intTypePromotion=1
ADSENSE

Luận văn: KIẾN THỨC BẢN ĐỊA TRONG SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP CỦA NGƯỜI MÔNG Ở HUYỆN BẮC MÊ TỈNH HÀ GIANG

Chia sẻ: Carol123 Carol123 | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:91

244
lượt xem
75
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Bắc Mê là một huyện miền núi nghèo thuộc tỉnh Hà Giang có đông dân tộc Mông. Đây là một tộc ngƣời có nền văn hoá phong phú, đa dạng và đặc sắc bởi kho tàng tri thức dân gian. Trong đó có hệ thống tri thức về sản xuất nông nghiệp. Hệ thống kiến thức này đã ăn sâu vào tiềm thức của mỗi thế hệ ngƣời Mông, giúp họ chống đỡ sự khắc nghiệt của thiên nhiên vùng núi cao để tồn tại và trở thành dân tộc có số dân đông nhất ở Hà Giang nói chung và ở Bắc Mê nói riêng....

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Luận văn: KIẾN THỨC BẢN ĐỊA TRONG SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP CỦA NGƯỜI MÔNG Ở HUYỆN BẮC MÊ TỈNH HÀ GIANG

  1. ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HOÀNG THỊ HỒNG NGÂN KIẾN THỨC BẢN ĐỊA TRONG SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP CỦA NGƯỜI MÔNG Ở HUYỆN BẮC MÊ TỈNH HÀ GIANG LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ Thái Nguyên – 2010 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
  2. ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HOÀNG THỊ HỒNG NGÂN KIẾN THỨC BẢN ĐỊA TRONG SẢN XUẤT NÔNG NGHIỆP CỦA NGƯỜI MÔNG Ở HUYỆN BẮC MÊ TỈNH HÀ GIANG : LỊCH SỬ VIỆT NAM Chuyên ngành Mã số : 60.22.54 LUẬN VĂN THẠC SĨ LỊCH SỬ Người hướng dẫn khoa học: TS. Hà Thị Thu Thủy Thái Nguyên - 2010 Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
  3. Lêi cam ®oan Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu trong luận văn là trung thực chưa công bố trong các công trình nghiên cứu nào khác. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
  4. Lêi c¶m ¬n Tôi xin bày tổ lòng cảm ơn sâu sắc tới TS. Hà Thị Thu Thuỷ đã tận tình hướng dẫn, tạo điều kiện giúp đỡ tôi hoàn thành công trình nghiên cứu này. Tôi xin chân thành cảm ơn Lãnh đạo trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên, Ban chủ nhiệm khoa lịch sử và các thầy cô giáo, cán bộ khoa lịch sử đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận văn. Tôi xin cảm ơn UBND huyện Bắc Mê, Phòng Văn hoá thông tin huyện, UBND các xã (Yên Cường, Thượng Tân, Minh Sơn…), các già làng, trưởng bản đã giúp đỡ tôi trong quá trình đi thực tế ở địa phương. Tôi xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ động viên của bạn bè đồng nghiệp trong suốt quá trình làm luận văn. Tác giả luận văn Hoàng Thị Hồng Ngân Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
  5. 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Bắc Mê là một huyện miền núi nghèo thuộc tỉnh Hà Giang có đông dân tộc Mông. Đây là một tộc ngƣời có nền văn hoá phong phú, đa dạng và đặc sắc bởi kho tàng tri thức dân gian. Trong đó có hệ thống tri thức về sản xuất nông nghiệp. Hệ thống kiến thức này đã ăn sâu vào tiềm thức của mỗi thế hệ ngƣời Mông, giúp họ chống đỡ sự khắc nghiệt của thiên nhiên vùng núi cao để tồn tại và trở thành dân tộc có số dân đông nhất ở Hà Giang nói chung và ở Bắc Mê nói riêng. Sinh sống chủ yếu trên vùng núi đá, cả cuộc đời đƣợc núi đá bao bọc,“sống trên đá, chết nằm trong đá”, nên ngƣời Mông Bắc Mê có những hiểu biết sâu sắc về tự nhiên. Trong sản xuất nông nghiệp, từ cách chọn đất canh tác, giống cây trồng, vật nuôi đến chăm sóc, thu hoạch đều phù hợp với điều kiện tự nhiên nơi đây. Sự tồn tại của họ cùng với những ruộng lúa nƣơng ngô trên đỉnh núi đã ghi nhận những nỗ lực và những sáng tạo to lớn của cả cộng đồng trong việc hòa nhập với thiên nhiên. Trải qua quá trình lao động sản xuất lâu dài, ngƣời Mông Bắc Mê đã tích lũy đƣợc những kinh nghiệm dân gian quý báu. Vì vậy, việc nghiên cứu và bảo tồn nó rất cần thiết và hữu ích cho các nhà khoa học trong việc nhận thức đúng đắn hơn về những nguyên tắc, thói quen trong sản xuất để kết hợp với kiến thức khoa học một cách có hiệu quả. Từ những nhận thức trên, tôi chọn nghiên cứu đề tài ''Kiến thức bản địa trong sản xuất nông nghiệp của người Mông ở huyện Bắc Mê tỉnh Hà Giang" với mong muốn tìm hiểu về văn hóa Mông ở quê hƣơng mình và bƣớc đầu tìm ra những ƣu điểm cũng nhƣ hạn chế trong sản xuất nông nghiệp để giúp ngƣời Mông nơi đây vƣơn lên xóa đói giảm nghèo. