Giáo trình chăn nuôi Dê và Thỏ: Chương 1

Chương 1

GING VÀ CÔNG TÁC GING DÊ

Ging có tính cht tin ñ trong chăn nuôi nói chung cũng như trong chăn nuôi dê nói

riêng. Nhng kin thc chung v ging dê và nhng vic cn làm ñ không ngng nâng cao

cht lưng ging dê là là ni dung chính ca chương này. Trưc ht nhng thông tin cơ bn

v ngun gc và mt s ñc thù sinh hc ca dê s ñưc ñ cp. Các ging dê ña phương và

gíông ngoi nhp ñưc nuôi ph bin  nưc ta cũng s ñưc gii thiu. Tip theo là nhng

ni dung cơ bn v chn lc và nhân ging dê. Phn cui ca chương nói v mt s bin

pháp theo dõi và qun lý ñàn dê.

I. NGUN GC VÀ ðC THÙ SINH HC CA DÊ

1.1. Ngun gc và phân loi ca dê

a Ngun gc dê nhà

ðã có trên 350 ging dê ñưc ghi nhn và cũng ñã có nhiu nghiên cu khác nhau v

ngun gc ca dê nhà. Tuy còn nhiu ý kin khác nhau v vn ñ này song các nhà khoa hc

ñu thng nht cho rng dê là mt trong nhng loài vt ñưc con ngưi thun hoá sm nht,

sau ñy mi ñn chó (Zeuner, 1963). Ging như các vt nuôi khác sau khi thun hóa, ñu tiên

dê ñưc nuôi ñ ly tht, sau ñó ñưc nuôi ñ ly sa.

Ngun gc ca dê nhà là dê rng. Dê rng (Capra aegagrus) trên th gii ñưc chia

làm ba nhóm:

+ Nhóm 1 là dê Bezoar (C.a aegagrus) có sng hình xon (xem hình 1-1), phân b t

nhiên  vùng Tây Á

+ Nhóm 2 là dê Ibex (C.a Ibex), phân b t nhiên  vùng Tây Á, ñông châu Phi và châu

Âu

+ Nhóm 3 là dê Markhor (C.a Falconeri) thưng có sng qun v phía sau (xem hình 1-

1), phân b  Afghanistan và vùng Kashimir-Karakorum.

Hình 1-1: Kiu sng ca dê rng













Khó xác ñnh ñưc tht chính xác thi gian và ña ñim ln ñu tiên con ngưi thun

hóa dê rng. Nhiu tài liu cho rng nơi thun hóa các ging dê ñu tiên là vùng núi Tây Á

vào thiên niên k th 7-9 trưc Công nguyên (Thc t ngày nay còn cho thy nhiu loài dê

nguyên thy vi s lưng ln  thung lũng ñu ngun sông n và  nhng dãy núi nm  phía

ñông con sông này). Có tài liu cho rng khu v c nuôi dê c nht là  các nưc Trung ðông,

sau ñó ñn "n ð và Ai Cp, tip ñn là các nưc phương Tây và châu Á, châu Phi. Khu v c

nuôi dê mi nht là  ðông Nam Á.

b. Phân loi dê nhà

Dê là gia súc nhai li nh# (cùng vi cu) thuc:

+ loài dê (Capra),

+ h ph dê cu (Capra rovanae),

+ h sng rng (Bovidae),

+ b ph nhai l i (Ruminantia),

+ b guc ch!n (Artiodactyta),

+ lp có vú (Mammalian).

1.2. Mt s tp tính ñc trưng ca dê

a. Tp tính ăn ung

Dê là gia súc nhai li có kh" năng gm

c$ như trâu bò nhưng nó thích ăn lá cây, hoa

và các cây lùm b$i (xem hình 1-2), cây h ñu

thân g h t dài. Dê rt phàm ăn, nhưng luôn

luôn tìm thc ăn mi. Dê là con vt thích ho t

ñng nhanh nh%n, chúng di chuyn rt nhanh

khi ăn xung quanh cây và bt lá búp  phn

ngon nht ri nhanh chóng chuyn sang cây

và bi khác. Dê thích ăn  ñ cao 0,2-1,2m.

