Ebook created by CLB195_ Bài giảng của BS Nguyễn Dũng Tuấn
Bài 1: Bệnh di truyền: Ðịnh nghĩa - Phân loại
Bài 2: Nguyên lý chẩn đoán - điều trị bệnh di truyền
Bài 3: Tham vấn di truyền
Ebook created by CLB195_ Bài giảng của BS Nguyễn Dũng Tuấn
BỆNH DI TRUYỀN
ÐỊNH NGHĨA – PHÂN LOẠI
I. ÐẠI CƯƠNG:
- Làm thế nào để nhận biết một trường hợp bệnh lý nào đó có thể là
bệnh di truyền ?
Câu trả lời hoàn toàn không đơn giản vì bệnh nhân không thể than phiền với
thầy thuốc rằng " Tôi đau ở gien của tôi quá" hoặc "Hình như bộ gien của tôi
có vấn đề" … Mặt khác, hầu hết bệnh nhân không thể biết bản thân bị bệnh
di truyền nên thường đến một thầy thuốc đa khoa hoặc một bệnh viện nào đó
mà không đến khám chuyên khoa di truyền. Do đó, dù làm việc ở đâu, người
thầy thuốc cũng phải biết cách phát hiện bệnh di truyền sớm và kịp thời để
có thể can thiệp đúng lúc cho người bệnh.
- Một cách tổng quát, nếu một bệnh lý nào đó có liên quan đến ít nhất hai
người trong cùng một gia đình thì có thể bệnh đó có nguồn gốc từ di
truyền. Tuy nhiên, cũng nên lưu ý rằng có một số bệnh liên quan đến hai, ba
người trong cùng một gia đình nhưng hoàn toàn không có nguồn gốc di
truyền. Ngược lại, cũng có nhiều trưòng hợp là bệnh di truyền nhưng chỉ
gây ảnh hưởng đến duy nhất một cá thể trong gia đình.
- Nguy cơ mắc bệnh là gì?
Ðây là một khái niệm thường được sử dụng trong di truyền, nhằm để đánh
giá khả năng mắc bệnh của những cá thể khác trong gia đình của một
bệnh nhân di truyền. Ví dụ: một bà mẹ đã sinh một con mắc hội chứng
Down thì nguy cơ có con thứ hai mắc hội chứng Down sẽ gấp đôi người
bình thường cùng lứa tuổi.
II. ÐỊNH NGHĨA:
- Ðịnh nghĩa: Bệnh di truyền là bệnh mà yếu tố di truyền có đóng vai
trò trong bệnh sinh.
- Yếu tố di truyền có thể là một rối loạn ở mức độ phân tử, hoặc rối loạn ở
mức độ nhiễm sắc thể, hoặc có thể do nhiều yếu tố cùng gây ra, trong đó có
nguyên nhân môi trường.
- Trong rất nhiều trường hợp, bệnh di truyền xảy ra là do tương tác giữa môi
trường và yếu tố di truyền. Tùy theo sự ảnh hưởng của yếu tố nào nhiều
(môi trường hay di truyền) mà chúng ta sẽ có các bệnh đơn thuần di truyền
hoặc bệnh vừa do môi trường vừa do di truyền.
Ebook created by CLB195_ Bài giảng của BS Nguyễn Dũng Tuấn
Ví dụ: bệnh Tay-Sach (bệnh của tiêu thể) là bệnh đơn thuần di truyền kiểu
gien lặn, ngược lại, tiểu đường là bệnh vừa do di truyền vừa do môi trường
cùng tác động.
III. PHÂN LOẠI:
Có nhiều cách phân loại bệnh di truyền, trong đó có hai cách phân loại
thường được sử dụng nhất: phân loại theo yếu tố di truyền hoặc phân loại
theo tỉ trọng môi trường-di truyền.
A. PHÂN LOẠI THEO YẾU TỐ DI TRUYỀN: gồm 4 loại chính
1. Bệnh đơn gien :
Là bệnh di truyền do đột biến một gien nào đó trong bộ gien gây ra. Gien bị
tổn thương có thể chỉ nằm trên một nhiễm sắc thể của cặp nhiễm sắc thể
đồng dạng (dị hợp tử) hoặc trên cả 2 nhiễm sắc thể (đồng hợp tử) và thường
tuân theo quy luật của Mendel.
a. Di truyền trội nhiễm sắc thể thường:
Các đặc điểm:
1. Bệnh được biểu hiện ở kiểu gien đồng hợp tử trội (AA) lẫn kiểu gien dị
hợp tử (Aa). Ở người, thường gặp kiểu gien dị hợp tử hơn.
2. Sự biểu hiện của bệnh có thể khác nhau, không đồng nhất về thời gian
khởi bệnh và mức độ. Bệnh nặng hơn và xuất hiện sớm hơn ở kiểu gien AA.
3. Bệnh có thể gặp ở cà nam lẫn nữ, với tỷ lệ như nhau.
4. Cây gia hệ có dạng dọc, có thể gặp liên tục trong một số thế hệ. trường
hợp ngoại lệ: (1) Do đột biến mới; (2) Ðộ biểu hiện thấp.
