108
108
Chương 8. THN TRƯỜNG CẠNH TRANH HOÀN HẢO
Sau khi phân tích các vấn đề về cung và cầu, trong chương này chúng tôi kết
hợp các quyết định cung ứng của các doanh nghiệp riêng lẻ để hình thành
đường cung của thị trường và sau đó xem xét tác động qua lại của nó đối với
đường cầu của thị trường nhằm ấn định giá cả và sản lượng cho một ngành nói
chung. Trong chương này, chúng ta sẽ nghiên cứu xem một doanh nghiệp hoạt
động trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo ra quyết định cung ứng như thế nào
và những quyết định đó chịu ảnh hưởng bởi những yếu tố nào.
8.1. KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA THN TRƯỜNG CẠNH TRANH
HOÀN HẢO
Trước tiên, chúng ta nên tìm hiểu các nhà kinh tế định nghĩa về thị
trường cạnh tranh hoàn hảo như thế nào để từ đó chúng ta sẽ phát triển lý
thuyết liên quan đến các doanh nghiệp hoạt động trong thị trường này.
Thị trường cạnh tranh hoàn hảo là thị trường mà trong đó các quyết định
mua hay bán của từng người mua hay từng người bán riêng lẻ không ảnh
hưởng gì đến giá cả trên thị trường.
Từ khái niệm này, ta nhận thấy đặc điểm quan trọng của thị trường này
là số lượng sản phNm mà mỗi doanh nghiệp cung ứng không có ảnh hưởng gì
đến giá cả trên thị trường. Một doanh nghiệp trong thị trường cạnh tranh hoàn
hảo hoạt động như thể giá thị trường không phụ thuộc vào số lượng bán ra của
doanh nghiệp và do vậy, doanh nghiệp được gọi là người chấp nhận giá.
Do vậy, lượng cầu và cung của một chủ thể nhất định không ảnh hưởng
gì đến giá cả thị trường. Đường cầu đối với hàng hóa của mỗi doanh nghiệp sẽ
là một đường nằm ngang do bất kể lượng cung của họ là bao nhiêu thì họ cũng
nhận được giá cố định.
Hình 5.1 mô tả sự chấp nhận giá của một doanh nghiệp hoạt động trong
thị trường cạnh tranh hoàn hảo. Đầu tiên, giá hàng hóa trên một thị trường cạnh
109
109
tranh hoàn hảo, P0, được hình thành do quan hệ cung - cầu trên thị trường, như
đã trình bày trong Chương 2. Doanh nghiệp cạnh tranh là người chấp nhận giá
nên họ sẽ bán sản phNm của mình ra ở đúng mức giá P0 đó. Dù số lượng doanh
nghiệp bán ra là bao nhiêu, họ cũng nhận được mức giá P0 cho sản phNm mà họ
bán ra. Do vậy, đường cầu của doanh nghiệp là đường thẳng nằm ngang ở mức
giá P0. Đó là đường d.
Bởi vì doanh nghiệp không thể quyết định giá nên nó cũng không có ảnh
hưởng đến hoạt động của các doanh nghiệp khác trong ngành. Định nghĩa của
các nhà kinh tế về thị trường cạnh tranh hoàn hảo có vẻ trái với ý nghĩa của từ
cạnh tranh trong đời sống hàng ngày. Các nhà kinh tế ngụ ý rằng mỗi doanh
nghiệp hay người tiêu dùng riêng lẻ nhận thấy lượng cung hay cầu của mình là
rất nhỏ so với số lượng của toàn bộ thị trường và như thế lượng mua và bán của
họ không ảnh hưởng gì đến giá cả trên thị trường. Tuy nhiên, các doanh nghiệp
có thể dùng một số chiêu thức để thu hút khách hàng về phía mình. Công ty
P&G và Unilever cạnh tranh rất mãnh liệt trên thị Việt Nam nhưng ta không
gọi chúng là cạnh tranh hoàn hảo. Bởi vì mỗi công ty chiếm một thị phần rất
lớn trên thị trường hàng tiêu dùng nên chúng có thể làm thay đổi giá cả trên thị
trường bằng các quyết định về cung ứng của mình.
Để tìm hiểu chi tiết hơn về sự chấp nhận giá của các doanh nghiệp hoạt
động trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo và để mô tả đúng đường cầu đối với
110
110
hàng hóa của các doanh nghiệp này, chúng ta xét đến 4 đặc điểm của thị trường
cạnh tranh hoàn hảo.
1. Số lượng các doanh nghiệp trong ngành là đủ lớn sao cho sản
lượng của mỗi doanh nghiệp là không đáng kể so với cả ngành nói
chung. Do vậy, thị phần của mỗi doanh nghiệp sẽ rất nhỏ và doanh
nghiệp không có khả năng chi phối giá cả trên thị trường bằng các quyết
định cung ứng của mình.
2. Sản phẩm của ngành phải tương đối đồng nhất và tính giá như
nhau, để cho sản phẩm của các doanh nghiệp có thể thay thế hoàn hảo
cho nhau. Sản phNm của các nhà sản xuất là giống nhau nên người tiêu
dùng có thể sử dụng sản phNm của bất kỳ nhà sản xuất nào cũng đều
cảm thấy thỏa mãn như nhau. Do vậy, nếu có một doanh nghiệp nào
muốn định giá sản phNm của mình cao hơn mức giá chung P0, nó sẽ
không bán được sản phNm nào hết vì người mua sẽ mua sản phNm giống
như vậy của doanh nghiệp khác.