Chúng có th ñng b%ng 2 chân rt lâu ñ bt

lá, thm chí còn trèo lên cây ñ chn phn

ngon ñ ăn. Môi và lư&i dê rt linh hot ñ vơ

ngo m thc ăn và chn lo i thc ăn nào nó ưa

thích nht.

Dê khó ăn thc ăn ñ sát mt ñt,

thưng ph"i quỳ chân trưc xung ñ ăn.

Dê là con vt có kh" năng chu khát rt gi#i. Devendra (1967) cho bit dê nng 18-20

kg thì mt ngày cn ung 680 ml nưc  mùa hè và 454 ml nưc vào mùa xuân.

Dê là lo i gia súc rt sch s, không ăn các thc ăn tha, b'n hay lên men thi ra;

thc ăn rơi vãi dê thưng b# không ăn li

b. Tp tính ng ngh

Dê thích n%m  nhng nơi cao ráo thoáng mát, thích ng ngh( trên nhng mô ñt hoc

trên nhng tng ñá ph)ng và cao. Dê ng nhiu ln trong ngày, nhiu lúc trong khi ng v*n

nhai li.

c. Tp tính ñàn

Hình 1-2: Tp tính ăn ngn lá cây ca dê

Dê thưng sng tp trung thành tng ñàn. Mi con có mt v trí xã hi nht ñnh trong

ñàn. Do vy, nhng con mi nhp ñàn thưng ph"i th+ sc ñ xác ñnh v trí xã hi ca nó.

Chi nhau là hình thc th' sc rt ph( bin trong ñàn dê. Con  “ña v xã hi” thp ph"i

ph$c tùng và trong sinh ho t ph"i nhưng con  “ña v xã hi” cao. Trong ñàn dê thưng có

con dê ñu ñàn d)n ñu trên bãi chăn, ñàn dê di chuyn gm c$ theo con ñu ñàn. Khi 

trong ñàn dê rt yên tâm, còn khi b tách kh#i ñàn dê t# ra s hãi. Khi m dê thưng v)n c

theo ñàn cho ñn khi kit sc ngã qu* xung mi chu.

Khu giác và thính giác ca dê rt phát trin nên dê rt nhy cm vi ting ñng dù

nh$ như khi có ting chân ngưi ñi ñn gn chung chúng phát hin ñưc ngay và lao xao

kêu khe kh+ như thông báo cho nhau bit. Dê ñc và dê cái ñu có tuyn hôi hình lư,i lim

nm  gc ca sng. Tuyn hôi tit ra mùi riêng bit ñ dê nhn bit nhau. Ði vi dê ñây là

mùi hp d)n vì th dê nuôi trong ñàn thưng c ñu vào nhau.

d. Tính hiu ñng và khéo leo trèo

Dê là loài vt có tính hiu ñng, thích ch y nh"y và leo trèo rt gi$i. Trung bình hàng

ngày dê ñi li chy nhy 10-15km. Chúng có th leo lên nhng vách núi, m#m ñá cheo leo

nguy him c nh vc sâu, có th di chuyn d- dàng trên nhng m$m ñá cheo leo nht. Trong

trưng hp cn thit con dê ñc trưng thành có th ñng rt lâu trên mt m$m ñá bên b

vc th.m vi din tích ch/ chng 200-300 cm

. Bám móng vào nhng gò ñá ch/ hơi nhô lên

mt chút dê có th leo lên nhng sưn dc gn như th.ng ñng. Ngay c" dê con ch/ mi 12-

15 ngày tu(i cũng ñã có th nh"y lên nhng m$m ñá cao 1-2 m.

e. Tính thích chơi trò ñùa

Dê sng  vùng núi, thích chơi trò "leo núi cao". Mi con dê ñu c leo lên cao hơn

"ñch th". Chúng húc ñu, cng trán và có khi dùng c" móng ñ da nhau. Mt hin tưng

thú v là nu mt con dê giành ñưc thng li, chim ñưc ch cao nht, thì các con khác lin

b$ trò chơi ñó chuyn sang trò khác, hoc khi không b"o v ñưc "ngôi bá ch" na thì con

"bá ch" l i lao t ñ/nh cao thng tr xung dưi và "chan hòa" vi ñám b n bè.