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
  6. 2 2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Nghiên cứu về ngƣời Mông cho đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu, trong quá trình làm luận văn tác giả đã tiếp cận các công trình sau: Công trình Lịch sử người Mèo do F.Savina viết năm 1924 (Trƣơng Thị Thọ và Đỗ Trọng Quang dịch), đã cho thấy những nét cơ bản về đời sống kinh tế, văn hóa của ngƣời Mông trong quá trình sinh sống và chống lại các thế lực bành trƣớng Trung Hoa trong lịch sử. Công trình ''Các dân tộc ít người ở Việt Nam", xuất bản năm 1978, của Viện Dân tộc học đã trình bày khái quát về văn hóa các dân tộc ít ngƣời trong đó dân tộc Mông ở Hà Giang đƣợc đề cập tới nhƣ một điển hình cho dân tộc Mông nói chung trên cả nƣớc . Công trình ''Dân tộc Mông ở Việt Nam" của tác giả Cƣ Hoa Vần - Hoàng Nam, Nxb Văn hóa dân tộc, năm 1994, đã cho thấy một cách tổng thể về dân tộc Mông ở Việt Nam từ nguồn gốc lịch sử cho tới tên gọi, đời sống kinh tế, vật chất, sinh hoạt tinh thần, quan hệ xã hội. Văn hóa ngƣời Mông ở địa bàn tác giả nghiên cứu đã đƣợc đề cập khá đầy đủ chi tiết trong các công trình ''Văn hóa truyền thống các dân tộc Hà Giang", Hùng Đình Quý, Nxb Sở văn hóa - Thông tin Hà Giang, năm 1994; ''Văn hóa dân tộc Mông Hà Giang" của tác giả Trƣờng Lƣu và Hùng Đình, Sở văn hóa - Thông tin - Thể thao Hà Giang xuất bản năm 1996. Hai công trình này đã trình bày khá rõ nét đời sống văn hóa của ngƣời Mông trên địa bàn Hà Giang. Khóa luận tốt nghiệp: ''Công cụ lao động truyền thống trong tập quán canh tác của người Mông huyện Mèo Vạc, tỉnh Hà Giang'' của Trần Thạch Hằng - sinh viên khoa lịch sử trƣờng Đại học sƣ phạm Thái Nguyên, năm (2005) đã cung cấp những tƣ liệu thực tế về tập quán canh tác cũng nhƣ việc sử dụng công cụ nói riêng của ngƣời Mông ở huyện Mèo Vạc. Mặc dù công trình trên chủ yếu đi sâu vào nghiên cứu loại hình công cụ đối với việc hình Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
  7. 3 thành tập quán canh tác, nhƣng luận văn giúp cho tác giả trong việc tìm thấy những nét tƣơng đồng trong tập quán canh tác của đồng bào Mông ở huyện Bắc Mê nói riêng và ở Hà Giang nói chung. Công trình “Văn hoá tâm linh của người Hmông ở Việt Nam truyền thống và hiện tại” (2005) do Vƣơng Duy Quang viết đƣợc Nxb Văn hoá Thông tin và Viện Văn hoá xuất bản đã giới thiệu khá i quát lịch sử di cƣ, địa vực cƣ trú và tộc danh của ngƣời Mông ở Việt Nam. Tác giả cuốn sách cũng đã đề cập những nét chung về đời sống kinh tế và đời sống xã hội của ngƣời Mông nói chung. Công trình “Miêu tộc giản chí hợp biên”(quyển thượng)(2007), Trần Hữu Tiệp dịch, đã cung cấp cho tác giả nhƣng cứ liệu quan trọng về nguồn gốc lịch sử, địa bàn cƣ trú, đời sống kinh tế, văn hoá chính trị của ngƣời Mông trong lịch sử trƣớc khi di cƣ vào Việt Nam. Công trình ''Các dân tộc ở Hà Giang'' do Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Giang xuất bản tại Nxb Thế giới, năm 2008, đã phác thảo những nét khái quát về đời sống vật chất, nhƣ tinh thần của ngƣời Mông ở địa phƣơng Hà Gianng trong tính đa dạng của nhiều dân tộc khác. Công trình“Một số tài liệu sưu tầm về người HMông ở Việt Nam” do Phạm Quang Linh, Hoàng Phƣơng Mai thực hiện đƣợc Viện Dân tộc học xuất bản nă m 2008, đã cơ bản giới thiệu những kinh nghiệm sử dụng đất nông nghiệp của ngƣời Hmông và hiện trạng sử dụng đất nƣơng rẫy của nhóm Hmông trắng ở làng Mô Cổng, xã Phỏng Lái, huyện Thuận Châu, tỉnh Sơn La. Là nguồn tƣ liệu quý giá giúp tác giả có cái nhìn tƣơng quan so sánh với những kiến thức bản địa của ngƣời Mông ở Bắc Mê. Các công trình trên đây đã cung cấp cho tác giả những hiếu biết cơ bản về ngƣời Mông và nền văn hóa của họ. Đồng thời gợi mở cho tác giả việc Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
