VIÊM GAN B TẠI VIỆT NAM
Việt Nam nằm trong vùng dịch tể cao của siêu vi viêm gan B, ước
tính có khoảng 10 triệu người mang HBsAg nên viêm gan siêu vi B là vấn
đề quan trọng của sức khoẻ cộng đồng. Tỷ lệ mang HBsAg cao nhất là lứa
tuổi từ 41-50 chiếm 18,7% trong khi lứa tuổi có tỷ lệ thấp nhất từ 0-10 là
10,7 %. Nhưng tỷ lệ HBeAg(+) /HBsAg(+) của lứa tuổi 0-10 là 91 %. Theo
diễn biến tự nhiên, tỷ lệ mất HBsAg hàng năm là 1-2%, và chuyển đổi huyết
thanh HBeAg chung là 9,6%.
Về lây truyền dọc, nếu thai phụ có HBsAg(+), nguy cơ con bị nhiễm
là 40-50%, còn thai phụ có cả HBsAg(+) và HBeAg(+), nguy cơ con bị
nhiễm là 90%.
Về bệnh lý của gan liên quan với siêu vi viêm gan B, GS Phiệt cho
biết tỷ lệ viêm gan cấp ở bệnh viện có dấu ấn siêu vi viêm gan B là 40-50%,
bệnh xơ gan trên người mang HBsAg(+) là 30-40%. Ung thư gan chiếm
38/100.000 người dân, đứng thứ hai sau ung thư phổi, HBsAg(+) trong ung
thư gan là 80-90%. Ðiều trị viêm gan siêu vi B mạn tính hiện nay tại Việt
Nam còn khó khăn, do vậy vấn đề quan trọng là dự phòng bao gồm chủng
ngừa, giáo dục đại chúng phòng chống lây truyền và sàng lọc siêu vi viêm
gan B trong truyền máu và ghép cơ quan.
Về mặt điều trị viêm gan siêu vi B mạn tính, GS BS. Hie-Won L.
Hann, Giám đốc Trung tâm Phòng chống bệnh gan bệnh viện Ðại học
Thomas Jefferson, Philadelphia, Hoa Kỳ trình bày.
Trong số các siêu vi viêm gan được biết trên người (siêu vi viêm gan
A, B, C, D và E), thì HBV và siêu vi viêm gan C (HCV) là những siêu vi
quan trọng nhất gây viêm gan mạn tính, xơ gan và ung thư gan. Trong khi
ung thư gan hiếm gặp tại Hoa Kỳ, thì có lẽ đây là loại ung thư phổ biến nhất
ở châu Á và Tây Phi. Nói chung, 80 đến 85% số trường hợp ung thư gan có
kết hợp căn nguyên với HBV và phần lớn số ung thư gan không có HBV đều
được quy cho HCV.
Số liệu gần đây về ung thư tại California, tiểu bang có dân số người
Mỹ gốc Á đông nhất, chỉ ra rằng ung thư gan được xếp hạng từ thứ hai đến
thứ năm trong số các ung thư thường gặp nhất đối với nam giới người Hoa,
người Triều Tiên, người Lào, người Căm-pu-chia, người Phi-lip-pin và
người Việt.
Trên thế giới, có hơn hai tỉ người bị nhiễm HBV, với ước lượng 350-
400 triệu người bị nhiễm HBV mạn tính. Khoảng 25 đến 40% số người bị
nhiễm HBV mạn tính này chết sớm vì xơ gan và/hoặc ung thư gan.
Ba phần tư số người mang HBV sống ở châu Á; tỷ lệ người mang
HBV mạn tính ở Trung Quốc và Ðông Nam Á ở mức cao từ 8% dân số trở
lên. Nhiễm HBV cũng phổ biến ở châu Phi hạ Sahara. Tỉ lệ lưu hành HBV ở
mức trung bình tại vùng Ðịa Trung Hải, Nhật Bản, và một phần Ðông Âu.
Nhiễm HBV tương đối ít gặp, ảnh hưởng dưới 2% dân số, tại phần lớn Tây
Âu, châu Úc và châu Mỹ. Mặc dù vậy, hàng năm có khoảng 300.000 người
tại Hoa Kỳ và có đến một triệu người châu Âu bị nhiễm bệnh.