Dê thích chơi trò “kéo co”. Ngưi ta ñã nhìn thy dê nghch mt ño n thân cây sn dây

dài kho"ng n'a mét dùng làm "dây thng", mt con ngm cht dây sn và vung v0y trưc

mt mt con khác. Con này lin ch y l i và ngm ly mt ñu ca dây, và sau ñó bt ñu

cuc "kéo co".

Nhng by dê nuôi th" trong rng thích ñùa trên nhng vách ñá cheo leo dng ñng, và

nhng "cú nhy liu mng” ñôi khi d)n ñn tai n n.

Dê còn có chơi trò “t ñùa d&n”. Ngưi ta nhn thy nhiu con không có mt nguyên

do nào mà cũng phóng như bay theo mt ñưng tròn khá rng, có khi theo mt vòng cung,

thưng là ch y quanh mt vt chu0n nào ñó, ri bng nhiên nó dng l i ñt ngt và không

hiu vì sao, con vt l i ch y tht nhanh như tên bn, nh"y theo mt phía. Tt c" nhng vn

ñng ñó ñu ñưc thc hin bng kiu "phi nưc ñ i", bng nhng bưc nh"y cóc ñc trưng

cho loài, cũng có lúc nó nh"y chm c" bn vó bt ñi rt xa.

f. Tính hung hăng

Dê thưng chi nhau rt hăng, không riêng gì dê ñc mà c" dê cái cũng vy. Chúng

dùng sng húc vào mt, vào ñu, vào bng ñch th. Nhng con dê không sng thì húc c" ñu.

Cuc chin ñu có khi kéo dài ñn n'a gi. Tính thích húc nhau là do tính hung hăng hay gây

s, hoc do ñùa nhau, hoc là do c' ch/ ca mt con dê trong ñàn mà chúng cho là khiêu

khích. ðôi khi do bun sng hay mt lý do nào ñó mà dê t nhiên chu0n b tư th chin ñu,

nó lùi l i ly ñà ri cúi ñu lao th.ng vào mt bi cây hoc húc ñu vào mt mô ñt.

Khi gp nguy him, ñôi khi dê t$ ra rt hăng, liu mng, nhưng nhiu khi l i t$ ra rt

nhát, d, hong s trưc mt vt l.

g. Trí khôn ngoan và thông minh ca dê

Nhiu ngưi nuôi dê phàn nàn cho là dê ương bưng. Tuy nhiên dê cũng là con vt rt

khôn ngoan, bit quý mn ngưi chăm sóc chúng. Dê có kh" năng nh ñưc nơi  ca mình

cũng như tên ca nó khi con ngưi ñt cho. Nó nhn bit ñưc ngưi ch ca chúng t xa v

và thưng kêu m lên ñ ñón chào. Nhiu lúc dê phm l-i b pht ñòn thì không kêu, nhưng

nu b ñánh oan thì dê kêu be be m ĩ ñ phn ñi.

h. Tp tính sinh dc

Dê ho t ñng sinh dc quanh năm và có kh" năng phi ging rt m nh. Dê ñc có tính

hay ghen nên nu có mt dê ñc khác ñn gn mt dê cái thì nó húc ñu ñánh ñu(i.

1 dê cái s ñng hn cũng rt m nh và nhiu khi dê cái t tìm ñn dê ñc ñ ñưc giao phi.

1.3. Mt s ch tiêu sinh lý quan trng ca dê

Mt s ch/ tiêu sinh lý ca dê bin ñng như sau:

I. GII THIU MT S GING DÊ PH BIN

2.1. Các ging dê ni

a. Dê ña phương

Mt s nơi còn gi là dê C$. Dê C$ có màu

lông khá khác nhau, ña s màu vàng nâu hoc ñen

loang trng.

