Luận văn Thạc sĩ Văn học: Nghệ thuật tiểu thuyết Cuốn theo chiều gió của Margaret Mitchell

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH

_________________

Ngô Như Quỳnh

NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT

CUỐN THEO CHIỀU GIÓ

CỦA MARGARET MITCHELL

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh – 2009

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH

_________________

Ngô Như Quỳnh

NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT

CUỐN THEO CHIỀU GIÓ

CỦA MARGARET MITCHELL

Chuyên ngành : Văn học nước ngoài

Mã số : 66 22 30

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS. NGUYỄN THỊ ANH THẢO

Thành phố Hồ Chí Minh – 2009

LỜI CẢM ƠN

Công trình này đã hoàn thành trong sự nỗ lực của bản thân và sự

giúp đỡ của những người mà tôi hằng kính trọng. Xin được cảm ơn cô

Anh Thảo – người đã tận tình lắng nghe và hướng dẫn tôi theo suốt quá

trình lên ý tưởng và viết Luận văn, cảm ơn Thư viện ĐH Sư Phạm

TPHCM đã hỗ trợ tôi về nguồn tư liệu, cảm ơn thầy cô, gia đình và bạn bè

đã động viên tinh thần để tôi hoàn thành tốt công việc và học tập, đặc biệt

là Luận văn này.

Dù đã rất cố gắng nhưng với nhiều yếu tố chi phối, Luận văn chắc

chắn còn không ít thiếu sót, rất mong nhận được sự góp ý từ quý thầy cô

và bè bạn.

Xin trân trọng cảm ơn!

TPHCM, tháng 12/2009

Ngô Như Quỳnh

MỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cảm ơn

Mục lục

MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 1

Chương 1: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG CỐT TRUYỆN........................ 19

1.1. Tình huống ............................................................................................... 20

1.1.1. Tình huống làm hoán đổi vai trò................................................... 20

1.1.2. Tình huống ước mơ bị thực tế hủy hoại ....................................... 26

1.1.3. Tình huống hiểu lầm thay đổi số phận.......................................... 27

1.1.4. Tình huống trở về.......................................................................... 33

1.1.5. Tình huống kết hôn ứng phó ......................................................... 34

1.2. Chi tiết ..................................................................................................... 38

1.2.1. Chi tiết biểu tượng ........................................................................ 39

1.2.1.1. Cánh cửa đóng (closed door) và những bí mật................ 39

1.2.1.2. Giấc mơ sương mù........................................................... 46

1.2.1.3. Chiếc áo cooc –se của Scarlett......................................... 48

1.2.2. Chi tiết đối lập trong sự thống nhất .............................................. 51

1.2.2.1. Sự chia cắt nhưng thống nhất của đất nước trong

chiến tranh ...................................................................... 51

1.2.2.2. Sự đối lập nhưng thống nhất trong tính cách Ashley

và Rhett ........................................................................... 51

1.2.2.3. Sự dung hòa những đối nghịch trong tính cách

Scarlett ............................................................................ 52

1.3. Kiểu kết thúc ............................................................................................ 53

Chương 2: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT ............................. 59

2.1. Thế giới nhân vật...................................................................................... 59

2.2. Nghệ thuật xây dựng nhân vật ................................................................. 62

2.2.1. Qua miêu tả ngoại hình ................................................................ 62

2.2.2. Qua miêu tả cử chỉ hành động ...................................................... 68

2.2.3. Qua miêu tả tính cách ................................................................... 70

2.2.4. Qua khắc họa nội tâm ................................................................... 77

2.3. Thành công của M.Mitchell với kiểu nhân vật “lệch chuẩn” .................. 85

2.3.1. Scarlett .......................................................................................... 85

2.3.2. Rhett .............................................................................................. 89

Chương 3: NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT............................................... 95

3.1. Trần thuật khách quan vô nhân xưng....................................................... 96

3.2. Trần thuật nửa trực tiếp.......................................................................... 100

3.3. Trần thuật bộc lộ tình cảm bằng trữ tình ngoại đề ................................. 104

KẾT LUẬN .................................................................................................. 111

TÀI LIỆU THAM KHẢO .......................................................................... 119

PHỤ LỤC ..................................................................................................... 126

MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài

Năm 1936, sự ra đời đột ngột của một cuốn tiểu thuyết từ một tác giả

gần như vô danh trong giới tiểu

thuyết – Margaret Mitchell, với cái

tên tựa đề tác phẩm nghe khá nên thơ

lấy ý từ câu thành ngữ nổi tiếng của

người Mỹ, “Gone with the wind”, tức

“Cuốn theo chiều gió”, đã lập tức tạo

nên niềm hứng khởi tột độ cho độc

giả Mỹ. Họ đón nhận cuốn tiểu

thuyết với đủ mọi cảm xúc say mê,

bồi hồi, và cả chê bai, dè bỉu, nhưng

sẵn sàng thâu đêm suốt sáng theo

đuổi cho kì hết câu chuyện chỉ để

biết kết cục của nó ra sao.

Một năm sau, tác phẩm tiếp tục làm một phát “chỉ thiên” vào những

độc giả còn ngờ vực về sức hút của nó với việc đoạt giải thưởng Pulitzer, giải

tiểu thuyết xuất sắc nhất của Hiệp hội phát hành sách Hoa Kỳ năm 1937 (giờ

là Giải thưởng sách toàn quốc), rồi huy chương kỷ niệm Carl Bohnengerger

của Hiệp hội Thư viện Florida, và huy chương vàng của Cộng đồng Nam

New York. Đến lúc cuốn tiểu thuyết được chuyển thể thành phim vào 1939,

để lại gây kì tích thắng 8 giải Academy Awards, thì độc giả mới thôi ngỡ

ngàng trước cuốn tiểu thuyết có một không hai này [73, tr.34].

Tuy thế, trước thực tế là không ít tác phẩm khi ra đời “gióng trống khua

chiêng” nhưng sau đó lặng yên không kèn trống và bị vất vào nhà kho, nên

không riêng những độc giả khó tính mà ngay cả những độc giả cuồng tín,

cũng đã lo ngại việc một cuốn tiểu thuyết mà nổi lên nhanh chóng, ồn ào và

gây hiệu ứng với tốc độ tên lửa như “Cuốn theo chiều gió”, có thể rồi một

thời gian sẽ bị những hiện tượng khác che mờ trong sớm muộn. Đặc biệt là

khi có không ít những bài phê bình phân tích của các cây bút sắc sảo nghiêng

về trường phái “mổ xẻ’ đã không hề nương tay khi công kích tác phẩm này,

rằng nó là một tác phẩm xoàng xĩnh, dễ đọc, và chỉ “dụ dỗ” nổi những bà nội

trợ dễ dãi. Ấy là chưa kể đến hàng loạt hạt sạn xung quanh vấn đề phân biệt

chủng tộc và tính lãng mạn thái quá trong hư cấu lịch sử.

Nhưng đến lúc này, 70 năm có lẽ đã trôi qua, cùng lúc hàng loạt tác

phẩm xuất sắc khác đã ra đời, tính cả những cuốn hậu, làm mới “Cuốn theo

chiều gió”, nhưng không tác phẩm nào hạ gục ngôi vị của nó, ít ra là về con

số xuất bản, chuyển ngữ, và sự yêu mến trong lòng độc giả từ nước Mỹ đến

ngoài biên giới.

Nhân đó, mới nhắc lại những kì tích đáng khâm phục mà cuốn tiểu

thuyết dày 1024 trang bản tiếng Anh (bản của Nhà xuất bản Avon) này làm

được. “Cuốn theo chiều gió” đã tự tạo ra lịch sử ngay khi được xuất bản, khi

doanh số của nó phá vỡ mọi kỷ lục ở Nhà xuất bản lừng danh Macmillan.

Trong vòng một tháng họ đã in 200 ngàn cuốn, trong 2 tháng bán được 6000

cuốn một ngày, trong 6 tháng, 1 triệu cuốn đã bị “Cuốn theo chiều gió”.

Tháng 8 năm 1936, 2 nhà in và 2 xưởng đóng sách làm việc cả ngày lẫn đêm.

Người ta làm một phép toán và kết luận: “Cuốn theo chiều gió” sẽ vượt cao

hơn cả Manhattan, và cao gấp 50 lần toà Empire State nếu tất cả các cuốn

sách bán được chồng lên nhau, và nếu chúng được xếp nối đuôi nhau thì

chúng sẽ bao vòng quanh xích đạo gần 3 lần, như thể chứng tỏ “Cuốn theo

chiều gió” vòng quanh thế giới như thế nào [73, tr.34].

“Cuốn theo chiều gió” cũng từng “làm mưa làm gió” sau đó ở châu Âu

hậu chiến. Hitler cấm cuốn này khi chiếm đóng châu Âu vì Scarlett là một

biểu tượng nguy hiểm của sự kháng cự. Ngày nay, “Cuốn theo chiều gió” đã

thành một hiện tượng toàn cầu, đã bán hơn 30 triệu bản và 200 ấn bản đã

được phát hành ở 40 nước. Cuốn sách (và cả phim) tiếp tục được đón nhận

rộng rãi ở châu Âu, đồng thời cũng được gieo trên những mảnh đất văn hoá

màu mỡ với những ấn bản tiếng nước ngoài đã được xuất bản ở những nơi có

thị trường sách tương đối nhỏ, như Czechoslovakia, Bugari, Etiopia, Latvia,

và cả Việt Nam.

