1
MỤC LỤC
Trang
MỤC LỤC
1
DANH MỤC BẢNG CHỮ VIẾT TẮT
2
DANH MỤC BẢNG THỐNG KÊ
3
MỞ ĐẦU
4
Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ LÀNG
NGHỀ TRUYỀN THỐNG Ở BẮC NINH
10
1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
10
1.2. Cơ sở lý luận về biến đổi văn hóa làng nghề
18
1.3. Khái quát về làng nghề truyền thống ở Bắc Ninh
31
Tiểu kết
49
Chƣơng 2: BIẾN ĐỔI VĂN HÓA LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG QUA CẢNH QUAN
LÀNG VÀ CÁC YẾU TỐ VĂN HÓA TINH THẦN
50
2.1. Biến đổi về không gian cảnh quan, nhà ở và các công trình công cộng
50
2.2. Biến đổi về di tích ở làng nghề truyền thống
56
2.3. Biến đổi về tín ngưỡng thành hoàng và tổ nghề
66
2.4. Biến đổi về lễ hội và phong tục
74
Tiểu kết
95
Chƣơng 3: BIẾN ĐỔI VĂN HÓA LÀNG NGHỀ TRONG QUÁ TRÌNH SẢN XUẤT VÀ
TIÊU THỤ SẢN PHẨM
97
3.1. Biến đổi về hình thức tổ chức sản xuất
97
3.2. Biến đổi về kỹ thuật chế tác
111
3.3. Biến đổi về sản phẩm
118
3.4. Biến đổi về thị trường tiêu thụ sản phẩm
128
Tiểu kết
133
Chƣơng 4: XU HƢỚNG BIẾN ĐỔI VĂN HÓA LÀNG NGHỀ TRUYỀN THỐNG Ở BẮC
NINH TRONG QUÁ TRÌNH CÔNG NGHIỆP HÓA, HIỆN ĐẠI HÓAVÀ NHỮNG
VẤN ĐỀ ĐẶT RA HIỆN NAY
134
4.1. Đánh giá về sự biến đổi văn hoá làng nghề truyền thống ở Bắc Ninh
134
4.2. Tình hình công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở Bắc Ninh hiện nay và định
hướng phát triển làng nghề
140
4.3. Xu hướng biến đổi văn hoá làng nghề truyền thống ở Bắc Ninh trong
tương lai
150
4.4.Những vấn đề đặt ra đối với việc bảo tồn và phát triển văn hóa làng
nghề trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa
155
Tiểu kết
166
KẾT LUẬN
168
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN
ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
172
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
173
PHỤ LỤC
182
2
DANH MỤC BẢNG CHỮ VIẾT TẮT
CHỮ VIẾT TẮT
CHỮ VIẾT ĐẦY ĐỦ
(â.l):
Âm lịch
CCN:
Cụm công nghiệp
CNH,HĐH:
Công nghiệp hóa, hiện đại hóa
CNXH:
Chủ nghĩa xã hội
ĐTH:
Đô thị hóa
GS:
Giáo sư
KCN:
Khu công nghiệp
Nxb:
Nhà xuất bản
TNHH:
Trách nhiệm hữu hạn
UBND:
Ủy ban nhân dân
VHDG:
Văn hóa dân gian
3
DANH MỤC BẢNG THỐNG KÊ
TT
Nội dung bảng thống kê
5
Bảng 1.5: Số đơn vị sản xuất kinh doanh phi nông nghiệp các năm
6
Bảng 2.1: Thống kê về tình hình nhà ở từ năm 2010 - 2015 tại
làng Đại Bái
7
Bảng 2.2: Thống kê về tình hình nhà ở từ năm 2010 - 2015 tại
làng Phù Lãng
8
Bảng 2.3: Thống kê về tình hình nhà ở từ năm 2010 - 2015 tại làng
Phù Khê
9
Bảng 3.1: Các hình thức tổ chức sản xuất tại làng Đại Bái
10
Bảng 3.2: Các hình thức tổ chức sản xuất tại làng Phù Khê
11
Bảng 3.3: Các hình thức tổ chức sản xuất tại làng Phù Lãng
12
Bảng 3.4: Phân loại sản phẩm gò đồng Đại Bái
13
Bảng 3.5: Phân loại và thống kê một số sản phẩm của làng nghề
Phù Khê
14
Bảng 3.6: Phân loại sản phẩm làng nghề truyền thống Phù Lãng xưa
và nay
4
MỞ ĐẦU
1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
Làng Việt truyền thống là một đơn vị tụ cư cổ truyền lâu đời ở nông thôn có
tính ổn định và gắn bó trong tiến trình lịch sử dân tộc. Mặc dù quy mô khác nhau,
song các làng Việt có nhiều đặc điểm chung trong bức tranh tổng thể về làng quê ở
châu thổ Bắc Bộ nước ta. Trong các làng đó đã hình thành, tồn tại và phát triển các
làng nghề truyền thống, là một phần không thể thiếu trong tính đa dạng của làng
xã Việt Nam. Các làng nghề truyền thống biểu hiện tính năng động, sáng tạo của
người nông dân làm nghề trong quá trình thích ứng với điều kiện địa lý, kinh tế xã
hội nhất định, đồng thời thể hiện rất rõ yếu tố mở của xã hội tiểu nông. Phát triển
làng nghề không những tạo động lực trực tiếp giải quyết việc làm, sử dụng hợp lý,
có hiệu quả nguồn lao động ở nông thôn mà còn giúp bảo tồn, duy trì và phát triển
được nhiều ngành nghề truyền thống của dân tộc, tạo điều kiện và cơ hội phát triển
đội ngũ nghệ nhân, thợ giỏi, bảo lưu và giữ gìn văn hóa dân tộc. Trong làng nghề
truyền thống từ xưa đến nay, văn hóa truyền thống được biểu hiện, hội tụ và toả
sáng qua các khía cạnh như: thuần phong mỹ tục, sinh hoạt xóm làng, đoàn kết
cộng đồng, ứng xử cộng đồng, tinh hoa nghề nghiệp và tài năng nghệ nhân...