  8. 4 nghiên cứu về những kiến thức bản địa của ngƣời Mông ở một địa phƣơng cụ thể là huyện Bắc Mê tỉnh Hà Giang. 3. Đối tƣợng, mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu. 3.1 Đối tƣợng Sống trên vùng núi cao, cƣ trú và canh tác chủ yếu trên núi đá, đòi hỏi ngƣời Mông phải có một hệ thống kinh nghiệm trong sản xuất nông nghiệp. Đề tài tập trung nghiên cứu hệ thống này trong sản xuất nông nghiệp của ngƣời Mông ở Bắc Mê. 3.2 Mục đích Bắc Mê là một huyện miền núi nghèo, có nhiều dân tộc anh em sinh sống. Trong đó ngƣời Mông chiếm một thành phần đông đảo trong tổng số dân cƣ ở đây. Việc nghiên cứu những kiến thức bản địa trong sản xuất nông nghiệp không những bảo tồn nền văn hóa đặc sắc của đồng bào Mông mà còn giúp cho nhà khoa học hợp tác với đồng bào ở đây trong việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi, vƣơn lên xóa đói giảm nghèo. 3.3. Nhiệm vụ nghiên cứu - Khái quát về vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên và về ngƣời Mông ở Bắc Mê - Trên cơ sở nghiên cứu khái niệm về kiến thức bản địa và vai trò của kiến thức bản địa trong sản xuất nông nghiệp, đề tài làm rõ hệ thống kiến thức bản địa về cách chọn đất trồng, giống cây, vật nuôi, lịch nông vụ, cách lựa chọn công cụ thích hợp, thu hoạch, bảo quản và sản xuất hàng hóa của ngƣờ i Mông ở Bắc Mê. - Tìm hiểu những yếu tố nội sinh và ngoại sinh làm biến đổi kiến thức bản địa và đánh giá tính tích cực của những kinh nghiệm dân gian trong sản xuất của ngƣời Mông ở Hà Giang. Từ đó, đề xuất một số giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy tính tích cực của kiến thức bản địa trong sản xuất nông nghiệp của ngƣời Mông ở Bắc Mê. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
  9. 5 3.4. Phạm vi nghiên cứu - Về không gian: Ở huyện Bắc Mê ngƣời Mông chủ yếu cƣ trú tại các xã Phiêng Luông,Thƣợng Tân, Minh Sơn, Yên Cƣờng. Đề tài tập trung nghiên cứu ở địa bàn các xã này, đặc biệt chú ý tới các thôn bản có tỷ lệ ngƣời Mông lớn hơn so với các dân tộc khác ở địa bàn. - Về thời gian: Đề tài nghiên cứu tính bản địa trong sản xuất nông nghiệp của ngƣời Mông ở huyện Bắc Mê trong truyền thống và hiện tại. 4. Nguồn tài liệu và phƣơng pháp nghiên cứu - Tài liệu thành văn: Các công trình nghiên cứu về lịch sử, lịch sử Đảng bộ, văn hóa tộc ngƣời của tỉnh Hà Giang nói chung và Bắc Mê nói riêng. - Tài liệu điền dã dân tộc học: Thông qua việc đi vào điều tra xã hội học, quan sát, phỏng vấn đồng bào ngƣời Mông sinh sống nhƣ ở các thôn bản thuộc các xã Yên Cƣờng, Thƣợng Tân, Minh Sơn, Phiêng Luông để thu thập các tài liệu chân thực giúp ích cho quá trình hoàn thành luận văn. Dựa vào nguồn tài liệu trên tác giả sử dụng phƣơng pháp: - Phƣơng pháp lịch sử và phƣơng pháp logic nhằm tìm hiểu hoàn cảnh nảy sinh kinh nghiệm, những diễn biến và phát triển kinh nghiệm trong sản xuất trên cơ sở đó loại trừ những kinh nghiệm mang tính chất gia đình để tìm ra những kinh nghiệm chung trong sản xuất nông nghiệp của ngƣời Mông sinh sống trong địa bàn huyện Bắc Mê. - Phƣơng pháp điền dã dân tộc học: Phƣơng pháp này thực hiện các công việc nhƣ quan sát, phỏng vấn, ghi chép, chụp ảnh, khai thác các nguồn tƣ liệu thống kê lập phiếu điều tra... giúp cho tác giả có số liệu chân thực nhất phục vụ cho đề tài. Ngoài các phƣơng pháp trên tác giả còn sử dụng các phƣơng pháp nhƣ phân tích, so sánh, tổng hợp. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