Với những con số đáng kinh ngạc như thế, “Cuốn theo chiều gió” đã

trở thành huyền thoại trong lịch sử ngành xuất bản, tiểu thuyết Mỹ bán chạy

nhất mọi thời đại. Hàng loạt nhà phê bình văn chương và những cây bút nổi

tiếng của các báo lớn đua nhau lao vào cuộc để lý giải sức hút của tác phẩm

có doanh số kỷ lục 50.000 bản một ngày này. Nhiều lí do được đưa ra để rồi

kết luận chung vẫn chỉ là ở dạng giả thuyết. Điều đó cũng không có gì đáng

ngạc nhiên, vì chính Margaret Mitchell, người trong cuộc, cũng bị choáng

ngợp bởi kì tích của đứa con tinh thần mình viết nên. Bà thật sự bất ngờ và

sau đó là hỗn loạn trước tiếng tăm của “Cuốn theo chiều gió”. Bà bị bao vây,

cuộc sống riêng tư của bà bị những kẻ xâm phạm tàn phá, người lạ mặt gọi

điện liên miên, gửi những thư từ kỳ quặc, lôi bà vào những vụ kiện tụng, lấy

tên tiểu thuyết đặt tên cho một trò thoát y… Vào tháng 8 năm 1936, Margaret

Mitchell đã viết cho Harold Latham, người đàn ông khiến nàng thành công:

“How did you know six months ago that “Gone with the wind” would be a

success…? I do not see how you anticipated the enomous sales which have

been so unexpected and bewildering to me” (“Làm sao mà sáu tháng trước

ngài có thể biết được “Cuốn theo chiều gió” sẽ thành công như thế?... Tôi

không hiểu được làm sao ngài có thể dự đoán được một doanh số khổng lồ

như vậy trong khi đối với tôi nó thật sự quá bất ngờ và khó hiểu”) [48, tr.3].

Sự thành công của “Cuốn theo chiều gió” về mặt doanh thu xuất bản và

tiếng tăm, lại còn đi kèm với một hoàn cảnh sáng tác khá đậm tính giai thoại

của tác giả: viết để giải khuây những ngày bị bệnh, viết trên cơ sở những kí

ức thời cha ông để lại và từ những kiến thức bà có từ thời còn làm báo cộng

thêm quá trình tra cứu tư liệu, càng làm cho tác phẩm trở nên kinh điển.

Với tất cả kì tích đó, chúng ta hãy khoan vội bàn về hai phạm trù khen

chê từ những cây bút phê bình rất giàu kinh nghiệm và sắc sảo trên toàn thế

giới, để khẳng định chắc chắn một điều: “Cuốn theo chiều gió” là một tác

phẩm có sức hấp dẫn đặc biệt. Không ai phủ nhận được điều đó. Do vậy, việc

nghiên cứu về điều gì, yếu tố nào đã làm nên cái hay đó, chính là vấn đề cốt

lõi mà chúng tôi theo đuổi. Chúng tôi đã quyết định bắt tay vào đề tài “Nghệ

thuật tiểu thuyết Cuốn theo chiều gió” từ nguyên cớ ấy – cho điều chính

mình say mê mà không hề để hội chứng “bầy đàn” hay best-seller ảnh hưởng,

và cho điều đáng được dành thời gian để nghiên cứu một cách có “đầu đũa”

chứ không chỉ là một vài bài cảm nhận đơn thuần.

Đề tài cũng là sự thỏa mãn cá nhân trong quá trình tra cứu tư liệu, khi

điểm qua số lượng công trình nghiên cứu ít ỏi tại Việt Nam về “Cuốn theo

chiều gió” và nhận thấy: chưa có tác phẩm nào bàn một cách cụ thể về vấn đề

này. Quá trình chuyên sâu tra cứu, thống kê, nghiên cứu, phân tích cũng giúp

chúng tôi vận dụng những kĩ năng đã được học trong chương trình Cao học để

ứng dụng, và làm cơ sở tư liệu cho những công trình cao hơn, cũng như cho

công việc giảng dạy trong tương lai.

2. Lịch sử vấn đề

Đối với một tác phẩm nổi tiếng mang tầm vóc toàn cầu như “Cuốn theo

chiều gió”, số lượng tác phẩm nghiên cứu phê bình về nó là nhiều không đếm

xuể. Nhất là từ sau khi bộ phim được chuyển thể thành phim vào 1939, cùng

với việc thu hút một lượng lớn độc giả, hàng loạt bài nghiên cứu, đánh giá về

tác phẩm cũng ra đời. Theo đánh giá bước đầu của chúng tôi thì dư luận khen

hay chê, tâng bốc hay lên án các khía cạnh trong tác phẩm cũng khá phong

phú. Vì đây là tác phẩm văn học nước ngoài, nên chúng tôi sẽ xem xét lịch sử

vấn đề dưới hai điểm nhìn: của những tác giả nước ngoài và tác giả trong

nước.

2.1. Các công trình, bài nghiên cứu, bài báo của các tác giả nước ngoài

“Khai sinh” trên đất Mỹ để rồi vượt biên giới đi khắp năm châu, nếu

dùng một con số chính xác để thống kê số lượng tài liệu nghiên cứu về “Cuốn

theo chiều gió” e là một việc không tưởng. Do vậy, những tác phẩm tiếng

Anh chúng tôi đề cập dưới đây chỉ là một phần nhỏ trong nguồn tư liệu về

“Cuốn theo chiều gió” mà chúng tôi có được, và đồng thời giúp ích chúng tôi

trong việc tiếp cận cuốn tiểu thuyết lừng danh này dưới góc độ khoa học.

2.1.1. Trước hết, liên quan đến tầm ảnh hưởng sâu rộng của Cuốn

theo chiều gió, không thể không chú ý đến những tác phẩm viết tiếp “Cuốn

theo chiều gió”

Nổi tiếng có thể kể đến là phần hậu

“Scarlett” của Alexandra Ripley (1991) và

Rhett Butler’People (tạm dịch là “Người

của Rhett Butler”) của Donald McCaig

(2007). Đây là 2 tác phẩm được viết dưới sự

ủy thác của chính tác giả Margaret Mitchell,

tuy thành công nhất định về mặt doanh thu

nhưng đáng tiếc, cả hai tác phẩm đều đi

ngược lại với mong muốn của Margaret

Mitchell. Cả hai tiểu thuyết gia miền Nam

nổi tiếng giàu kinh nghiệm này đều xoay sở

để làm mờ đục đi tính cách nhân vật, một phần là để tránh đi vấn đề chính trị

còn nhiều bàn cãi của tác phẩm gốc. Trong “Scarlett”, câu chuyện được

chuyển thẳng đến Iceland, cách xa khỏi những năm Tái thiết đầy bạo động

chủng tộc của miền Nam, trong khi ở “Người của Rhett Butler” thì nhân vật

Rhett Butler trở thành một người đấu tranh về quyền lợi chủng tộc không chê

vào đâu được, một người bảo vệ dũng cảm của phụ nữ hoạn nạn và người tán

thành nền giáo dục cho người da đen.

Anne Edwards, người viết tiểu sử Margaret Mitchell đầu tiên, đã viết

phần tiếp theo, “Tara”. Tác phẩm đã bị người hâm mộ Margaret Mitchell tẩy

chay. Năm 1995, Emma Tennant, nhà văn người Anh duy nhất được trao

quyền, đã viết ra phần hậu tuân thủ đàng hoàng các luật lệ của Quỹ di sản

Margaret Mitchell về việc né tránh các vấn đề chính trị và chủng tộc nhạy

cảm. Phản ứng của những nhà biên tập viên người Mỹ là tức giận trước sự

không đủ tính miền Nam, không có độ nhạy cảm của người Mỹ. Bản thảo này

cũng bị cấm không được đọc hay thảo

luận công khai.

Vài năm trước khi cuốn sách của

Donald McCaig được viết, tiểu thuyết gia

miền Nam Pat Conroy được mời để kể

câu chuyện từ góc nhìn của Rhett. Tác

phẩm song hành hiện đã bị bỏ dang dở

này có lẽ sẽ giết chết Scarlett O’Hara với

“cái chết trong văn chương đáng ghi nhớ

nhất từ khi Anna Karenina quăng mình

trước xe lửa” [91].

