Giáo trình chăn nuôi Dê và Thỏ: Chương 2

Chương 2

DINH DƯNG VÀ THC ĂN CA DÊ

Tim năng di truyn ca con ging ch ñưc phát huy có hiu qu nu ngưi chăn nuôi

hiu bit ñưc ñc ñim dinh dưng ca con vt và khai thác ñưc các ngun thc ăn sn có

ñ nuôi dưng chúng mt cách có khoa hc. Chương này nhm cung cp nhng kin thc cơ

bn liên quan ñn ñc ñim tiêu hoá thc ăn và nhu cu dinh dưng ca dê. Tip theo, các

loi thc ăn thông dng ca dê s ñưc tho lun trên các khía cch dinh dưng, sinh thái

cũng như các chin lưc to ngun trong sn xut. Phn cui ca chương s ñ cp ñn

nhng vn ñ liên quan ñn khu phn và ch ñ cho dê ăn.

I. SINH LÝ TIÊU HOÁ CA DÊ

1.1. Cu to b máy tiêu hoá

Dê là loài gia súc nhai li ñc trưng bi có d dày 4 túi vi mt s ñc trưng v b máy

tiêu hoá như  hình 2-1.

Hình 2-1: Cu to b máy tiêu hoá ca dê

Mt s b phn cn chú ý trong ñưng tiêu hoá như sau:

a. Ming

Ming có vai trò ly thc ăn, tit nưc bt, nhai và nhai li. Tham gia vào quá trình ly

và nhai nghin thc ăn có môi, hàm răng, lưi và nưc bt.

- Răng

Răng có vai trò nghin nát thc ăn giúp cho d dày và rut tiêu hóa d dàng. Dê có 8

răng c a hàm dư!i và 24 răng hàm, không có răng c a hàm trên. Có th nhn bit tui ca

dê qua răng ca. Bi vy cn phi bit phân bit răng sa và răng thay th, răng sa nh trng

và nhn. Răng thay th có th to gp rưi hoc gp ñôi răng sa, màu hơi vàng và có nhng

vch hơi ñen  mt trưc.

Răng sa: Dê ñ ñư c 5 ñn 10 ngày ñã có 4 răng sa, 3 - 4 tháng tui thì ñ 8 răng sa.

Răng thay th ñư c thay theo th t! sau:

+ Dê t" 15 ñn 18 tháng tui: thay hai răng c a gia.

+ Dê hai năm tui: thay 2 răng c a bên.

+ Dê t" 2- 2,5 tui: thay hai răng c a áp góc.

+ Dê t" 3-3,5 tui: thay hai răng góc.

Sau ñó răng mòn, ñn 6-7 năm tui thì dê già chân răng h ra có khi b# lung lay.

- Lưi

Lưi dê có có 3 loi gai th"t: gai th#t hình ñài hoa, gai th#t hình nm (ai loi này có vai

trò v" giác) và gai th#t hình s i (có vai trò xúc giác). Khi ăn mt loi thc ăn nào thì dê không

nhng bit ñư c v# ca thc ăn (chua, ngt, ñng, cay) mà còn bit ñư c thc ăn rn hay

mm nh các gai lưi này. Ngoài ra các gai th#t cũng giúp dê nghin nát thc ăn. Lưi dê còn

giúp cho vic ly thc ăn và nhào trn thc ăn trong ming.

- Tuyn nư!c bt

Dê có ba ñôi tuyn nưc bt (dưi tai, dưi lưi và dưi hàm). Nưc bt ñư c phân tit

và nut xung d c tương ñi liên t%c. Mui cácbônát và phtphát trong nuc bt có tác

d%ng trung hoà các sn ph&m axit sinh ra trong d c ñ duy trì pH  mc thun l i cho vi

sinh vt phân gii xơ hot ñng.. Nưc bt còn có tác d%ng quan trng trong vic thm ưt

thc ăn, giúp cho quá trình nut và nhai li ñư c d dàng. Nưc bt còn cung cp cho môi

trưng d c các cht ñin gii như Na

, K

, Ca

, Mg

. ðc bit trong nưc bt còn có urê

và pht-pho, có tác d%ng ñiu hoà dinh dưng N và P cho nhu cu ca VSV d c.