  10. 6 5. Đóng góp của đề tài Trên cơ sở nghiên cứu về kiến thức bản địa trong sản xuất nông nghiệp từ trong truyền thống và hiện tại, đề tài tìm hiểu những nét đặc trƣng trong sản xuất nông nghiệp của ngƣời Mông ở Bắc Mê. Đề tài thực hiện thành công có thể giúp ích cho việc cộng tác giữa các cán bộ khuyến nông và các nhà khoa học trong việc ứng dụng công n ghệ mới vào sản xuất nông nghiệp của ngƣời Mông ở huyện Bắc Mê. 6. Cấu trúc của đề tài Luận văn ngoài phần mở đầu và kết luận đƣợc xây dựng thành 3 chƣơng. Chƣơng 1: Khái quát về huyện Bắc Mê tỉnh Hà Giang Chƣơng 2: Kiến thức bản địa trong sản xuất nông ng hiệp của ngƣời Mông ở huyện Bắc Mê tỉnh Hà Giang trong truyền thống Chƣơng 3: Những biến đổi của kiến thức bản địa trong sản xuất nông nghiệp của ngƣời Mông ở Bắc Mê tỉnh Hà Giang hiện nay Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
  11. 7 CHƢƠNG 1 KHÁI QUÁT VỀ HUYỆN BẮC MÊ TỈNH HÀ GIANG 1.1 Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên Năm 1891, tỉnh Hà Giang đ ƣợc thành lập, huyện Bắc Mê ngày nay là vùng đất thuộc 2 trong số 5 tổng của Châu Vị Xuyên với tên gọi là Tổng Yên Phú và Tổng Yên Định. Trƣớc năm 1945, Tổng Yên Phú có các xã Yên Phú, Phú Nam, Lạc Nông, Đ ƣờng Âm, Thanh Lƣơng, Tổng Yên Định có các xã Yên Định, Tùng Bá, Minh Tân, Thuận Hòa. Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công, tiểu khu Bắc Mê đ ƣợc thành lập thuộc huyện Vị Xuyên tỉnh Hà Giang. Năm 1984, huyện Bắc Mê (thuộc tỉnh Hà Tuyên) đƣợc thành lập bao gồm 13 xã: Yên Phú,Yên Cƣờng,Yên Định, Yên Phong, Đƣờng Âm, Đƣờng Hồng, Phú Nam, Minh Ngọc, Minh Sơn, Giáp Trung, Lạc Nông,Thƣợng Tân, Phiêng Luông. Là huyện vùng sâu thuộc phía đông tỉnh Hà Giang, nằm trên toạ độ địa lý 2003’4’’ – 2205’5’’ độ vĩ Bắc, 10500’0’’ – 10503’0’’ độ kinh đông độ cao trung bình so với mặt biển là 1400m, huyện Bắc Mê có giới hạn địa lý là p hía Bắc giáp với huyện Yên Minh, phía Đông giáp với huyện Bảo Lạc (tỉnh Cao Bằng), phía Tây giáp huyện Vị Xuyên, phía Nam giáp huyện Na Hang (Tỉnh Tuyên Quang) [19]. Diện tích tự nhiên của huyện là 844,3 km2 , chiếm 10,57 % diện tích toàn tỉnh, Bắc Mê là một trong những huyện miền núi vùng sâu vùng xa của tỉnh Hà Giang có địa hình rất phức tạp, hiểm yếu; nhiều núi cao vực sâu, rừng già, những dải đồi nối tiếp nhau, xen kẽ những cánh đồng lúa nƣớc, soi, bãi hẹp chạy dọc hai bờ sông suối. Đặc biệt phía Nam của huyện có nhiều núi cao từ 1400 đến 1600 mét, có đỉnh cao tới 1.775 mét. Về cấu tạo địa chất có thể chia Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
  12. 8 thành hai dạng địa hình: vùng núi đất và vùng núi đá. Vùng núi cao gồm các xã Minh Sơn, Giáp Trung, Yên Phong, Yên Phú, Yên C ƣờng, Phiêng Luông, Phú Nam, Đƣờng Âm, Đƣờng Hồng. Phần lớn diện tích đất ở địa hình này đều có độ dốc trên 250, đá mẹ lộ thiên tạo thành cụm và chủ yếu là đá Granít. Vùng núi thấp gồm các xã Yên Định, Minh Ngọc, Lạc Nông, các đá mẹ mẫu chất ở địa hình này có đá biến chất, đá vôi, đá cát. Thời tiết trong năm chia thành hai mùa rõ rệt: mùa khô kéo dài từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau, mùa mƣa bắt đầu từ tháng 5 đến tháng 10. Mùa mƣa thời tiết nóng ẩm, lƣợng mƣa lớn, chiếm 80% lƣợng mƣa cả năm, trong đó lƣợng mƣa lớn nhất ở các tháng 6,7,8 (bình quân trên 300mm/s), l ƣợng mƣa trung bình 1616mm. Mùa khô: lƣợng mƣa ít thƣờng dƣơi 50mm/tháng, lƣợng bốc ́ hơi lớn nên thƣờng gây khô hạn, thiếu nƣớc cho sản xuất và sinh hoạt. Nhiệt độ trung bình hàng năm là 22,30, nhiệt độ trung bình hàng tháng cao nhất là 32,40, nhiệt độ trung bình tháng thấp nhất là 12,60C, sự chênh lệch nhiệt độ giữa tháng cao nhất và thấp nhất là 19,80C Huyện Bắc Mê có nguồn tài nguyên đất khá phong phú