Năm 2001, hai năm sau khi Quỹ di

sản Margaret Mitchell kiện thành công

nhà văn Pháp Régine Desforges đạo văn “Cuốn theo chiều gió”, họ tiếp tục

với tác phẩm The Wind Done Gone (tạm dịch là “Ngọn gió đã đi”) của nhà

văn Mỹ - Phi Alice Randall, kết tội nó đã đạo văn trắng trợn chủ đề và nhân

vật của Margaret Mitchell, và được chấp thuận. Cuốn “Ngọn gió đã đi” đã

viết nhiều chi tiết kinh khủng: nhân vật chính, Cynara, từng là một nô lệ máu

lai, con gái của người địa chủ da trắng (Gerald O’Hara) và bà vú, vì vậy là chị

em cùng cha với “Other” – tên của Randall đặt cho Scarlett. Như Pat Conroy

đã dự tính, Randall cũng giết chết “Other”, và vì thế Cynara cưới người đàn

ông goá vợ “R” (Rhett) – nhưng quan hệ của họ bị lụi tàn bởi những bí mật

trong gia đình về tình dục dị chủng. Sự trào phúng của Randall đã thể hiện

một góc nhìn không mấy lãng mạn về những bí mật về chủng tộc và tình dục

của miền Nam và sự đạo đức giả. Tuy nhiên, cuốn tiểu thuyết đã kết thúc có

hậu, với khu đồn điền được truyền lại, dù là từ một “R” giờ đã điên loạn, cho

người quản gia da đen của ông – và tất cả những thành viên gia đình bất kể

chủng tộc đều được chôn chung một chỗ. Nhà phê bình Marjorie Garber đã

nói rằng cuốn tiểu thuyết có thể là một “sự trả đũa văn hoá”, cất tiếng nói cho

phụ nữ và nô lệ bị bắt phải im lặng [91].

2.1.2. So sánh “Cuốn theo chiều gió” với các tác phẩm khác cũng là

một khía cạnh được các nhà phê bình chú ý

So sánh thú vị nhất là của tác giả Harriett Hawkins và bài viết với nhan

đề ấn tượng “The sins of Scarlett” (tạm dịch là “Tội lỗi của Scarlett”) đem lên

bàn cân 2 tác phẩm “Cuốn theo chiều gió” và phần hậu “Scarlett” của

A.Ripley. Bài viết này đã thẳng tay chỉ trích mạnh mẽ cách xây dựng một

nhân vật Scarlett mới quá khác lạ, đến mức phủ nhận nhân vật Scarlett vốn đã

được yêu thích của Margaret Mitchell. Việc Ripley làm cho nàng Scarlett

bỗng chốc yêu thích con trẻ, thích làm mẹ, biết bất bình với tầng lớp bị áp bức

của Iceland là một điều gì đó không tưởng. Tác giả không ngần ngại gọi việc

“biến hóa” nàng Scarlett thành mẫu tính cách mới này là cách giết chết

Scarlett một cách nhanh nhất, và đó là

một tội lỗi không thể mặc xác được.

“As Margaret Mitchell reminds us,

what people think they want and what

they really want are two different

things. People do tend to believe

fashionable fictions, not only because

they want them to be true, but because

it is the fashion to believe them. This is

why, regrettably, we have to give a

damn about the sins of Scarlett.” (Như

Margaret Mitchell đã nhắc chúng ta,

cái mà người ta nghĩ người ta muốn và

cái mà người ta thật sự muốn là hai thứ

khác nhau. Người ta có xu hướng tin vào tiểu thuyết thời thượng, không chỉ vì

người ta muốn nó thành hiện thực, mà còn bởi vì tin như thế là thời thượng.

Đó là lý do vì sao mà chúng ta không được mặc xác những tội lỗi của

Scarlett, thật đáng tiếc) [50].

Bài viết của Chris Vials với nhan đề “Erskine Caldwell’s Challenge to

Gone with the Wind and Dialectical Realism” (tạm dịch “Thách thức của

Erskine Caldwell với “Cuốn theo chiều gió” và Chủ nghĩa hiện thực biện

chứng”) đã làm một cuộc so sánh giữa “Cuốn theo chiều gió” và God’s

Little Acre (tạm dịch là “Đồng cỏ nhỏ của Chúa”). Bài viết phân tích và so

sánh hai tác phẩm để thấy được xu hướng chính trị của hai tác giả. Margaret

Mitchell và Caldwell viết từ hai tư tưởng chính trị đối lập trong khoảng thời

gian từ thập niên 1930 và 1940, và vị trí chính trị của họ cho nhau biết chân

dung của chính mình trong tác phẩm. Hình ảnh về miền Nam mà Caldwell

xây dựng cho dân chúng cả nước giữ một ngụ ý chính trị khác hoàn toàn với

“Cuốn theo chiều gió”. Bối cảnh của tác phẩm “Cuốn theo chiều gió” đã cho

những độc giả thời kỳ khủng hoảng một quá khứ thiên đường để nhìn về. Tác

phẩm khắc hoạ người Mỹ da đen như những người đơn giản và yếu ớt, và

người Mỹ da trắng nghèo như là những kẻ xảo nguyệt. Tác phẩm đã xem xét

lại cả quá khứ của chế độ nô lệ và sự cần kíp một tầng lớp chủ nô cầm lái

trong hiện tại. Tiểu thuyết Đồng cỏ nhỏ của Chúa, ngược lại, đã tránh né tầng

lớp chủ nô để tập trung sự chú ý vào những người da trắng nghèo cố gắng

chạy ăn từng bữa ở vùng thôn quê đang héo tàn của Georgia và những thị trấn

kiệt quệ của miền Nam Carolina trong thời kỳ Đại khủng hoảng. Quan niệm

của Caldwell về miền Nam đã trái ngược hẳn với Margaret Mitchell [71].

So sánh “Cuốn theo chiều gió” và “Absalom, Absalom!” của

W.Faulkner, thì có nhiều bài viết sắc sảo, có thể kể đến như: bài viết “What

else could a southern gentleman do?”:

Quentin Compson, Rhett Butler, and

Miscegenation” (tạm dịch là “Một quý

ông miền Nam còn có thể làm gì

khác?”: Quentin Compson, Rhett

Butler,và sự pha trộn chủng tộc) của Ben

Railton; hay “The Frontier Plantation:

Failed Innocence in Gone with the Wind

and Absalom, Absalom!” (tạm dịch

“Đồn điền miền khai hoang: Sự trong

trắng bị đánh mất trong “Cuốn theo

chiều gió” và Absalom, Absalom!”) của

Matthew Roberts Martin.

Bài viết của Ben Railton chú trọng vào 2 nhân vật Rhett và Quentin, về

xu hướng chính trị và sự phát triển tính cách. Sự phát triển tính cách của nhân

vật Quentin Compson từ một cậu bé miền Nam ngoan ngoãn trở thành một

sinh viên Harvard bắt đầu nghi ngại đến một tâm hồn già cỗi và dày vò, đã

song hành với sự phát triển về sự hiểu biết của anh đối với vai trò trung tâm

của sự pha trộn chủng tộc đối với văn hoá miền Nam và tội lỗi của người da

trắng miền Nam khi chối bỏ sự tồn tại của nó. Tương tự, nhân vật Rhett

Butler đã phát triển từ một kẻ hay chỉ trích, đầy cay độc và chỉ quan tâm đến

bản thân của miền Nam cũ trở thành một quý ông miền Nam hoài cổ là do

chính sự phát triển ý thức về những khả năng và những hiểm nguy kéo theo từ

sự pha trộn chủng tộc ở miền Nam trong công cuộc Tái thiết [64].

Khi Quentin Compson chối bỏ sự căm ghét của anh với vùng đất đầy

những kẻ đạo đức giả, sự xâm lăng và định kiến, thì Rhett đã nhận ra được

toàn bộ sự kinh hoàng của miền Nam trong công cuộc Tái thiết, và bắt đầu

hiểu đúng giá trị của lối sống của miền Nam cũ và sự hoàn hảo của nó. Anh

đã nhận ra rằng điều mà anh thực sự muốn là “cuộc sống yên bình đường

hoàng mà những người dịu dàng đã sống trong những ngày đẹp đẽ ôn hoà đã

qua” [92]. Anh biết rõ rằng những ngày cũ đã ra đi, và anh có thể cũng đã

biết, trong trong góc nào của tiềm thức rằng, chúng tuy lỗi thời thật, nhưng

chúng đã tốt hơn nhiều cái cuộc sống của công cuộc Tái thiết này. Và vì thế,

anh đi “săn tìm những thị trấn cổ xưa và những đất nước cổ xưa, nơi mà

những ngày cũ vẫn còn nương nán lại” [92]. Sự hiểu biết của Quentin đã đẩy

anh khỏi miền Nam xa hơn, trong khi của Rhett đã đưa anh lại gần hơn.

Trọng tâm của bài viết Martin là hai huyền thoại tranh đấu với nhau:

huyền thoại miền Nam của “đồn điền địa đàng”, một nơi của cái đẹp và bình

yên tuyệt đối và huyền thoại chung của nước Mỹ về “tự lập tự cường” ở vùng

khai hoang. Cả hai, theo Martin, là huyền thoại của sự trong trắng, và cả hai

tiểu thuyết đã đập vỡ cái trong trắng đó, mang hai huyền thoại đó đến với

nhau và cho thấy sự xung khắc căn bản của chúng. Martin đã tập trung vào

thảo luận hai nhân vật đã cố gắng sống qua những huyền thoại trong trắng đó

là Scarlett O’Hara và Thomas Sutpen [55].

