hương không chỉ cảm nhận cuộc đời
bằng cái nhìn giới tính mà còn cảm nhận bằng cái nhìn đầy cá
tính.
Nàng có một cái nhìn sắc nhọn của phóng sự, vì đã chọn những
điểm nóng bỏng của cuộc sống, và từ mặt trái của xã hội phong
kiến thối nát. Là một người khát sống thèm yêu, nàng đã cảm
nhận thế giới bằng toàn bộ giác quan, bằng đôi mắt xanh non
mới lạ, bằng đôi tai thính nhạy, bằng xúc giác mạnh mẽ, bằng tất
cả sức sống của tuổi trẻ, chứ không phải chỉ bằng cái tâm, cái chí
như các nhà nho hành đạo.
Góc tiếp cận thực tại mới mẻ này đã giúp Xuân Hương phát hiện
và lý giải hiện thực một cách hết sức độc đáo. ở nàng đã xuất
hiện một quan niệm mới lạ về con người. Con người xuất hiện
mang màu sắc cá nhân, con người với những đặc điểm về giới
tính, với hạnh phúc trần tục, với tình yêu và khát vọng tự nhiên.