và đa dạng về nhóm, các loại đất phân bố trên nhiều loại địa hình khác nhau tạo ra những tiểu vùng sinh thái nông lâm nghiệp thích hợp với nhiều loại cây trồng, đặc biệt là cây trồng lâu năm với vùng đồi núi. Nhóm đất phù sa phân bố chủ yếu ở ven vùng sông Gâm và ven sông suối, nên chất l ƣọng phù sa tốt, giàu chất dinh dƣỡng. Thành phần cơ giới tƣơng đối mịn, tỉ lệ sét (Clay), limom (Silt) cao (riêng đất phù sa đƣợc bồi bồi và đất phù sa không bồi thà nh phần cơ giới nhẹ hơn, thƣờng cát pha, thịt nhẹ). Phản ứng đất ít chua; Hàm lƣợng cation kiềm đạt mức trung bình, độ no Bazơ nhỏ hơn 50%; Chất hữu cơ và đạm khá; Lân ở mức trung bình và nghèo; Kaki tổng số khá, song Kali trao đổi thấp. Nhìn chung đất thích hợp với sinh trƣởng và phát triển của câ y lúa cao và ổn định. Với nhóm đất này ta có thể tận dụng hết diện tích đất bằng cách tập Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
  13. 9 trung đầu thâm canh trên đất phù sa, kết hợp với các biện pháp thuỷ lợi, phân bón chế độ mùa vụ, giống cây trồng để đạt hiệu quả cao. Tăng cƣờng bón lân trên các đất phù sa glây, phù sa có tầng loang lổ kết hợp với bón vôi để cải tạo độ chua của đất. Các vùng đất phù sa ven sông cần đ ƣợc đƣa vào sử dụng trồng hoa màu, cây công nghiệp ngắn ngày. Đối với đất phù sa ngòi suối có địa hình khá bằng, khai thác nguồn nƣớc suối sẵn có để trồng các cây lƣơng thực ngắn ngày nhƣ lúa, ngô và các loại đậu, đỗ. Nhóm đất xám có diện tích 73.277,0 ha, chiếm 86,73% tổng diện tích tự nhiên, với loại đất chính trên đá Ganite. Phâ n bố ở các xã trong huyện, tầng đất thƣờng mỏng, nhiều đá lẫn, kết vón; phản ứng đất chua; nghèo chất hữu cơ, đạm và các chất dinh dƣỡng khác. Trong loại đất này, diện tích đất có độ dốc dƣới 50, có khả năng phát triển nông nghiệp và cây công nghiệp chiế m khoảng 26% nên cần khai thác đ a vào sản xuất nông nghiệp. Nhóm đất vàng có diện tích 486 ha, chiếm 0,55% diện tích tự nhiên, gồm các loại: đất có màu vàng chủ đạo, tầng dày thay đổi t heo mức độ địa hình, chủ yếu là đất có tầng dày, độ dốc lớn, địa hình đồi núi cao, chia cắt mạnh. Phân bố chủ yếu ở các xã Phiêng Luông, Yên Phong và Yên Phú, đất có thành phần cơ giới nặng, phản ứng của đất ít chua hoặc chua, hàm l ƣợng mùn và đạm tổng hợp từ khá đến giàu, lân tổng số giàu, lân dễ tiêu thấp. Nhóm đất tầng dày có diện tích 237 ha chiếm 0,28 % tổng diện tích tự nhiên, phân bố ở hai xã Đƣờng Âm và Yên Phong, nhóm đất này là sản phẩm của sói mòn đất, tầng đất mỏng dƣới 30cm; thành phần cơ giới của đất biến động từ nhẹ đến trung bình, đất có phản ứng chua, hàm lƣợng mùn và đạm tổng số từ nghèo đến trung bình, lân nghèo, Kali nghèo, đây là nhóm đất xấu cần đƣợc phục hồi bằng cách trồng rừng và tạo thảm thực vật che phủ. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
  14. 10 Nguồn tài nguyên nƣớc ở Bắc Mê bao gồm sông Gâm chảy từ Cao Bằng đổ về Na Hang (Tuyên Qua ng). Đoạn chảy qua Bắc Mê dài 45km, có nhiều thác ghềnh, nƣơc chảy xiết, tầu thuyền không thể đi laị đ ƣợc. Hệ thống các ́ con suối lớn, nhỏ đều phân bổ trên địa bàn huyện, trong đó có các con suối lớn nhƣ suối Minh Ngọc (suối Bản Chì), suối Ngòi Ma từ Tùn g Bá đổ dồn về sông Gâm, tạo nên nguồn nƣớc tƣơi tiêu dồi dào cho sản xuất nông nghiệp và ́ thuỷ điện nhỏ. Tuy nhiên, theo các nhà nghiên cứu, các huyện vùng núi cao mực nƣớc ngầm rất sâu, trữ l ƣợng thấp, khó khăn cho việc khai thác và đƣa nguồn nƣớc này vào sinh hoạt và sản xuất. Mặc dầu không phải là một hụyện có thế mạnh về nguồn nƣớc mặt nhƣng lại có nhiều loại thuỷ sản có giá trị. Trên lƣu vực sông Gâm, có cá Dầm Xanh, Anh Vũ loại cá chỉ có ở lƣu vực sông có nhiều ghềnh đá. Trong lịch sử loại cá này đã từng là đặc sản cúng tiến cung đình. Huyện Bắc Mê là một trong những huyện có nhiều tiềm năng lớn về đất rừng. Số liệu thống kê của huyện cho biết t