Trong những năm qua, làng nghề truyền thống đang từng bước được phục hồi và
phát triển, sản phẩm làm ra ngày càng đa dạng, phong phú, đáp ứng nhu cầu tiêu
dùng trong nước và xuất khẩu. Các làng nghề phát triển sẽ là cầu nối giữa nông
nghiệp và công nghiệp, giữa nông thôn và thành thị, giữa truyền thống và hiện đại
góp phần phát triển công nghiệp nông thôn hiện đại.
Biến đổi văn hoá nói chung, biến đổi văn hoá làng và văn hoá làng nghề nói
riêng đang là một xu hướng tất yếu của lịch sử thời đại, đặc biệt trong giai đoạn hiện
nay, sự biến đổi văn hoá là một trong những yếu tố làm thay đổi diện mạo của các
làng nghề truyền thống ở nước ta. Đồng thời, biến đổi văn hoá chính là điều kiện để
các làng nghề có thể thay đổi, tồn tại và phát triển theo quy mô, mức độ khác nhau.
Đây là quy luật khách quan và diễn ra trên nhiều phương diện của đời sống vật chất
và đời sống tinh thần trong cộng đồng cư dân của các làng nghề.
5
Bắc Ninh là vùng đất văn hiến, nơi phát tích vương triều nhà Lý, một
miền quê trù phú với những làn điệu dân ca quan họ, là địa phương cận kề thủ
đô Hà Nội, có điều kiện để phát triển, đặc biệt là việc phát triển các làng nghề
truyền thống. Những thống kê bước đầu cho biết, Bắc Ninh là một trong các
tỉnh có 62 làng nghề, trong đó có 16 làng nghề truyền thống với những sản
phẩm nổi tiếng như đồ gỗ mỹ nghệ (Phù Khê), giấy dó (Dương Ổ), dệt (Hồi
Quan), đồ đồng (Đại Bái), tranh dân gian (Đông Hồ), gốm (Phù Lãng), tơ tằm
(Vọng Nguyệt)... Trong xu thế chung hiện nay, các làng nghề truyền thống đã
có những biến đổi rõ rệt, có nhiều làng nghề chuyển đổi sản xuất sản phẩm,
công cụ tạo sản phẩm và tư duy thợ làm nghề…, tiêu biểu như trường hợp làng
nghề giấy dó (Dương Ổ), tranh dân gian (Đông Hồ)… Có thể nói, trong những
năm qua, do sự thay đổi tư duy làm nghề, mãu mã cùng chất lượng sản phẩm
phong phú đa dạng, sự thích ứng về thị trường, các làng nghề truyền thống đã
góp phần quan trọng vào tăng trưởng và chuyển dịch cơ cấu kinh tế và thay đổi
diện mạo nông thôn ở Bắc Ninh. Nhiều sản phẩm của làng nghề đã và đang có
mặt trên thị trường trong nước và quốc tế, góp phần quan trọng vào việc quảng
bá văn hóa làng nghề truyền thống ra nước ngoài.
Thực tế, quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá hiện nay đã và đang tạo ra
những tác động, cơ hội và thách thức to lớn đến đời sống của người dân ở làng xã
nông thôn nói chung cũng như ở làng nghề truyền thống tại Bắc Ninh nói riêng.
Quá trình này về bản chất chính là quá trình đô thị hoá nông thôn dẫn đến những
hệ quả tất yếu sẽ diễn ra tại làng nghề truyền thống hiện nay. Nhiều làng nghề
không còn hoạt động hoặc bị mai một do nhiều nguyên nhân khác nhau, trong khi
đó các làng nghề vẫn đang chuyển hoá để tồn tại và phát triển. Để duy trì và phát
triển làng nghề, người dân luôn phải thay đổi mẫu mã sản phẩm, cải tiến quy trình
sản xuất, áp dụng công nghệ tiên tiến trong một số công đoạn có thể, tìm kiếm và
mở rộng thị trường… đáp ứng nhu cầu của người dân thời đại mới. Quá trình công
nghiệp hóa, đô thị hóa sẽ tạo ra những thay đổi khá lớn trong các làng nghề truyền
thống như: quan niệm về nghề truyền thống, thay đổi phương thức sản xuất từ nhỏ
lẻ sang quy mô lớn, mẫu mã sản phẩm đa dạng,quan hệ làng xóm được mở rộng