3. Thông tin hoàn hảo cho người tiêu dùng về chất lượng sản phẩm
sao cho người mua nhận thấy những sản phẩm giống nhau của các
doanh nghiệp khác nhau thực sự là như nhau. Thậm chí các doanh
nghiệp sản xuất sản phNm đồng nhất, họ cũng có thể định giá sản phNm
mình khác với người khác nếu người mua không có thông tin hoàn hảo
về chất lượng và đặc tính của sản phNm ấy. Chẳng hạn, nếu bạn không
hiểu nhiều về bột giặt, bạn sẽ nghĩ rằng bột giặt OMO nếu bán với giá
12.000 đồng/kg sẽ tốt hơn bột giặt DASO có giá 10.000 đồng/kg. Do
vậy, chúng ta phải giả định người mua có thông tin hoàn hảo về sản
phNm để doanh nghiệp không có khả năng định giá khác với mức giá
chung.
4. Tự do nhập và xuất ngành sao cho không có sự cấu kết của các
doanh nghiệp hiện hành. Tại sao các doanh nghiệp không liên kết lại
như các nước trong khối OPEC đã từng làm: hạn chế cung ứng để nâng
111
111
giá? Chúng ta có thể trả lời là điều này là không thể do các lý do: (i) với
quá nhiều doanh nghiệp trong ngành, việc tổ chức thành hiệp hội sẽ rất
tốn kém, các nhà quản lý sẽ tốn nhiều thời gian để thương lượng với các
doanh nghiệp khác hơn là để tổ chức sản xuất; (ii) nếu đường cầu thị
trường rất co giãn, khả năng tăng giá của các doanh nghiệp là rất ít.
Thậm chí nếu các doanh nghiệp có thể cấu kết với nhau để tăng giá, điều
này sẽ thu hút các doanh nghiệp mới nhập ngành và làm sản lượng tăng,
dẫn tới giá sẽ lại giảm xuống. Trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo,
doanh nghiệp hoàn toàn tự do lựa chọn gia nhập hay rút khỏi ngành mà
không có một trở ngại pháp lý nào cả hay không có các chi phí đặc biệt
nào gắn với việc gia nhập.
Thị trường nông sản là các ví dụ điển hình về thị trường cạnh tranh hoàn
hảo. Hầu hết thị trường nông sản đều mang đầy đủ 4 đặc điểm của thị
trường này, chẳng hạn như lúa gạo, trái cây, thủy hải sản, v.v. Đối với các
mặt hàng công nghiệp, đặc điểm của mỗi sản phNm gắn liền với hình ảnh,
nhãn hiệu của công ty sản xuất ra chúng nên sản phNm trong ngành là
không đồng nhất. Bên cạnh đó, đôi khi người tiêu dùng không có đầy đủ
thông tin về sản phNm nên người bán có thể định giá khác nhau cho các sản
phNm của mình. Vì vậy, thị trường hàng công nghiệp khó có thể là thị
trường cạnh tranh hoàn hảo.
8.2. QUYẾT ĐNNH VỀ CUNG ỨNG TRONG CẠNH TRANH HOÀN
HẢO
8.2.1. QUYẾT ĐNNH CUNG TRONG NHẤT THỜI
Nhất thời được định nghĩa là khoảng thời gian rất ngắn trong đó doanh
nghiệp không thể thay đổi sản lượng. Trong nhất thời, doanh nghiệp không kịp
thay đổi mức cung ứng của mình nên doanh nghiệp đã sản xuất ra sản lượng
bao nhiêu thì phải cố gắng bán hết đó bất chấp sức mua của thị trường. Do vậy
đường cung của doanh nghiệp sẽ là đường thẳng đứng tại một mức sản lượng
nhất định. Giá sẽ được điều chỉnh để thị trường có thể bán hết hàng hóa trong
một khoảng thời gian nào đó.
112
112
Hình 5.2 mô tả quan hệ cung - cầu ở thị trường cạnh tranh hoàn hảo
trong nhất thời. Cung cố định ở mức Q*. Với đường cầu D, giá cân bằng được
xác định tại P1. Khi đường cầu dịch chuyển tới D’, giá cân bằng mới được
thành lập tại P2. Một sự thay đổi của cầu làm cho giá thay đổi rất nhanh còn sản
lượng cân bằng không đổi.
Nhất thời không phải có ý nghĩa cho tất cả các trường hợp, mà nó chỉ
ứng dụng trong trường hợp của các loại hàng hóa mau hỏng hay hàng hóa chỉ
được sử dụng trong một thời điểm nhất định. Ta có thể nhận thấy điều này
trong chợ hoa, dưa hấu, v.v. ngày Tết hay thị trường bánh Trung thu. Những
loaüi hàng hóa này phải được tiêu thụ hết trong một khoảng thời gian nhất định
(một tuần chẳng hạn). Khoảng thời gian này tương đối ngắn, cho nên các nhà
sản xuất không thể thay đổi sản lượng trong khoảng thời gian này được. Nhìn
chung, tính tức thời của thị trường thường được quan sát thấy ở các thị trường
đối với hàng hóa mau hỏng và có tính thời vụ.
8.2.2. ĐƯỜNG CUNG NGẮN HẠN CỦA DOANH NGHIỆP
Trước hết, chúng ta hãy nghiên cứu lại khái niệm ngắn hạn. Các nhà
kinh tế định nghĩa như sau: ngắn hạn là khoảng thời gian dài đủ để các doanh
nghiệp thay đổi sản lượng nhưng không đủ dài để các doanh nghiệp thay đổi
quy mô sản xuất và rời bỏ hay gia nhập ngành.