2.1.3. Chiếm một con số khá lớn là những tài liệu chuyên sâu nghiên

cứu về tác giả Margaret Mitchell và tác phẩm “Cuốn theo chiều gió” của

bà, có thể kể tên vài tác phẩm tiêu biểu như:

Trước hết là cuốn sách nổi tiếng về tác giả Margaret Mitchell của Anne

Edwards “Road to Tara: the life of Margaret Mitchell” (tạm dịch “Đường

về Tara: cuộc đời của Margaret Mitchell”). Trong tác phẩm này, Edwards đã

cặn kẽ miêu tả những bất an và mặc cảm thua kém trong suốt cuộc đời của

Margaret Mitchell, tuy nhiên tác giả đã không đi sâu vào giải thích tâm lý cho

những điều đó. Cái giá cao phải trả cho tiếng tăm – mất đi sự riêng tư – và

những mâu thuẫn về tiếng tăm và những gì nó đem lại đã trở thành nội dung

chủ yếu của phần sau quyển sách. Tương tự với sự quyết tâm của Margaret

Mitchell không viết thêm nữa và những cách bà cố dùng để thuyết phục bản

thân là bà đằng nào cũng không có thời gian. Cuốn sách không có chú giải, và

phần tham khảo thì sơ sài và không đầy đủ. Nhiều lần Edwards thâm nhập

vào suy nghĩ của Margaret Mitchell mà không dựa trên một chứng cớ nào.

Tuy nhiên, sự kiện và lời giải thích có vẻ thuyết phục.

Trong cuốn “Tara Twenty Years Later” (tạm dịch “Tara 20 năm

sau”), Robert bày tỏ: “I know of no other Civil War novel with as much

‘breadth’ in conception as Gone With the Wind. What it lacks in ‘depth’ and

in ‘art’ it compensates for in the clarity and vitality of its presentation of the

diverse and yet unified issues involved, in sustained narrative interest, and in

the powerful simplicity of its structure. The conflict which it dramatizes is as

old as history itself. It has been presented more skillfully before, and no doubt

will be again. But it will never be done more excitingly or appealingly than it

is here.” (“Tôi chưa thấy tiểu thuyết nào về nội chuyến mà phóng khoáng

trong quan niệm như “Cuốn theo chiều gió”. Điều nó thiếu ở chiều sâu và

nghệ thuật được đền bù bằng sự rõ ràng và sức sống của việc nó biểu lộ,

trong việc duy trì thích thú tường thuật, và trong sự đơn giản cấu trúc đầy

quyền năng của nó. Mâu thuẫn mà nó kịch tính hóa đã xưa như trái đất. Cả

trước và sau “Cuốn theo chiều gió”, mâu thuẫn này đã được miêu tả rất tốt,

nhưng không ở đâu mà nó được miêu tả hấp dẫn hơn ở truyện này” [65].

Gần gũi với chúng ta là bài viết của Mart Stewart, “Teaching Gone with

the Wind in the Socialist Republic of VietNam” (tạm dịch là “Dạy “Cuốn theo

chiều gió” ở Việt Nam”). Bài viết kể về những kinh nghiệm của tác giả có

được trong khoảng thời gian tham dự học bổng Fullbright ở thành phố Hồ Chí

Minh. Từ những buổi tổ chức thảo luận chuyên để cho sinh viên Việt Nam,

tác giả đã rút ra những kết luận thú vị về tiếp nhận trên góc độc văn hóa. “Đối

với đa số độc giả tham dự chuyên đề, các nhân vật của cuốn tiểu thuyết là sự

hấp dẫn chính. Mặc dù họ nhận ra rằng những nhân vật đó đôi lúc mờ nhạt,

và chỉ có Rhett và Scarlett có nhiều đất diễn hơn, họ chỉ ra cái mà họ cho là

xu hướng chung của hành vi con người đã được đại diện bởi bộ tứ Scarlett,

Melanie, Rhett và Ashley. Nhìn chung, thay vì ngợi ca đặc trưng của từng

nhân vật một, những người tham dự hội thảo chuyên đề Hoa kỳ học của tôi

tìm kiếm những tính chất có liên quan với nhau khi phân tích giọng văn và

nhân vật trong truyện và tiểu thuyết. Họ nhận ra tố chất của những nhân vật

chính mà tất cả độc giả đều nhận ra, nhưng họ hiểu những tố chất ấy dựa

trên nền văn hoá của họ. Hành vi và phẩm chất của Scarlett được soi sáng

bằng hành vi và phẩm chất của Melanie, và ngược lại, tương tự với Rhett và

Ashley. Cả bốn người đều đại diện cho những sự kết hợp và trao đổi khác

nhau của đạo đức và cả thói xấu căn bản của con người. Sự phân loại của họ

là quen thuộc với hầu hết độc giả: Melanie là người phụ nữ hoàn hảo, hình

tượng tiêu biểu của tình yêu vị tha và tấm lòng thương cảm dành cho người

khác, người sẵn sàng chiến đấu vì người thân những dễ dàng bị khó khăn cản

trở. Cô ấy là “người mà phụ nữ muốn trở thành”, một học trò của tôi đã nói

vậy.

Với độc giả, Scarlett là một “cô gái xấu”, ích kỷ, nhẫn tâm, không

được giáo dục tốt, nhưng thực tế, mạnh mẽ đầy sức sống (trái ngược với sự

thụ động của Melanie) và có khả năng vượt qua khó khăn bằng sự khôn

ngoan và ý chí kiên cường; nàng chính là người mà “phụ nữ phải trở thành”.

Ashley với những độc giả này là hình tượng của danh dự, sự can đảm, kết quả

của một nền giáo dục tốt, có lý tưởng quý tộc, mặc dù anh cần Melanie để thể

hiện những lý tưởng này với sự nhiệt tình và nhân đạo. Rhett, dĩ nhiên là một

kẻ bất lương điển hình – dễ dàng thích nghi, lanh lợi, quyến rũ, vô liêm sĩ,

mạnh mẽ, tinh ranh, nam tính, tự tin – một người nhìn thấy thế giới như nó

vốn có chứ không theo cái mà anh muốn thấy. Tuy nhiên, điều quan trọng

nhất với những người đọc này lại là những nguyên tắc về cảm xúc mà những

nhân vật trong “Cuốn theo chiều gió” biểu hiện phải được xem như toàn thể

một xã hội hữu cơ nhằm đem lại cho nó ý nghĩa” [68].

Helen Taylor, một chuyên gia lỗi lạc về “Cuốn theo chiều gió” cũng có

tài liệu về tác phẩm này là: “Scarlett’women: Gone with the wind and Its

femail fans” (tạm dịch “Những phụ nữ của Scarlett: “Cuốn theo chiều gió” và

giới nữ hâm mộ”). Trong công trình chuyên sâu này, bà thể hiện cái nhìn của

một nhà phê bình uyên bác và am hiểu với những nhận định sâu sắc về giá trị

tư tưởng cũng như nghệ thuật thể hiện của nó [70].

Bài viết “Gone With the Wind in American Culture” (tạm dịch

“Cuốn theo chiều gió” trong văn hóa Mỹ”) của Darden Asbury Pyron tập hợp

nhiều bài viết có giá trị khi nhìn nhận cuốn tiểu thuyết của Margaret Mitchell

dưới nhiều góc độ khác nhau: chiến tranh, tình yêu, nữ quyền, vấn đề chủng

tộc… Tác giả này cũng có nhiều bài viết như “Southern Daughter: The Life of

Margaret Mitchell”; “Gone with the Wind and the Southern Cultural

Awakening”…thể hiện quan điểm đánh giá sắc sảo và am hiểu về “Cuốn theo

chiều gió” [63].

2.1.4. Các đánh giá, nhận xét của những nhà phê bình uy tín trên

các báo, tạp chí Mỹ thì cũng có nhiều ý kiến khen chê trái chiều.

Những nhà phê bình chính của cả miền Bắc lẫn miền Nam đã phù hợp

với hứng thú của cộng đồng về “Cuốn theo chiều gió”. J. Donald. Adams viết

trên New York Times Book Review ngày 5/7/1936 rằng ““Cuốn theo chiều

gió” là một trong những tiểu thuyết đầu tay nổi bật nhất từng được văn hào

người Mỹ viết”, và tiếp tục “Nó là một, vâng là một trong những quyển tuyệt

nhất về quyền năng tường thuật, tính dễ đọc mà chưa có một cuốn truyện nào

trong nền tiểu thuyết Mỹ qua được” [73, tr.6]. Theo ý Henry Steele

Commager, Jr. viết trong cuốn NewYork Herald Tribute Book ngày 5/7/1936,

“câu truyện được kể với chân thật và đam mê, được soi sáng bởi sự thấy hiểu,

được dệt bằng tư liệu lịch sử và sự tưởng tượng có sắp xếp, sẽ luôn luôn hấp

dẫn” [73, tr.9].

Hai tác giả nổi tiếng miền Nam cũng khen ngợi cuốn sách. Ellen

Glasgow cho rằng nó là “một bức họa can trường, lãng mạn mà không ủy mị,

về một truyền thống và lối sống đã mất đi,” [73, tr.11] và mong nó “luôn được

đọc và trân trọng”. Stephen Vincent Benet cũng nói “Margaret Mitchell đã

viết một câu chuyện về chiến tranh và tái thiết vững vàng và sinh động hấp

dẫn, với chi tiết thực tế và góc nhìn độc đáo, nó nên được đọc rộng rãi như nó

đáng được”[73, tr.12].