ổng diện tích đất rừng là 46.300,33 ha, chiếm 55,24 % so với diện tích đất tự nhiên. Trong đó diện t ích rừng trồng sản xuất là 224,06 ha, chiếm 0,48% diện tích đất rừng. Diện tích đất rừng phân bố không đều rừng tập trung còn lại ở các xã vùng cao nhƣ xã Thƣợng Tân, Phiêng Luông, Minh Sơn, Yên Cƣờng, Minh Ngọc. Do điều kiện khí hậu và thổ nhƣỡng, rừng Bắc Mê có nhiều loại gỗ quý nhƣ Đinh, Trò, Nghiến, Lát hoa, Pơmu, Trai Lý... 1.2 Nguồn gốc ngƣơi Mông ở Bắc Mê ̀ 1.2.1 Tên gọi tộc ng ƣời Nguồn gốc lịch sử và tên gọi tộc ngƣời Mông cho tới nay vẫn tồn tại nhiều ý kiến khác nhau. Ngƣời Trung Quốc gọi ngƣời Mông là Miêu Tử hay Miêu Dân. Tìm hiểu về nguồn gốc tên gọi, nhiều học giả suy đoán rằng đây là Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
  15. 11 tên do ngƣời Hán đặt. Bởi vì xét chữ Miêu Trung Quốc ngƣời ta thấy trên là bộ thảo dƣới là chữ điền, có nghĩa là mầm mạ tốt. Từ đó các nhà nghiên cứu cho rằng Miêu chắc chắn là một dân tộc biết làm ruộng từ rất sớm và sau này Miêu đã trở thành tên gọi của tộc ngƣời đó. Miêu là dân tộc thích sống tự do, đoàn kết và có tinh thần dũng cảm, luôn chống lại các chính sách bành tr ƣớng thu phục của các tộc ngƣời lớn hơn vì vậy, trong sử sách Trung Quốc, Miêu đƣợc nhiều lần nhắc tới nhƣ một dân tộc man di, mọi rợ đầy khinh miệt.Trong truyền thuyết dân tộc Hán có nhắc đến ng ƣời Miêu từ thời Hoàng Đế (thiên niên kỉ thứ ba trƣớc công nguyên) và nói đến cuộc chiến tranh giữa hoàng đế và Suy Vƣu (Theo các học giả Savina, Ngô Trạch Lâm, Trần Quốc Quân, Lâm Tâm thì Suy Vƣu là ngƣời Mông), sang thời Nghiêu (-2357 - 2258), Thuấn (- 2255 - 2208), thƣ tịch cổ nhiều lần nhắc đến ngƣời Miêu và những cuộc xung đột giữa Hoa tộc và Miêu tộc. Trong Kinh thi của Khổng Tử cũng chép đến Tam Miêu và giải thích rằng do ngƣời ta căn cứ vào màu sắc quần áo mà gọi gồm Hồng Miêu, Thanh Miêu, Bạch Miêu tức là Miêu Hồng, Miêu Xanh và Miêu Trắng. Mạc Tử có ghi lại, trong cuộc chiến tranh giữa Hạ Vũ và Tam Miêu (Hạ - 2205 – 1766), tƣớng Miêu bị trúng tên, quân Miêu tan chạy, Tam Miêu suy vong. Trải qua các triều đại Thƣơng, Ân, Chu, Tần, Hán, Tam Quốc … thƣ tịch bẵng đi không ghi chép về Tam Miêu nữa. Theo sự suy đoán của nhiều học giả thì thời gian này thế lực của nhà Hán mạnh nên ngƣời Mông bị đẩy về phƣơng Nam cƣ trú ở núi Nam Lĩnh. Ở đây ngƣời Mông cũng nhƣ nhiều dân tộc khác bị nhà Hán gọi là “Nam Man tử” nghĩa là ngƣời man rợ ở phƣơng Nam. Đến thời Đƣờng, danh từ “Miêu tộc” lại xuất hiện trong sử sách. Trong cuốn “Man thƣ” của Phàn Xƣớc có nói đến Miêu dân ở bốn ấp: Kiềm, Kinh, Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
  16. 12 Ba, Hạ, thuộc miền Hồ Nam, Quý Châu và Tứ Xuyên (t ƣơng tự địa bàn ngƣời Mông ngày nay ở Trung Quốc). Từ những nguồn thƣ tịch nói trên, nhiều ngƣời cho rằng Miêu tử tồn tại trong thời kì Hoàng Đế (giữa thiên niên kỉ thứ II TCN) là tổ tiên của ngƣời Mông hiện nay sống ở Trung Quốc và Việt Nam. Trong cuốn “Lịch sử ngƣời Mèo”, qua việc nghiên cứu truyền thuyết và tín ngƣỡng của họ tác giả Savina đã cố gắng chứng minh ngƣời Mông có nguồn gốc ở phƣơng Tây. Trong thời kì ngôn ngữ lẫn lộn sau sự kiện tháp Babel, ngƣời Mông tiến lên cƣ trú ở một quả đồi cao, trọc, phủ đầy băng tuyết, ở đây ngày và đêm kéo dài với ngày và đêm đằng đẵng. Truyền thuyết về vũ trụ của ngƣời Mông giống hệt thuyết của ngƣời chaldee. Tác giả cho rằng chỉ có ngƣời Chaldee, ngời Ácmêni, ngƣời Mông còn nhớ truyền thuyết tháp Babel. Từ truyền thuyết trên Savina đã chứng minh rằng: ngƣời Mông thời nguyên thuỷ đã sinh sống ở vùng Lƣỡng Hà, rồi đi về phía Bắc hoặc qua miền Capca hoặc Turkestan vào thời kì không xác định, rồi do biến động khí hậu họ tìm đến vùng có khí hậu ôn hoà hơn, có thể đó là lí do đã đƣa họ đến vùng Đông Á. Ngƣời Mông đã sinh sống ở sông Hoàng Hà hơn 25 thế kỉ TCN. Tuy vậy, do