C h ư ơ n g t á m
1. Những tiền đề xuất phát để xây dựng lý luận HT KT-XH
“Người ta phải có khả năng sống đã rồi mới có thể “làm ra lịch sử”.
Nhưng muốn sống được thì trước hết cần phải có thức ăn, thức uống,
nhà ở, quần áo và một vài thứ khác nữa. Như vậy, hành vi lịch sử
đầu tiên là việc sản xuất ra những tư liệu để thỏa mãn những nhu cầu
ấy, việc sản xuất ra đời sống vật chất”.
Nhu cầu & lợi ích của con người quy định hành vi lịch sử đầu tiên &
là động lực thúc đẩy con người họat động.
Để thỏa mãn nhu cầu, đáp ứng lợi ích cho mình con người phải liên
kết trong các cộng đồng, tức hệ thống các mối liên hệ giữa các cá
nhân con người cụ thể, từ đó tạo thành xã hội.
Để tồn tại & phát triển, xã hội phải liên tục sản xuất & tái sản xuất ra
của cải vật chất, của cải tinh thần, bản thân con người & các quan hệ
xã hội; trong đó, sản xuất ra của cải vật chất là cơ bản. Hơn nữa,
“bản thân con người bắt đầu tự phân biệt với súc vật ngay khi con
người bắt đầu sản xuất ra những tư liệu sinh họat cho chính mình”.
1. Những tiền đề xuất phát để xây dựng lý luận HT KT-XH
Như vậy, Mác đã xuất phát từ sự tồn tại của con người hiện
thực – con người sản xuất, xã hội hiện thực - xã hội sản xuất, để
nghiên cứu xây dựng lý luận hình thái kinh tế – xã hội.
Vì vậy, Mác bắt đầu nghiên cứu quá trình sản xuất. Từ nghiên
cứu quá trình sản xuất, Mác phát hiện ra 2 mặt thống nhất nhau
là lực lượng sản xuất & quan hệ sản xuất; trong đó, lực lượng
sản xuất quyết định quan hệ sản xuất.
Từ nghiên cứu các quan hệ sản xuất, Mác khám phá ra các mặt
khác của đời sống xã hội như: chính trị, pháp quyền, đạo đức,
tôn giáo… có liên hệ ràng buộc với nhau. Cụ thể:
Cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng.
Tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội.
Phương thức sản xuất quyết định mọi mặt đời sống xã hội.
2. Cấu trúc xã hội & Phạm trù HT KT-XH
Từ kết quả này, trong tư duy Mác hình thành quan niệm: Xã
hội là một hệ thống gồm nhiều mặt / lĩnh vực có liên hệ, tác
động qua lại lẫn nhau; do đó, chúng làm cho xã hội vận động &
phát triển; còn sự vận động phát triển của xã hội xảy ra dưới sự
chi phối của các quy luật khách quan; tuy nhiên, các quy luật
đó không tác động bên ngòai họat động sống có ý thức của con
người cụ thể. Do đó:
Xã hội là một hệ thống phức tạp bao gồm các lĩnh vực cơ
bản có liên hệ tác động với nhau là: kinh tế, xã hội, chính trị,
tinh thần…
Xã hội là sự thống nhất mặt khách quan (không phụ thuộc
vào con người) & mặt chủ quan (thông qua hoạt động thực
tiễn có ý thức của con người).