Không phải nhà bình luận nào cũng cho rằng “Cuốn theo chiều gió”

hấp dẫn, những lời ra tiếng vào không ngớt dành cho tác phẩm do quan niệm

lịch sử không thống nhất của Margaret Mitchell. Geogre S.Schuyler viết vào

7/1937 là “Cuốn tiểu thuyết dày 1024 trang của Margaret Mitchell có thể

đoạt giải Putlizer của người da trắng, nhưng nó cũng chỉ là một bài luận

tuyên truyền chống đối người da đen, những người biết rõ lịch sử của đất

nước” [73].Tờ New Republic tiếp tục phản đối “Cuốn theo chiều gió”, và

Malcom Cowley cho rằng “Cuốn theo chiều gió” là “một bách khoa toàn thư

về truyền thuyết di dân […] Nhưng mặc dù truyền thuyết này sai một phần,

ngớ ngẩn một phần và xấu xa trong hiệu quả chung với xã hội miền Nam

ngày nay, nó vẫn còn giữ được những cảm xúc căn bản.” [42].

2.2. Các công trình, bài nghiên cứu, bài báo của các tác giả trong nước

Dù “Cuốn theo chiều gió” là một tác phẩm nổi tiếng và phổ biến tại

Việt Nam, nhưng những công trình nghiên cứu thì lại khá hạn chế. Trong quá

trình thu thập tài liệu chúng tôi chỉ thấy có vài tác phẩm sau:

Nguyễn Thị Tuyết Nga (2004), Khuynh hướng hiện thực chủ nghĩa của

Margaret Mitchell trong tác phẩm Cuốn theo chiều gió”, Luận văn Thạc sĩ,

Đại học sư phạm TPHCM [28].

Phương Diễm Hương (2007), Chiến tranh Nam Bắc Mỹ trong tiểu

thuyết Cuốn theo chiều gió” của Margaret Mitchell, Luận văn Thạc sĩ, Đại

học sư phạm TPHCM [19].

Hoàng Thị Hậu (2009), Dấu ấn thời đại trong tác phẩm Cuốn theo

chiều gió” của Margaret Mitchell, Khóa luận tốt nghiệp, Đại học Văn hiến

TPHCM [16].

Luận văn của tác giả Tuyết Nga tiếp cận tác phẩm ở phương diện

khuynh hướng hiện thực, đi sâu vào lý giải sức ảnh hưởng từ thời đại và chính

cuộc đời của Margaret Mitchell đã làm nên một “Cuốn theo chiều gió” đậm

chất hiện thực. Phần chính của luận văn này đi lý giải những yếu tố làm nên

khuynh hướng hiện thực của “Cuốn theo chiều gió”, bao gồm: nghệ thuật xây

dựng cốt truyện, bối cảnh, xây dựng nhân vật điển hình cũng như làm rõ mối

tương quan giữa hoàn cảnh điển hình và nhân vật điển hình. Nhìn chung công

trình này bước đầu có nhiều gợi ý về nghệ thuật tiểu thuyết “Cuốn theo chiều

gió”, nhưng hướng tiếp cận còn bao quát, chưa cụ thể, thiên hướng “kể

chuyện” nhiều hơn là phân tích, làm rõ bằng luận cứ luận chứng.

Luận văn của tác giả Diễm Hương thiên về nội dung, mà trọng tâm là

về đề tài “Chiến tranh Nam Bắc Mỹ”. Tác giả đã dành thời gian điểm qua

những nét chính trong cuộc đời tác giả, từ đó đi sâu khai thác sự thể hiện của

chủ để “chiến tranh” trong tác phẩm qua sự thăng trầm của đời sống nhân vật

dưới những biến chuyển của thời cuộc. Chương về nghệ thuật chỉ ở dạng khái

quát, trong đó tác giả quan tâm đến bút pháp hiện thực, nghệ thuật xây dựng

nhân vật, nhấn mạnh vào yếu tố tâm lí nhân vật, làm rõ bằng việc phân tích

các nhân vật tiêu biểu của tác phẩm như Scarlett, Rhett.

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Hoàng Thị Hậu cũng đi theo con

đường của các công trình trên, đi từ bối cảnh đất nước, cuộc đời tác giả, đến

việc khẳng định yếu tố “thời đại” có vai trò quan trọng trong việc tạo nên sự

thành công của tác phẩm. Chương về nghệ thuật cũng đi khai thác một số yếu

tố chính yếu như nghệ thuật xây dựng bối cảnh, nhân vật, trần thuật, nhưng

còn ở mức độ chung chung, sơ lược, chưa đi sâu phân tích cụ thể.

Dĩ nhiên còn có thể kể đến một số bài báo giấy và báo mạng có liên

quan đến “Cuốn theo chiều gió”, nhưng các tác giả chỉ chủ yếu lướt qua đặc

điểm cuộc đời, sự nghiệp sáng tác của Margaret Mitchell (như “Margaret

Mitchell một tác phẩm đủ làm nên bất tử” của Lê Nguyễn; “Giới thiệu về

tác giả, tác phẩm và bộ phim Cuốn theo chiều gió”, cuộc nội chiến Nam –

Bắc Mĩ của Phạm Văn Tuấn…), chỉ một vài bài có để cập đến nhân vật,

nhưng chỉ mới tập trung vào nhân vật chính Scarlett (như “Vấn đề phụ nữ

qua Cuốn theo chiều gió” của Đặng Thanh Lê, “Cuốn theo chiều gió và cô

gái ba chìm bảy nổi trong bối cảnh nội chiến” của Hữu Ngọc…). Các diễn

đàn trên internet về tác phẩm này khá phong phú, nhưng không chuyên sâu

mà chủ yếu là các cảm nhận, đánh giá về nhận vật, cốt truyện, về sức hấp dẫn

của tác phẩm này v.v… Vì tính chưa chính xác của thông tin nên chúng tôi

không trích dẫn ở đây các nguồn tư liệu này.

Với cái nhìn bao quát kể trên, chúng tôi nhận thấy tại Việt Nam vẫn

chưa có một công trình nào khai thác đề tài “Nghệ thuật tiểu thuyết Cuốn theo

chiều gió”. Các đề tài chủ yếu xoay quanh nội dung, khuynh hướng sáng tác

(chiến tranh, dấu ấn thời đại, tính hiện thực). Trong cả 3 công trình nghiên

cứu chuyên về “Cuốn theo chiều gió” mà chúng tôi có đến thời điểm này, đều

có 1 chương nói về nghệ thuật, nhưng do quy mô chỉ trong 1 chương, đồng

thời chỉ để bổ sung cho phần chính của từng công trình, nên các chương này

cũng được thực hiện một cách khái lược vào những nét cơ bản: nhân vật,

không gian – thời gian, nghệ thuật kể chuyện v.v…

Từ quá trình khảo cứu tư liệu, tiếp thu những điểm đóng góp của các

tác giả, đồng thời nhận thấy những yếu tố còn bị “bỏ ngỏ” của việc nghiên

cứu tác phẩm, chúng tôi đã quyết định đi vào khai thác đề tài “Nghệ thuật tiểu

thuyết Cuốn theo chiều gió”.

3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1. Đối tượng nghiên cứu

Tác phẩm “Gone with the wind” tiếng Anh xuất bản tại nhà sách Avon,

Mỹ và bản dịch “Cuốn theo chiều gió” của cả 2 tác giả Dương Tường (NXB

Văn học 1987, đăng trên ebook) và Vũ Kim Thư (NXB Văn học, 2001).

3.2. Phạm vi nghiên cứu

Với đề tài “Nghệ thuật tiểu thuyết “Cuốn theo chiều gió” của Margaret

Mitchell”, chúng tôi sẽ đi trực tiếp vào việc tìm hiểu đặc điểm nghệ thuật của

cuốn tiểu thuyết trên các bình diện:

- Nghệ thuật xây dựng cốt truyện

- Nghệ thuật xây dựng nhân vật

- Nghệ thuật trần thuật

4. Phương pháp nghiên cứu

Xuất phát từ giới hạn đề tài, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, chúng

tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

4.1. Phương pháp tiếp cận lịch sử văn hóa

4.2. Phương pháp so sánh đối chiếu văn bản

4.3. Phương pháp phân tích tổng hợp

4.4. Phương pháp hệ thống

5. Đóng góp và bố cục luận văn

Từ những nghiên cứu có tính chất cơ sở được đề cập trong phạm vi

nghiên cứu, chúng tôi sẽ cố gắng chỉ ra những thành công của Margaret

Mitchell trong nghệ thuật viết tiểu thuyết, cũng như góp phần lý giải cho sức

hấp dẫn của tiểu thuyết “Cuốn theo chiều gió”.

Luận văn ngoài phần Dẫn nhập và Kết luận, phần Nội dung sẽ gồm 3

chương và phân bổ nội dung như sau:

Chương 1: Nghệ thuật xây dựng cốt truyện

Chương 2: Nghệ thuật xây dựng nhân vật

Chương 3: Nghệ thuật trần thuật

Chương 1: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG CỐT TRUYỆN

Cốt truyện được hiểu là “hệ thống sự kiện cụ thể được tổ chức theo yêu

cầu tư tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành bộ phận cơ bản, quan trọng

nhất…trong tác phẩm tự sự” [14 tr70-71]. Hiểu một cách đơn giản, cốt truyện

chính là toàn bộ các biến cố, sự kiện mà nhà văn kể ra, là cái mà người đọc có

thể đem kể lại. Đồng thời khi hiểu theo cách này thì cốt truyện không chỉ là

một dạng nội dung, mà bản thân nó là một yếu tố nghệ thuật có giá trị kiến tạo

và quy định nghệ thuật của tác phẩm.