gặp khó khăn trong việc tìm ra dấu vết di chuyển, tác giả Savina đƣa ra giả thuyết là họ đã vƣợt qua Tây Tạng [33]. Những giả thuyết này gợi mở cho các nhà khoa học tiến hành những cuộc điều tra về mặt nhân chủng học. Theo các nhà Nhân chủng học, thì việc hình thành nhân chủng gắn liền với môi trƣờng địa lí tự nhiên xung quanh. Trong một cuộc điều tra nghiên cứu về nhân chủng học trong những năm 1934 – 1938 do giáo sƣ N.R. Morơde tổ chức ở hai tỉnh Tứ Xuyên và Quý Châu thuộc miền Tây Trung Quốc, các nhà khoa đã tìm ra bằng chứng khẳng định nguồn gốc Mônggôlốit của ngƣời Mông. Tiếp đó, các nhà khảo cổ học Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
  17. 13 đã nghiên cứu bộ hiện vật Nam Kinh - Động Đình đã đi đến kết luận là các bộ lạc Mông xuất hiện ở đây vào thiên niên kỉ thứ III TCN. Đây là những chứng cứ khoa học để khẳng định nguồn gốc phƣơng Đông ngƣời Mông. Ở Việt Nam, mặc dầu chƣa có tài liệu nhân chủng nào nghiên cứu về ngƣời Mông, nhƣng qua các tài liệu lịch sử chúng ta biết ngƣời Mông ở Việt Nam có nguồn gốc từ Trung Quốc. Do đó ngƣời Mông ở Việt Nam cũng thuộc loại hình nhân chủng Mônggôlốit. Từ khi di cƣ đến Việt Nam ngƣời Mông đã trở thành một thành phần trong 54 dân tộc ở Việt Nam. Dân tộc Mông có một truyền thống văn hoá độc đáo, có bề dày lịch sử hàng nghìn năm trƣớc đây và trên 300 năm sau khi từ Trung Quốc sang định cƣ ở hầu hết các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam. Về tên gọi tộc ngƣời thì có nhiều cách gọi khác nhau, ngƣời Kinh ở miền Bắc gọi ngƣời Mông là Mèo, lý giải điều này xuất phát từ ngƣời Hán gọi ngƣời Mông là Miêu phát âm gần nhƣ là Mèo. Do vậy, trong thời gian dài trƣớc đây các sách báo phổ biến dùng danh từ Mèo nhƣ một tộc danh chính thức. Ở miền Trung phát âm theo tiếng địa phƣơng còn gọi là Mẹo. Danh từ này ngẫu nhiên trùng với tên con Mèo của ngƣời Việt… Vì vậy phần lớn ngƣời Mông không thích nên đề nghị C hính phủ cho đƣợc gọi theo cách bà con tự gọi mình là ngƣời Mông (Hmôngz). Từ Mông phát âm theo đúng tiếng Mông là một từ âm mũi (Hmôngz). Trong khi đó, hệ thống âm phụ tiếng Việt không có chữ nào ghi âm chính xác đƣợc tiếng âm mũi nói trên. Các nhà nghiên cứu đã mƣợn phụ âm (Hm) để ghi âm tiếng Mông. Do đó khi Nhà nƣớc chính thức ban hành Danh mục các thành phần dân tộc Việt Nam ngƣời ta lại đọc theo kiểu phiên âm nên từ Hmông thành từ Hơmông (H’mông). Cách gọi này khiến nhiều ng ƣời Mông ghét bỏ không kém ngƣời Mèo trƣớc đây. Cho đến nay, tên gọi tộc ngƣời vẫn không làm nhiều ngƣời Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
  18. 14 Mông thoả mãn vì vậy trƣớc khi tìm đƣợc một tên gọi thích hợp cho tộc ngƣời mình thì ngƣời Mông tạm chấp nhận nhận cách gọi ngày nay là Mông [3]. Theo tên tự gọi, ngƣời Mông có những nhóm chính sau đây: Mông đấu – Mông trắng Mông lềnh (Mông si) – Mông hoa (Mông đỏ) Mông đú – Mông đen Mông súa – Mông Hán Các tên tự gọi này, cách phân biệt chủ yếu dựa vào sự khác nhau về y phục và tiếng nói để phân biệt. Mông đấu sống tập trung ở huyện Đồng Văn, Mèo Vạc, Quản Bạ (Hà Giang), Bảo Lạc (Cao Bằng). Ngoài ra, họ sống rải rác trong các huyện Sông Mã, Yên Châu (Sơn La), Phong Thổ, Tủa Chùa (L ai Châu), Mù Căng Chải, Trạm Tấu (Yên Bái). Ngƣời phụ nữ Mông đấu mặc váy trắng bằng vải lanh do họ tự sản xuất. Mông lềnh sống tập trung ở huyện Tủa Chùa, Điện Biên, Tuần Giáo (Lai Châu), Trạm Tấu, Mù Căng Chải (Yên Bái), Thuận Châu, Mộc Châu (Sơn La), Sa Pa, Bắc Hà. Mƣờng Khƣơng (Lào Cai), Hoàng Su Phì, Sín Mần (Hà Giang). Đặc điểm của nhóm Mông này là phụ nữ mặc váy hoa phổ biến là hoa văn đƣợc thêu bằng chỉ đỏ ở nửa dƣới của váy. Mông đú cƣ trú ở các huyện Trạm Tấu (Yên Bái), Phong Thổ, Tủa Chùa (Lai Châu) và một số sống rải rác ở Lào Cai, Hoà Bình, Sơn La. Phụ nữ nhóm này mặc váy màu đen. Mông súa cƣ trú tập trung ở các xã Sính Phình (huyện Tủa Chùa, tỉnh Lai Châu), một số nhỏ ở xã Lùng Phình (huyện Bắc Hà, tỉnh Lào Cai). Nhóm này phụ nữ chủ yếu mặc váy và áo chủ yếu bằng vải bông, kiểu váy hơi khác so Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