Thân nhit (trc tràng) 101,5-104,0

M ch ñp 70-80 ln/phút

Nhp th 12-20 ln/phút

Tn s nhai l i 1-1,5 ln/phút

ðng dc ln ñu 4-12 tháng

Thi gian ñng dc 12-36 gi (trung bình 18 gi)

Chu kỳ ñng dc 18-23 ngày

Thi gian mang thai 148-153 ngày

Dung lưng máu 7% th trng

Hemoglobin 8-14 g%

T2 khi huyt cu (PCV) 30-40%

Hng cu 8-17,5 triu/ml

B ch cu 6-16 triu/ml

Thi gian ñông máu 2,5 phút

Công thc bch cu :

Trung tính 30-48%

Lympho 50-70%

Ái kim 0-2%

Ái toan 3-8%

ðơn nhân 1-4%

Hình 1

3: Dê C

Khi lưng sơ sinh 1,7-1,9 kg, 6 tháng tu(i 11-12kg; trưng thành 30-35 kg.

Kh" năng cho sa 350-370g/ngày vi chu kỳ cho sa là 90-105 ngày.

Tu(i phi ging ln ñu 6-7 tháng, ñ3 1,4 la/năm, bình quân 1,3 con/la.

Thích nghi vi chăn th" qu"ng canh.

b. Dê Bách Tho

Là ging dê kiêm dng sa-tht. Cho ñn nay

chưa xác ñnh ñưc rõ ngun gc (Mt s ngưi cho

rng ngun gc ca nó là con lai gia dê British-

Alpine t Pháp vi dê 4n ð ñã ñưc nhp vào nưc

ta, nuôi qua hàng trăm năm nay).

Dê Bách Th"o có màu lông ñen loang sc trng.

Tai to cp xung.

Khi lưng sơ sinh 2,6-2,8 kg, 6 tháng 19-22 kg,

trưng thành ca dê cái 40-45 kg, dê ñc 75-80 kg.

Kh" năng cho sa : 1,1 -1,4 kg/ngày X chu kỳ

148-150 ngày.

Tu(i phi ging ln: 7-8 tháng, ñ3 1,7 con/la và 1,8 la/năm.

Tính tình hin lành, có th nuôi nht hoàn toàn hoc nht kt hp chăn th"  các vùng.

2.2. Các ging dê nhp ni

a. Dê Jumnapari

Là ging 4n ð ñưc nhp vào nưc ta t năm 1994.

Dê này có màu lông trng tuyn, chân cao.

Khi lưng sơ sinh : 2,8-3,5 kg, 6 tháng 22-24

kg, trưng thành con cái 42-46 kg, con ñc 70-80 kg.

Kh" năng cho sa 1,4- 1,6 kg/ngày vi chu kỳ

180-185 ngày.

Tu(i phi ging ln ñu 8-9 tháng, ñ3 1,3

con/1a, 1,3 la/năm.

Dê phàm ăn và chu ñng tt vi thi tit nóng

bc.

b. Dê Beetal

Là mt ging dê 4n ð ñưc nhp v cùng lúc

vi dê Jumnapari (1994).

Màu lông ñen tuyn hoc loang trng

Tai to dài cp.

Khi lưng và kh" năng s"n xut tương ñương

dê Jumnapari.

Hình 1-4: Dê Bách Tho

Hình 1-6: Dê Beetal

Hình 1-5: Dê Jumnapari

Giáo trình chăn nuôi Dê và Thỏ - Chương 1

Giáo trình chăn nuôi Dê và Thỏ - Chương 1. Giống và công tác chọn giống. Giống có tính chất tiền đề trong chăn nuôi nói chung cũng như trong chăn nuôi dê nói riêng.

Chủ đề:

Tài liệu liên quan

Tài liêu mới

Xác nhận đăng nhập

Đăng nhập từ tài khoản này?

AI tóm tắt

Giới thiệu tài liệu

Đối tượng sử dụng

Từ khoá chính

Nội dung tóm tắt

Hỗ trợ

Phương thức thanh toán

Theo dõi chúng tôi