Trong bài báo Thanh niên số phát hành tại Việt Nam ngày 11/1/2009

với nhan đề “Cuốn theo chiều gió đã cuốn tôi đi”, Tiến sĩ người Mỹ Jernifer

Dickey đã khẳng định thành công lớn nhất của “Cuốn theo chiều gió” bên

cạnh tuyến nhân vật là ở cốt truyện: “chính sức mạnh của cốt truyện đã làm

cho việc nó viết dưới ngôn ngữ nào đã không còn quan trọng nữa”. Bản thân

sự thu hút của tác phẩm với người đọc toàn thế giới ngay từ Mỹ sang châu

Âu, rồi châu Á và khắp thế giới, từ lúc ra đời cho đến bây giờ là minh chứng

rõ ràng nhất sự hấp dẫn của cốt truyện.

Không thể không nhắc lại vài chi tiết quan trọng trong quá trình sáng

tác của Margaret Mitchell (bắt đầu từ 1926). Đầu tiên, bà viết các chương một

cách rời rạc, mãi đến khi giao kịch bản bà vẫn chưa viết… chương đầu. Càng

thú vị hơn khi được biết đoạn đầu tiên chắp bút lại chính là đoạn cuối cùng

của tác phẩm. Câu văn ở cuối truyện “Tomorrow is another day” cũng đã

được chọn làm tiêu đề tác phẩm. Ấy thế nhưng khi hoàn tất và xuất bản

(1936), kể cả độc giả kĩ tính nhất cũng khó thấy dấu hiệu ráp nối nào. Điều

này tự thân cho thấy tính chặt chẽ của cốt truyện mà Margaret Mitchell đã chủ

tâm tạo ra trong “Cuốn theo chiều gió”.

Vậy điều gì làm nên điều kì diệu ấy? Để trả lời câu hỏi này, chúng tôi

sẽ đi vào lý giải và phân tích những khía cạnh độc đáo nhất trong nghệ thuật

xây dựng cốt truyện của Margaret Mitchell mà theo chúng tôi là nắm giữ bí ẩn

của sức hút từ cốt truyện, bao gồm: hệ thống tình huống, chi tiết và kiểu kết

thúc truyện.

1.1. Tình huống

Tình huống truyện là thời điểm một sự việc, một sự kiện xảy ra với

nhân vật, đặt trong tình thế đó nhân vật buộc phải thể hiện thái độ, hành động

và có giải pháp cụ thể. Tình huống được xây dựng không chỉ nhằm thúc đẩy

phát triển hành động nhân vật mà còn đóng vai trò khơi nguồn, châm ngòi, lý

giải nguyên cớ, nguồn cơn của những tâm trạng, những biến đổi vi diệu trong

tâm hồn nhân vật.

Đặt nhân vật vào một tình huống nào đó dưới dạng những điều kiện

xúc tác để mô tả chiều sâu đời sống tâm linh con người, chớp lấy những

khoảnh khắc đặc biệt để khắc họa tính cách, số phận, cuộc đời nhân vật là

cách mà Margaret Mitchell đã làm và làm một cách hết sức uyển chuyển.

Cùng với chi tiết, tình huống tạo cho mạch truyện một đường dây chặt

chẽ với sự logic trước sau của sự kiện có liên quan tới số phận, tính cách nhân

vật đặt trong bước đi của lịch sử. Dưới đây chúng tôi đi vào những tình huống

được tác giả sử dụng lặp lại dưới dạng motip, như là một chủ đích trong việc

bộc lộ tư tưởng nghệ thuật của tác phẩm, góp phần tạo nên sự thành công của

cốt truyện.

1.1.1. Tình huống làm hoán đổi vai trò

Có một điều mà khi đọc tác phẩm chúng tôi lấy làm thú vị, đó là sự đổi

vai của các nhân vật trong tác phẩm. Từ hiện tượng nổi bật là việc người tình

trong mộng suốt đời Scarlett theo đuổi và tôn thờ như một vị thánh với tâm

hồn cao khiết, Ashley, bỗng chốc sau một biến cố - cái chết của Melanie - đã

thành một đứa trẻ con không hơn không kém. Sự “biến hình” này của Ashley

khiến cho Scarlett thức tỉnh ra tình yêu đầu đời của mình là một nhầm lẫn tai

hại, đến mức nàng phủ nhận sạch trơn những mê say từng dày vò mình trước

đó để khẳng định không nuối tiếc “Có đặt anh ta lên khay vàng cho không,

mình cũng chẳng lấy! Nhưng dù sao mình vẫn nặng nợ với anh ta đến hết đời.

Chừng nào mình còn sống, mình còn phải trông nom anh ta, lo cho anh ta

khỏi chết đói, cho thiên hạ khỏi xúc phạm tình cảm của anh ta. Anh ta sẽ chỉ

như một đứa con nữa bám lằng nhằng lấy váy mình. Mình đã mất người mình

yêu và thay vào đấy là một đứa con nữa” [26, tr.662].

Ashley Wikes

Nếu chỉ dừng ở đó thì tình huống trên chỉ là một hiện tượng đơn lẻ

nhằm lý giải sự trưởng thành về tính cách của nhân vật Scarlett, đồng thời mở

nút những điểm thắt đã được tác giả chủ định từ đầu. Nhưng nếu tinh ý độc

giả có thể nhận thấy tình huống một người lớn mạnh mẽ có lúc trở thành một

đứa đứa bé yếu ớt, thậm chí như một đứa con thơ hoặc ngược lại, không phải

là hiện tượng cá biệt mà thành một hệ thống ở các nhân vật. Từ đó, chúng ta

sẽ nhận ra sự lí thú cố tình mà Margaret Mitchell đã “cài đặt” vào trọn cuốn

tiểu thuyết, tạo ra chất kết dính cho cốt truyện và sự thống nhất tư tưởng chủ

đề.

…khi trẻ con là người lớn

Người phụ nữ trẻ con,

thể hiện bởi nhân vật Melanie

(nhân vật lúc đầu được dự

tính là nữ chính của tác

phẩm), lúc xuất hiện đã được

giới thiệu là “một cô gái nhỏ

nhắn, mảnh dẻ, một cô gái

mang dáng vẻ của một đứa

trẻ đang hoá trang trong bộ

váy khổng lồ của bà

mẹ”[92]. Nàng vẫn mãi là

một cô bé nhỏ nhắn, ngực

nhỏ, cơ thể khó thể sinh con

nhưng nàng lại là người lớn

mạnh mẽ nhất của cả tác

phẩm, khi chính nàng là người chăm lo cho tất cả mọi người, những người lớn

lẽ ra phải bảo vệ nàng – Ashley, Scarlett, và cả Rhett. Khẳng định vai trò của

đứa trẻ - người lớn này, Margaret Mitchell đã để chính nhân vật vốn xem

thường Melanie, Scarlett, phải thức nhận khi nhìn Melanie nằm trên giường

bệnh: “Cô ấy giống mẹ, mọi người biết cô ấy đều bám vào cô ấy” [92].

Bản thân Scarlett, trong suốt cuốn tiểu thuyết, đã thao túng người khác

để giữ vị trí hoặc là một đứa trẻ, hoặc là người mẹ. Tính cách trẻ con của nàng

được thể hiện trong sự dựa dẫm vào Ellen, Mammy, Melanie, Will Benteen,

Archie và dĩ nhiên, vào Rhett: “Là một người đàn ông và mạnh mẽ như Rhett

thì tuyệt vời biết bao… Với Rhett bên canh, nàng không sợ gì cả.” [92]. Đồng

thời, nàng cũng biết đàn ông nên sợ sức mạnh của nàng, vì nàng có thể khiến

họ làm bất cứ điều gì nàng muốn. Nàng đã làm Charles Hamilton và Frank

Kennedy phải cưới nàng, dù họ đều đã đính hôn người khác, nàng đã làm

Ashley Wilkes phản bội Melanie bằng cách bắt anh tuyên bố tình yêu của

mình, nàng làm cho Rhett Butler phải đánh mất sự điềm tĩnh mà anh đầy tự

hào. Bằng thuật biến hình chỉ những người phụ nữ trong cổ tích mới có, nàng

đã thay đổi hình ảnh của mình liên tục – từ một cô bé, đến một hoa khôi miền

Nam thích vờ tán tỉnh, hay một nạn nhân bất hạnh của chiến tranh – vì chỉ

như thế nàng mới có thể vượt qua khỏi những thăng trầm đã quét hết mọi điều

chở che nàng và làm tan vỡ gia đình của nàng. Scarlett liên tục đóng những

vai trò trái ngược nhau, vừa là trẻ con, vừa là người lớn, vừa là vợ, vừa là mẹ,

để chăm lo cho người cha suy nhược, hai người em gái Careen và Suellen, cả

gia đình của Ashley, cả bà vú, Pork, Dilcey và Prissy, cả dì Pittypat và thậm

chí tất cả bả dì ở Charleston sẽ chết đói nếu không có nàng. Như Robinson

Crusoe, nàng thật ra chỉ có một mình, vì khi nàng về Tara, mẹ nàng đã chết,

em nàng bệnh tật, và cha nàng chỉ còn là “một ông già yếu ớt và suy nhược”

[92]. Tuỳ vào hoàn cảnh, nàng đồng thời là một đứa trẻ và một người mẹ ở

Tara, như Beau nhỏ đã sống nhờ vú Dilcey, nàng đã mệt mỏi ngả đầu vào bầu

vú to lớn của Mammy, nhưng nàng không thể nghỉ ngơi ở đó thật lâu. Khi

Ellen mất, Tara cần một người phụ nữ mạnh mẽ, và ngay cái đêm mà nàng trở

về, nàng đã nắm giữ vai trò người mẹ cho cả Tara cho suốt phần còn lại của

tác phẩm.