b. Thc qun

Th!c qun là ng ni lin ming qua hu xung tin ñình d c, có tác d%ng nut thc

ăn và các ming thc ăn lên ming ñ nhai li. Th!c qun còn có vai trò hơi ñ thi các

khí th" sinh ra trong quá trình lên men d c ñưa lên ming ñ thi ra ngoài. Trong ñiu kin

bình thưng  gia súc trưng thành c thc ăn và nưc ung ñu ñi th(ng vào d c và d t

ong (xem phn sau).

c. D dày

Cũng ging như các gia súc nhai li khác, dê có d dày 4 túi g)m d c#, d t$ ong, d

lá sách và d múi kh (hình 2-2). Khi còn nh dê ung sa thông qua s! ñóng m ca rãnh

th!c qun ñ sa ñi th(ng t" ming qua lá sách xung d múi kh, lúc này thc ăn tiêu hoá

ch yu  d múi kh nên khi lư ng d múi kh chim ti 70% d dày dê, các d khác ch*

chim 30%. Khi trưng thành d c phát trin mnh chim ti 80% khi lư ng d dày dê, d

múi kh ch* còn li 7%.

- D c#:

D c là phn rt quan trng

trong quá trình tiêu hoá ca dê trưng

thành. ðó là túi ln nht chim khong

80% dung tích ca d dày dê trưng

thành. D c có hai l+ thông: mt l+

thông vi th!c qun gi là l+ thư ng v#,

mt l+ thông vi d t ong. L+ thư ng

v# có mt rãnh nh chy dc qua d t

ong và lá sách gi là rnh th!c qun.

Trong d c có h vi sinh vt

(VSV) cng sinh g)m ch yu là vi

khun, ñng vt nguyên sinh và nm,

ngoài ra còn có mycoplasma, các loi

virus và các th th!c khu&n. Thc ăn

sau khi ăn ñư c nut xung d c,

phn ln ñư c lên men bi h vi sinh

vt cng sinh  ñây. Khu h vi sinh vt

trong d c ca dê có s! khác bit so vi gia súc nhai li khác bi l, dê có biên ñ thích ng

rng vi các loi thc ăn khác nhau. Nh ñó mà dê có th ăn ñư c nhiu loi thc ăn có

nhiu ñc t, cay, ñng mà gia súc khác không ăn ñư c như lá xoan, lá xà c", lá chàm tai

tư ng, c bưm... Qun th vi sinh vt d c có s! bin ñi theo thi gian và ph% thuc vào

tính cht ca kh&u phn ăn. H vi sinh vt d c ñu là vi sinh vt ym khí và sng ch yu

b-ng năng lư ng sinh ra t" quá trình lên men các cht dinh dưng.

Cht cha d c là mt h+n h p g)m thc ăn ăn vào, vi sinh vt d c, các sn ph&m

trao ñi trung gian, nưc bt và các cht ch tit vào qua vách d c. ðây là mt h sinh thái

rt phc h p trong ñó liên t%c có s! tương tác gia thc ăn, h vi sinh vt và vt ch. D c

có môi trưng thun l i cho vi sinh vt ym khí sng và phát trin. ðáp li, VSV d c ñóng

góp vai trò rt quan trng vào quá trình tiêu hoá thc ăn ca vt ch, ñc bit là nh chúng có

các enzyme phân gii liên kt β-glucosid ca xơ trong vách t bào th!c vt ca thc ăn và có

kh năng tng h p ñi phân t protein t" amôniac (NH

Ngoài chc năng lên men d c còn có vai trò hp thu. Các axit béo bay hơi (AXBBH)

sinh ra t" qua trình lên men vi sinh vt ñư c hp thu qua vách d c (cũng như d t ong và

d lá sách) vào máu và tr thành ngu)n năng lư ng cho vt ch. Sinh khi vi sinh vt cùng

vi nhng tiu phn thc ăn có kích thưc bé s, ñi xung d múi kh và rut ñ ñư c tiêu

hoá tip bi men ca ñưng tiêu hoá.

- D t$ ong:

D t$ ong là phn kéo dài ca d c, là túi nh nht trong 4 túi ca d dày vi dung tích

khong 0,5-2 lít. Mt trong ca d t ong có g ni lên thành các ô thành nhiu cnh, m+i ô

ln chia thành nhiu ô nh ging như t ong. D t ong thông vi d c  phía trái và b-ng

mt l+ h.p. Chc năng chính ca d t ong là ñ&y các thc ăn rn và các thc ăn chưa ñư c

nghin nh tr li d c, ñ)ng thi ñ&y các thc ăn dng nưc vào d lá sách. D t ong cũng

giúp cho vic ñ&y các ming thc ăn qua th!c qun lên ming ñ nhai li. S! lên men trong

d t ong tương t! như  d c.