Sự khác biệt về tỉ lệ lưu hành toàn cầu là do khác biệt về các đường
lây truyền HBV chính. Ở các vùng bệnh lưu hành địa phương như châu Á và
Tây Phi, lây truyền HBV thường xảy ra trong thời kỳ chu sinh, với tỉ lệ lây
truyền cho trẻ sơ sinh cao đến 90% từ các bà mẹ có HBsAg và HBeAg
dương tính (HBeAg (+) có nghĩa là siêu vi nhân đôi nhiều).
Cách lây truyền này cũng xảy ra ở những vùng có tỉ lệ lưu hành thấp,
chủ yếu là ở những người nhập cư từ các vùng có bệnh lưu hành địa phương.
Hơn nữa, nhiễm bệnh ở tuổi càng nhỏ, thì cơ hội trở thành người mang HBV
mạn tính càng cao.
Các chương trình tiêm chủng tuy thành công, nhưng vẫn thường gặp
các trường hợp mới nhiễm HBV tại nhiều nước có mức độ lưu hành địa
phương cao, và có hàng triệu người đã nhiễm siêu vi mà đối với họ những
văc-xin hiện dùng không có tác dụng. Do đó, can thiệp điều trị là phương án
duy nhất đối với những người có bệnh gan thật sự do nhiễm HBV.
Ðáng chú ý là trong phần lớn các trường hợp ung thư gan, thời gian từ
khi nhiễm HBV đến khi phát triển ung thư gan phải mất từ 20 đến 40 năm.
Vì viêm gan B mạn tính và/hoặc xơ gan hiện diện cùng với hoặc xảy ra
trước ung thư gan trong đa số trường hợp, nên liệu pháp kháng siêu vi hữu
hiệu trong những giai đoạn này có thể ngăn ngừa hoặc làm chậm phát triển
ung thư gan.
Liệu pháp kháng siêu vi có mục đích chặn đứng sự nhân đôi siêu vi.
Trị liệu thành công đối với nhiễm HBV được định nghĩa là mất HBeAg và
DNA HBV trong huyết thanh (cả hai đều chứng tỏ ức chế sự nhân đôi siêu
vi) đi kèm với bình thường hóa các enzym gan.
Interferon-alpha (IFN-a) đã được dùng trong thập niên vừa qua để
điều trị viêm gan B mạn tính. Kết cục thuận lợi đối với liệu pháp IFN-a khi
kèm theo các yếu tố như mắc bệnh ở tuổi trưởng thành, nồng độ ALT cao từ
đầu, DNA HBV thấp từ đầu, không có xơ gan, và giới nữ. Ða số bệnh nhân
viêm gan B mạn tính, đặc biệt là ở các vùng bệnh lưu hành, không có đủ các
yếu tố đó và kém đáp ứng với IFN-a. Thuốc này đắt tiền và thường kém
được dung nạp, và bị chống chỉ định trên bệnh nhân xơ gan tiến triển, những
người rất cần một điều trị hữu hiệu.
Một vài thuốc kháng siêu vi đầy hứa hẹn đối với HBV đã được phát
triển trong những năm gần đây. Trong số đó, lamivudin là thuốc kháng siêu
vi dùng đường uống có nhiều hứa hẹn nhất. Lamivudin là một chất đồng
đẵng nucleosid (đồng phân đối ảnh (-) của 2?3?-dideoxy-3?-thiacytidin) và
đã được dùng điều trị HBV từ tháng 12/1998 do GlaxoSmithKline nghiên
cứu và phát triển, được lưu hành trên thị trường dưới tên Epivir-HBV tại
Hoa Kỳ và Zeffix tại châu Á.
Lamivudin được triphosphat-hóa trong tế bào và thời gian bán hủy nội
bào của dạng triphosphat từ 17-19 giờ. Lamivudin triphosphat ức chế hoạt
động của DNA polymerase (enzym phiên mã ngược) lệ thuộc RNA của
HBV, làm chấm dứt chuỗi DNA mới tạo thành của HBV. Vì vậy, lamivudin
là chất ức chế mạnh sự nhân đôi HBV. Những thử nghiệm lâm sàng đa trung
tâm giai đoạn III mới đây ở châu Á và Hoa Kỳ cho thấy lamivudin có hiệu
quả cao trong viêm gan B mạn tính, được chứng minh bởi khả năng thải trừ