…khi người lớn là trẻ con

Cái chết của Melanie, cũng như của Ellen, đã làm lộ rõ chân tướng của

những nhân vật khác, đặc biệt là những người chồng mà so với những người

vợ của họ mới thực sự là những đứa trẻ. “Cuốn theo chiều gió” tạo ra sự ngạc

nhiên cho độc giả khi khắc họa nét kinh hoàng ngơ ngác của những đứa trẻ

mang trang phục của người lớn. Khó khăn cởi bỏ mặt nạ của những nhân vật

ngơ ngác khóc lóc chạy tìm cha mẹ, đó là chân dung của những người cha trẻ

con như Gerald O’Hara hay Ashley Wilkes.

Gerald, người đàn ông ngay lúc xuất hiện đã “trông ông như một đứa

bé ngồi lỏng lẻo trên lưng con vật dềnh dàng”, có tính khí “kiêu hãnh một

cách trẻ con”; đến mức có lúc Scarlett luôn “nhìn ông với vẻ âu yếm tự tôn

của một bà mẹ đối với những đứa con vênh váo” [92]. Cho nên khi không có

Ellen, người lớn Gerald đã trở thành một đứa trẻ ngơ ngác, cần đến bàn tay

chăm sóc ân cần như một người lớn thực thụ của con mình - Scarlett. “Giờ

cha sẽ uống một ly nữa rồi con sẽ giúp cha lên lầu và vào giường ngủ” [92].

Nàng đã nói với cha nàng như thế, như Ellen đã từng, và như thể ông chỉ là

một đứa trẻ. Hôn nhân trong tác phẩm đã bao gồm cả mối quan hệ giữa một

đứa trẻ nam bất lực và một bậc phụ huynh nữ quyền năng.

Ashley, chàng kị sỹ hào hoa, tài giỏi của Twelve Oak, mạnh mẽ và đầy

cuốn hút trong mắt Scarlett, được tuyệt đối tin cậy và ngưỡng mộ bởi gia đình

và cả hạt Clayton, đã trút bỏ lớp xiêm áo một người lớn để trở nên đáng

thương lạ kì sau cái chết của Melanie. Ashley trở thành đứa trẻ ngơ ngác, tìm

nơi Scarlett một chỗ dựa “Anh định đi tìm em, anh sắp sửa chạy đi tìm em –

như một đứa bé tìm nguồn an ủi …” [26, tr.658].

Kể cả người đàn ông mạnh mẽ ngạo mạn, Rhett, cũng đã có lúc thành

con trẻ trong tay người đàn bà trẻ con Melanie. Sau khi Scarlett sẩy thai,

Melanie đã lọt vào phòng Rhett dễ dàng, đóng cửa lại và đón anh vào vòng

tay, ôm anh như ôm một đứa trẻ với một bí mật không thể kiềm giữ nổi:

“nàng liền bước nhanh vào phòng, nhẹ nhàng đóng cửa lại tới bên chàng. Tuy

nàng chưa bao giờ thấy một người đàn ông khóc, nhưng nàng đã lau khô

nước mắt của nhiều đứa bé. Khi nàng nhẹ nhàng đặt tay lên vai chàng, Rhett

đột ngột ôm lấy chân nàng. Chưa kịp hiểu ra sao, nàng đã thấy mình ngồi

trên giường và Rhett quì dưới sàn, đầu gục vào lòng nàng, cả hai cánh tay và

hai bàn tay vừa ghì vừa níu lấy nàng như điên, làm nàng phát cáu. Nàng dịu

dàng vuốt mái tóc đen, giọng vỗ về: “Thôi! Thôi! Thôi nào! Chị ấy sắp khỏe

rồi mà” [26, tr.592].

Rhett – đứa trẻ, người chồng, người cha

Nhưng Rhett chỉ là trẻ con trong bí mật duy nhất với Melanie, còn bản

thân anh lại đảm nhiệm vai trò người chồng, thậm chí người cha của Scarlett.

Chỉ với riêng Rhett, Scarlett mới nhỏ bé và cần che chở như tin cậy bờ vai

người cha và thỏa sức bi bô, dù chỉ là trong vô thức. “Ôi, Scarlett, cô trẻ đến

mức cô xiết trái tim tôi” [92]. Rhett đã kêu lên khi nàng nắm lấy cái nón xanh

anh đã giật lấy từ nàng. Như một người cha nuông chiều con, anh sung sướng

với sự trẻ trung của nàng, để nàng có mọi thứ nàng muốn. Trong tuần trăng

mật, anh cười to khi nàng ăn no nê xúp mướp tây New Orleans, tôm, mì, và

bản thân anh còn bón cho nàng “như thể nàng là một đứa trẻ” [92]. Anh mua

cho nàng dép sa-tanh, đầm thêu kim tuyến, áo lót thêu tay, và khuyến khích

nàng nói thẳng ra ý mình. Scarlett nói với anh rằng anh là người duy nhất “có

thể chấp nhận sự thật từ một người phụ nữ… một người không mong tôi nói

dối” [92].

1.1.2. Tình huống ước mơ bị thực tế hủy hoại

Những ước mơ không thực hiện được của chúng ta, Scarlett đã nuôi giữ

chúng và chỉ ra rằng khi ước mơ thực hiện được có thể đem theo cái chết.

Chính nàng đã làm cho giấc mơ của Rhett thành sự thật, ước mơ rằng một

ngày nào đó nàng sẽ yêu anh. Nhưng đến lúc nàng yêu anh thật thì tình yêu

bất tử của anh đã chết cùng với 2 đứa con của họ, Bonnie và đứa bé còn chưa

tượng hình, chỉ còn sự mãnh liệt của khát khao lầm thời của họ kéo dài, và trở

thành niềm nuối tiếc của chúng ta.

Scarlett căm ghét Melanie vì nàng ta cứ điềm đạm thái quá, tốt bụng

thái quá và được mọi người yêu quý thái quá. Nàng nhiều lần nguyền rủa

Melanie và ước mơ cô ta chết quách đi để nàng đỡ phiền toái. Scarlett thậm

chí ghét cả cái cách Melanie luôn yêu thương mình gần như mù quáng, khi

luôn đứng về phía nàng để chống lại và bảo vệ nàng trước búa rìu từ người

xung quanh. Và cái cớ lớn nhất nàng muốn Melanie chết đi là để nàng đường

hoàng đến với giấc mộng tuổi xuân – chàng hoàng tử trong mơ Ashley. “Ðôi

khi Scarlett tự hỏi tại sao Mélanie không chết lúc sinh nở. Ðược như thế mọi

vấn đề sẽ ổn. Sau khi đã hi sinh một thời gian cho hợp lễ nghi, nàng sẽ kết

hôn với Ashley và sẽ trở thành một người mẹ tuyệt vời của bé Beau” [25,

tr746]. Nhưng cái chết của Melanie đã khiến Scarlett ngộ ra sự thật rằng:

người bạn duy nhất của nàng suốt quãng đời dài đã qua không ai khác hơn

chính là cô gái mỏng manh ấy. Thực tế ấy đã khiến Scarlett nhận ra ước mơ

độc ác của mình ngày nào thành một nỗi ân hận và dày vò khi thức tỉnh ra

nhiều giá trị đích thực trong cuộc sống. “Melanie là người bạn duy nhất mình

từng có, nàng nghĩ thầm tuyệt vọng, người phụ nữ duy nhất yêu mình thực sự

ngòai Mẹ ra. Cô ấy cũng giống Mẹ. Người nào cũng bám vào Melly cũng như

cả Tara bám vào vạt áo Ellen’ [26, tr.656]. “Và giờ đây mình phải trả giá.

Điều mình cầu ước bao lần nay đã đến. Mình đã cầu cho Melanie chết để

mình được Ashley. Thì nay cô ấy đã chết, mình đã được anh ta, nhưng mình

lại không cần anh ta” [26].