  19. 15 với các nhóm Mông khác. Họ là những ngƣời thiên di vào nƣớc ta muộn hơn so với các nhóm Mông khác [42]. Về mặt ngôn ngữ, giữa các nhóm Mông có sự khác nhau đôi chút. Sự khác nhau giữa tiếng nói của Mông trắng, Mông hoa và Mông đen chủ yếu là âm thanh nặng nhẹ. Do vậy, trên thực tế các nhóm Mông vẫn dùng ngôn ngữ của mình làm phƣơng tiện giao tiếp bình thƣờng. 1.2.2 Địa bàn cƣ trú Ngƣời Mông khác với nhiều dân tộc khác thƣờng sống ở trên núi cao, địa thế hiểm trở, giao thông khó khăn. Lý giải về điều này truyền thuyết “Chử Lầu” của dân tộc Mông có ghi lại câu truyện nhƣ sau: Trong thời kì trời đất còn hỗn mang mờ mịt, Chử Lầu đã sai ông Chày, bà Chày làm ra bầu trời, mặt đất. Tạo ra loài ngƣời và vạn vật, loài ngƣời sinh sôi, rồi trải qua nạn lụt lớn, chỉ còn hai anh em ruột, họ phải lấy nhau rồi sinh ra con đàn cháu đống. Nhƣng loài ngƣời thƣờng gây chuyện đánh nhau để tranh giành đất tốt hay xấu. Chử Lầu đã nghĩ cách chia đất cho họ. Ông đã mở ra cuộc thi, ngƣời ở các nơi tập trung hết vào một chỗ. Đúng đêm khuya Chử Lầu cho đánh một hồi trống. Ngƣời nghe tiếng trống chạy, chạy cho đến lúc mặt trời lên thì dừng lại. Ai đến đâu thì là chỗ tụ c ƣ của giống mình đến đó. Hồi trống vừa dứt thì ông tổ của ngƣời Mông đã băng qua đƣợc mấy trái núi. Đúng lúc mặt trời loé sáng thì ông dừng lại ở trái núi cao, không kịp chạy xuống thung lũng. Thế là từ đó ngƣời Mông sống trên núi cao. Gạt bỏ đi yếu tố thần thoại và qua những cứ liệu lịch sử chúng ta có thể thấy rằng đây là một tập quán, một thói quen của một dân tộc đ ƣợc hình thành do những yếu tố lịch sử. Họ là một dân tộc yêu tự do, khát vọng công bằng và hoà bình. Do những cuộc xung đột tộc ngƣời mà ngƣời Mông luôn “ẩn Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
  20. 16 mình” trên núi cao tránh những đè nén, áp bức, bất công còn sót lại cho tới ngày hôm nay. Nhiều sử sách đã chứng minh rằng, từ lâu ngƣời Mông đã xuất phát từ Trung Quốc mở đầu cuộc thiên di tới những vùng đất mới với t ƣ cách là những ngƣời chống áp bức đi tìm tự do. Có lẽ tập quán du canh du cƣ dài dằng dặc của ngƣời Mông cũng là dấu vết lịch sử ghi lại quá trình gian khổ đi tìm tự do. Họ thiên di xuống phƣơng Nam vào Việt Nam và các nuớc vùng Đông Nam Á. Đến Việt Nam, là đến với miền đất hứa, nơi mà họ đã l ƣu truyền câu truyện: “… nơi có quả bí to nhƣ vạc mà lợn rừng có thể khoét lỗ chui vào đó vừa làm ổ, vừa làm thức ăn cho lợn con; nơi trồng cây, gốc có củ, thân có bắp, ngọn trổ lúa…”. Nguời Mông di cƣ vào Việt Nam với 3 thời kì thống nhất. Thời kì sớm nhất bắt đầu cách đây khoảng 350 năm (14 đời ngƣời). Đó là nhóm Hmông đầu tiên từ Quý Châu xuống Vân Nam (Trung Quốc) rồi vào vùng đất Mèo Vạc, Đồng Văn của tỉnh Hà Giang (Việt Nam). Những ng ƣời già Hmông còn nhớ rằng, sau khi rời Quý Châu, tổ tiên của họ từng si nh sống rất lâu ở một địa danh đƣơc ngƣời Hmông gọi là Pàu Tàu Làng, đó chính là phủ ̣ Khai Hoa, một vùng đất của Châu Vân Sơn thuộc tỉnh Vân Nam (Trung Quốc ngày nay). Giai đoạn thứ hai cách đây trên 200 năm (khoảng 10 đời ngƣời), đây là giai đoạn ngƣời Hmông di cƣ đông nhất. Họ vào theo hai hƣớng chính. Một hƣớng tiếp tục tràn vào cao nguyên Đồng Văn rồi di cƣ sang Bảo Lạc (Cao Bằng), Bắc Mê, Xín Mần, Hoàng Su Phì (Hà Giang)… Một hƣớng vào Xi Ma Cai và Mƣờng Khƣơng rồi xuống Văn Bàn (Lào Cai), Mù Căng Chải, Trạm Tấu (Yên Bái), sang Sa Pa (Lào Cai), Phong Thổ, Sìn Hồ, Điện Biên (Lai Châu). Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - Đại học Thái Nguyên http://www.lrc-tnu.edu.vn
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2