- D lá sách:

Hình 2-2: Cu to d dày kép ca dê

D lá sách to hơn d t ong, mt trong có nhiu lá th#t mng xp theo chiu dc như

nhng trang ca mt quyn sách m. D lá sách có vai trò nghin nát thc ăn, ép thc ăn và

hp thu nưc, cùng các ion Na

, K

..., hp thu các a-xit béo bay hơi trong dưng chp ñi qua.

- D múi kh:

Là mt túi dài khong 40-50 cm, có l+ thông vi d lá sách. Thành trong mm xp có

nhiu mch máu và tuyn tiêu hóa. Trong 4 túi ca d dày dê thì ch* có d múi kh mi có

tuyn tit men tiêu hóa tương t! như d dày ca gia súc d dày ñơn, tc là tiêu hoá thc ăn

b-ng d#ch v# (cha HCl và men pepsin)..

d. Rãnh thc qun

T" l+ thư ng v# có mt rãnh gi là rãnh th!c qun m hưng v túi d c ch+ tip giáp

gia d c và d t ong. Rãnh th!c qun có hai môi rt khe. Khi hai môi m ra thì thc ăn

và nưc ung s, ñi th(ng xung d c, khi ñóng li rnh th!c qun như mt cái ng ñưa thc

ăn lng qua l+ thu ng v# vào th(ng d lá sách mà không qua d c và d t ong.

e. Rut non

Rut non dài khong 20-25 cm, có cu to và chc năng tương t! như ca gia súc d

dày ñơn. Trong rut non có các enzym tiêu hoá tit qua thành rut và tuyn tu/ ñ tiêu hoá

các loi tinh bt, ñưng, protein và lipid. Nhng phn thc ăn chưa ñư c lên men  d c

(dinh dưng thoát qua) và sinh khi VSV ñư c ñưa xung rut non s, ñư c tiêu hoá b-ng

men. Rut non còn làm nhim v% hp thu nưc, khoáng, vitamin và các sn ph&m tiêu hoá 

rut (glucoza, axít amin và axít béo). Gia súc càng cao sn thì vai trò tiêu hoá  rut non

(thc ăn thoát qua) càng quan trng vì kh năng tiêu hoá d c là có hn.

g. Rut già

Rut già có chc năng lên men, hp thu và to phân. Trong phn manh tràng có h vi

sinh vt tương t! như trong d c có vai trò lên men các sn ph&m ñưa t" trên xung. Tuy

nhiên, ñi dê cũng như các gia súc nhai li khác lên men vi sinh vt  rut già là lên men th

cp, còn ñi vi mt s ñng vt ăn c d dày ñơn (ng!a, th) thì lên men vi sinh vt  manh

tràng li là hot ñng tiêu hoá chính. Các axit béo bay hơi sinh ra t" quá trình lên men trong

rut già ñư c hp thu tương t! như  d c, nhưng xác vi sinh vt không ñư c tiêu hoá tip

mà thi ra ngoài qua phân. Tr!c tràng có tác d%ng hp thu nưc, to khuôn và tích tr phân.

1.2. Quá trình tiêu hoá thc ăn

a. Tiêu hoá  dê con

V mt tiêu hoá, dê con mi sinh ra ging như mt gia súc d dày ñơn, ch* bú m. hay

ung sa mà chưa tiêu hoá ñư c thc ăn xơ.

Dê con khi bú sa, sa chy qua rãnh th%c qun xung th(ng d múi kh và sa s,

ñư c tiêu hoá b-ng men tiêu hoá ca d kh và rut non.

Sa ñu là thc ăn ñu tiên ca dê con có nhiu dinh dưng và kháng th. Vì vy sau

khi dê ñ 30 phút ñn mt gi phi cho dê con bú ñư c sa ñu ca dê m..

Sa thưng ca dê m. là thc ăn chính ca dê con trong giai ñon bú sa.

Sau ít ngày sinh ra, dê con bt ñu tp ăn thc ăn. ðn 2-3 tun tui nó ñã ăn và tiêu

hoá ñư c mt lư ng nh thc ăn thô xanh d tiêu và h vi sinh vt d c dn dn hình thành.