5. Nếu con bị bệnh thì có thể kết luận bố/mẹ cũng bị bệnh này.
6. Nếu một trong hai bố mẹ bị bệnh thì xác suất bị bệnh của mỗi con là 50%.
7. Nếu bố mẹ bị bệnh thì xác suất bị bệnh của mỗi con là 75%, và xác suất
khoẻ mạnh của mỗi con là 25%.
8. Nếu bố mẹ khoẻ mạnh thì không thể có con bị bệnh. Ngoại lệ: độ xâm
nhập bằng không hoặc độ biểu hiện thấp.
b. Di truyền lặn nhiễm sắc thể thường:
Ebook created by CLB195_ Bài giảng của BS Nguyễn Dũng Tuấn
Các đặc điểm:
1. Bệnh chỉ được biểu hiện ở kiểu gien đồng hợp tử lặn (aa).
2. Bệnh thường biểu hiện đồng nhất, về thời gian khởi bệnh và mức độ.
3. Bệnh có thể gặp ở cả nam lẫn nữ, với tỷ lệ như nhau.
4. Cây gia hệ có dạng ngang, không liên tục qua các thế hệ.
5. Bố mẹ khoẻ nhưng có con bệnh thì kiểu gien của bố mẹ đều dị hợp tử
(lành mang gien bệnh Aa), trường hợp này xác suất bệnh của mỗi con là
25%.
6. Bố mẹ đều bị bệnh thì xác suất bị bệnh của mỗi con là 100%.
7. Hôn nhân đồng huyết thống làm gia tăng khả năng xuất hiện bệnh trong
mỗi gia đình.
c. Di truyền trội nhiễm sắc thể X:
Các đặc điểm:
1. Bệnh được biểu hiện ở kiểu gien XAXA, XAXa, hoặc XAY.
2. Tỷ lệ mắc bệnh ở nữ thường nhiều hơn nam.
3. Cây gia hệ có dạng chiều dọc, di truyền chéo theo kiểu bố truyền cho con
gái và mẹ truyền cho con trai.
4. Bố mẹ khoẻ thì không có con bệnh trừ trường hợp không có xâm nhập .
5. Bố bị bệnh, mẹ khoẻ thì tất cả con gái bị bệnh với mức độ khác nhau và
tất cả con trai bình thường.
6. Bố khoẻ, mẹ bệnh thì 50% con cái (trai và gái) bị bệnh.
d. Di truyền lặn nhiễm sắc thể X :
Các đặc điểm:
1. Bệnh chỉ biểu hiện ở trạng thái gien đồng hợp tử lặn XaXa.
2. Bệnh thường gặp ở nam nhiều hơn nữ.
3. Cây gia hệ có dạng chiều ngang, cách quãng thế hệ.
Ebook created by CLB195_ Bài giảng của BS Nguyễn Dũng Tuấn
4. Gien di truyền chéo theo kiểu bố truyền cho con gái và mẹ truyền cho con
trai.
5. Bố mẹ bệnh thì tất cả con trai và gái đều bị bệnh.
6. Bố mẹ khoẻ mà có con trai bệnh thì có thể kết luận mẹ có kiểu gien XAXa
(người lành mang gien bệnh).
7. Bố bệnh, mẹ khoẻ thì tất cả con trai bình thường, và tất cả con gái mang
gien bệnh. Nếu mẹ mang gien bệnh thì 50% con cái (trai và gái) có thể bị
bệnh.
e. Di truyền liên kết nhiễm sắc thể Y :
1. Gien bệnh nằm trên nhiễm sắc thể Y được biểu hiện như một gien trội
nếu không có allèle trên X.
2. Bệnh di truyền theo kiểu toàn nam (di truyền một giới), bố truyền gien
cho con trai.
2. Bệnh nhiễm sắc thể :
a. Bệnh đa bội: là bệnh do số lượng nhiễm sắc thể bằng ba (3n), bốn (4n),
… hay nhiều lần bộ nhiễm sắc thể đơn bội (n).
b. Bệnh lệch bội: là bệnh do thừa hoặc thiếu một hoặc nhiều nhiễm sắc thể.
Ví dụ: Hội chứng Down là do cơ thể thừa một nhiễm sắc thể 21, nghĩa là
bệnh nhân có 47 nhiễm sắc thể, trong đó có 3 nhiễm sắc thể số 21 (46, XY
hoặc XX, +21)
c. Sai lệch cấu trúc: là bệnh do các sai lệch về cấu trúc của một nhiễm sắc
thể gây ra. Ví dụ: mất đoạn, đảo đoạn, chèn đoạn, chuyển đoạn …
3. Bệnh đa yếu tố :
- Là bệnh do tương tác giữa nhiều gien bị tổn thương với yếu tố môi trường,
chủ yếu là các bệnh thường gặp và dị dạng bẩm sinh. Ví dụ: chẻ vòm hầu,
tim bẩm sinh, ...
4. Bệnh do đột biến tế bào sinh dưỡng: ung thư
B. PHÂN LOẠI THEO TỈ TRỌNG MÔI TRƯỜNG – DI TRUYỀN:
Ta có 5 loại bệnh:
1. Bệnh di truyền, không có ảnh hưởng của môi trường.