T" lúc này cn cung cp cho dê con thc ăn sch và có cht lư ng tt. Khi ñn tui cai sa

khu h vi sinh vt trong d c# ca dê con cũng v&n chưa hoàn ho. Vì vy cn chú ý chăm

sóc dê con chu ñáo ñ tăng t0 l nuôi sng.

b. Tiêu hoá  dê ln

Tiêu hoá  dê ln ñư c ñc trưng bi quá trình nhai li và lên men vi sinh vt ' d c#.

Nhng quá trình tiêu hoá chính  dê ln din ra như sau:

- S% nhai li

Khi ăn dê dùng lưi vơ c nhai vi vàng và nut vào d dày. Phn thc ăn nng như ht

c, si sn thì ñi vào d t ong còn phn nh. như c lá thì ñi vào d c. 1 d c và t ong,

thc ăn ñư c nhào trn ñu thm nưc mm ñi và lên men. Nhng ming thc ăn chưa ñưc

nghin nh# ñưc  lên ñưa tr' li ming ñ ñưc thm nư!c bt và nhai li. Thc ăn sau khi

ñư c nhai li và thm k2 nưc bt li ñư c nut tr li d c ñ tip t%c lên men.

Dê thưng ăn vào ban ngày và nhai li vào ban ñêm (khong 22 gi ñn 3 gi sáng)

hoc nhai li vào lúc nghĩ ngơi xen k gia các ln ăn c. Trong mt ngày ñêm dê trưng

thành có th nhai li t" 6 ñn 8 ñ t, dê con nhai li nhiu hơn (15-16 ñ t). M+i ln nhai li t"

20 ñn 60 giây. Khi dê ăn thc ăn cng như rơm khô thì thi gian nhai li gp hai ln c tươi.

Tri nóng thì s! nhai li chm hơn tri mát. Môi trưng cũng nh hưng ñn s! nhai li: khi

yên t*nh thì s! nhai li tt còn nu )n ào thì s! nhai li kém và b# c ch. Các yu t stress

như say nng hoc ăn thc ăn &m m%c ñu nh hưng xu ñn s! nhai li.

Trong quá trình nhai li nư!c bt ñưc tit ra t) 6-10 lít/ngày ñêm. Khi ăn tuyn nưc

bt ch* tit ra mt lít trong khi s! nhai li tit ra gp 3 ln. Nư!c bt tit ra trong quá trình

nhai li có tác d%ng rt ln trong vic trung hoà các axit béo sinh ra do lên men trong d c

ñ n ñ#nh pH  mc thun l i cho vi sinh vt phân gii xơ hot ñng. Nu cho dê ăn quá

nhiu thc ăn tinh hay thc ăn nghin quá nh thì quá trình nhai li s, gim, nưc bt tit ra

ít và dê có nguy cơ b# axit d c (pH h quá thp), làm ri lon quá trình tiêu hoá. Trong

trưng h p cp tính, pH h quá ñt ngt dê có th b# cht.

- Tiêu hoá gluxit

Toàn b quá trình tiêu hoá gluxit  dê có th tóm tt qua hình 2-3. Gluxit trong thc ăn

có th chia thành 2 nhóm: gluxit phi cu trúc (bt, ñưng) trong cht cha ca t bào th!c vt

và gluxit thuc cu trúc vách t bào (xơ). Vách t bào là thành phn quan trng ca thc ăn

xơ thô. C hai loi gluxit ñu ñư c VSV d c phân gii và lên men. Khong 60-90% gluxit

ca kh&u phn, k c vách t bào th!c vt, ñư c lên men trong d c.









GluxitphicÊutróc(NSC)

Gluxitv¸chtÕbo







D C



AXBBH







D C







MÁU

lên men

RUT NON



RUT NON

RUT GIÀ



RUT GIÀ

AXBBH

Lên men

Gluco

NSC

không tiêu

NSC

không lê

men

it không ti

u ho

Giáo trình chăn nuôi Dê và Thỏ - Chương 2

Chủ đề:

Tài liệu liên quan

Tài liêu mới

Xác nhận đăng nhập

Đăng nhập từ tài khoản này?

AI tóm tắt

Giới thiệu tài liệu

Đối tượng sử dụng

Từ khoá chính

Nội dung tóm tắt

Hỗ trợ

Phương thức thanh toán

Theo dõi chúng tôi