Tình yêu Scarlett dành cho Ashey cũng là một ước mơ nhiều hơn là thứ

tình cảm xuất phát từ đáy tim. Có điều, thứ tình cảm mới lớn ở tuổi 16 dễ giải

thích lại cứ nóng ấm theo thời gian, kể cả khi nàng đã có Rhett và sự giàu

sang, là một thứ gì đó bất ổn. Thế nhưng, khi tình yêu đơn phương kia sau

bao năm dài tháng rộng, chiến tranh, nghèo đói không gì lay chuyển được

bỗng bị thực tế hủy hoại một cách phũ phàng khi Melanie mất. Nhanh chóng

đến không ngờ khi sau cú sốc ấy, lại đối diện với một Ashley ngơ ngác, vô

hồn, cầm trên tay chiếc găng cũ của Melanie và lảm nhảm những điều vô

nghĩa, Scarlett đã nhận ra ước mơ và thực tế là hai điều cách xa nhau và thật

khó để dung hòa.

1.1.3. Tình huống hiểu lầm thay đổi số phận

“Cuốn theo chiều gió” được xây dựng trên cơ sở hàng loạt hiểu lầm, từ

những hiểu lầm đời thường đến những hiểu lầm gây nên những biến cố trong

số phận nhân vật.

Câu chuyện bắt đầu từ một hiểu lầm rất ngô nghê của Charles với tình

yêu dành cho Scarlett. Cách Margaret Mitchell xây dựng tình huống này cũng

khá hài hước: trong lúc mọi người đang hối hả với tin tức chiến tranh, Scarlett

rối bời trước chuyện Ashley chối từ mình và sắp cưới Melanie nên nàng im

lặng và gật gù vô thức, thì Charles lại tin chắc đấy là sự hiền thục và e thẹn

của cô gái đang yêu. “Anh ta nghĩ thầm "đàn bà mỏng manh và yếu đuối quá,

mới nghe nói tới chiến tranh và những chuyện tàn nhẫn là ngất xỉu". Ý nghĩ

nầy khiến anh ta tự thấy có nam tính hơn và anh càng lịch sự gấp đôi khi đỡ

nàng ngồi xuống. Scarlett trông như mất hồn và có vẻ gì man dại trên khuôn

mặt nhợt nhạt của nàng khiến tim anh nhảy mạnh. Có lẽ nàng buồn vì nghĩ

rằng mình sắp phải chiến đấu! Không, nghĩ vậy là quá tự phụ. Nhưng tại sao

mặt nàng lại lạ lùng như thế kia? Tại sao tay nàng run lên sờ mó chiếc khăn

ren? Và tại sao hàng mi óng ánh của nàng... lại chớp nhanh như những cô

gái mà anh ta đã đọc trong tiểu thuyết, chớp mắt vì rụt rè và yêu thương”

[92].

Cùng kiểu cách ấy, người chồng thứ hai của Scarlett cũng rơi vào bẫy

tình khi hiểu lầm rằng nàng yếu đuối và cần chở che. Để đến khi “ván đóng

thuyền” cũng là lúc Kennedy dù rất bất mãn nhưng cũng đành im lặng trước

sự mạnh mẽ của Scarlett để giữ phong thái đúng mực của một quý ông miền

Nam. “Scarlett là vợ y và một người vợ thì bao giờ cũng cần được bảo vệ bởi

sự trung thành của ông chồng. Ngoài ra, Frank cũng khó mà nghĩ được rằng

Scarlett chỉ lấy y để lợi dụng chớ chẳng có một chút tình cảm nào. Tính tự

kiêu của đàn ông không cho phép y xác nhận điều đó. Thà cho rằng vì quá

thương mình nên Scarlett phải đặt điều nói dối còn hơn. Nhưng vấn đề không

giản dị như thế, Frank tự hiểu mình” không phải là hạng đàn ông có đủ khả

năng mê hoặc phụ nữ. Nhưng vốn là người quý tộc, y đành giữ kín nỗi băn

khoăn đó, Scarlett đã là vợ y, y không thể nhục mạ vợ bằng cách đặt ra những

câu hỏi dị kỳ mà rốt cuộc rồi cũng chẳng tới đâu [92].

Tuy nhiên, những sự hiểu lầm ấy chưa thực sự tạo nên tình huống đặc

biệt khiến nhân vật bị đặt trước sự lựa chọn mang tính quyết định cho số phận

như những hiểu lầm của Scarlett về tình bạn với Melanie, tình yêu dành cho

Ashley, và nhất là tình yêu với Rhett.

Ngay từ đầu, Scarlett đã ngộ nhận về tính cách của Melanie, kéo theo

việc xem thường người con gái nhỏ nhắn dịu dàng ấy. Và như sự sắp đặt của

số phận khi trên mỗi bước đường đời của Scarlett đều có sự hiện diện của

Melanie. Nhưng tiếc thay, nàng đã không nhận ra chân giá trị trong tình bạn

với Melanie – người duy nhất yêu thương nàng bằng tình thương mà nàng

nhận được từ Ellen. Scarlett luôn cho rằng Melanie đáng chết, và cô chỉ là

một con gà mái ngốc ngếch gọi dạ bảo vâng. Kể cả những lúc quẫn bách, khi

Melanie sẵn sàng cầm kiếm để bảo vệ Scarlett trước tên Yankee, hay khi nàng

một thân một mình đối chọi với búa rìu dư luận về chuyện với Ashley,

Melanie trước sau vẫn một mực dành cho Scarlett thứ tình cảm chị em, bạn bè

với lòng tin tuyệt đối, không mảy may ngờ vực.

Nếu không có cái chết của Melanie, thì tình huống hiểu lầm này còn

đưa đến nhiều oan trái cho cuộc đời Scarlett, khi có thể nàng sẽ đánh mất

thêm nhiều điều quý giá trong cuộc đời mình. Cái chết là điểm mở nút cuối

cùng cho sự hiểu lầm mà cả đời Scarlett bị sa lầy, để nhận ra “Trước đây,

nàng chưa bao giờ nghĩ là mình phải cần đến Melanie. Nhưng giờ đây, sự

thật ập đến, tràn cả vào những ngóc ngách sâu nhất của tâm hồn nàng. Nàng

đã dựa vào Melanie như dựa vào chính bản thân mình mà nàng không biết.

Giờ đây Melanie sắp chết và Scarlett biết mình không thể thiếu nàng. Giờ

đây, rón rén đi qua buồng lại gần cái thân hình im lìm kia, tim thắt lại vì kinh

hòang, nàng biết rằng Melanie đã là gươm và mộc của nàng, niềm an ủi và

sức mạnh của nàng…

…Và giờ đây, khi buồn rầu nhìn lại quá khứ, Scarlett hiểu ra rằng

Melanie bao giờ cũng ở đó bên cạnh nàng với một thanh gươm trong tay, kín

đáo như cái bóng của chính nàng, yêu nàng, chiến đấu vì nàng với một dạ

trung thành mù quáng chống lại bọn Yankee, lửa, cái đói, cái nghèo, dư luận

và thậm chí cả những người máu mủ ruột thịt của cô ấy. Scarlett cảm thấy

lòng can đảm và tự tin từ bỏ mình khi nàng nhận ra rằng thanh gươm từng

vung lên sáng loáng để bảo vệ nàng trước thế gian, giờ đã vĩnh viễn tra vào

vỏ. Melanie là người bạn nữ duy nhất mình từng có, nàng nghĩ thầm tuyệt

vọng, người phụ nữ duy nhất yêu mình thực sự ngoài Mẹ ra. Cô ấy cũng

giống Mẹ. Tất cả những ai biết Melanie đều níu lấy váy cô.” [92].

Những tình huống hiểu lầm khác cũng diễn ra xuyên suốt câu chuyện,

tạo nên đau khổ cho cuộc đời của Scarlett chính là ảo tưởng mù quáng vào

cuộc tình với Ashley. Trong ký ức của Scarlett khi Ashley trở về nhà sau

chuyến ngao du của anh, anh đã xuất hiện như một hiệp sĩ:

“Hôm ấy, nàng đang đứng trên thềm và Ashley cỡi ngựa đi trên con

đường dài, y phục bằng nỉ mỏng toàn màu xám và chiếc cà vạt rộng khổ màu

đen làm nổi bật chiếc sơ mi xếp nếp hình tổ ong. Cho tới bây giờ, nàng vẫn

còn hình dung được từng chi tiết về y phục của chàng, đôi giày bóng sáng

chói làm sao ấy và cái kẹp mang hình đầu nữ quái Medusa, chiếc nón

Panama rộng vành mà chàng vội lấy xuống cầm tay ngay khi thấy mặt nàng.

Chàng đã nhẹ nhàng rời lưng ngựa và ném dây cương cho một thằng bé da

đen, để ngắm nàng với đôi mắt mở to, với nụ cười nở rộng, và ánh mắt tươi

sáng đã biến mái tóc vàng óng ả của chàng thành một mũ bạc rực rỡ. Và

chàng đã nói : "Em lớn lắm rồi, Scarlett ạ". Và nhẹ nhàng bước lên các bậc

thềm, chàng đã hôn tay nàng. Và giọng nói của chàng! Nàng không bao giờ

quên được nhịp nhảy rộn ràng của tim mình, khi nghe giọng nói ấy lần đầu

tiên, nó êm lướt, trầm ấm và dìu dặt làm sao!” [92].

Chính điều đó đã ngăn trở Scarlett bước đến thứ hạnh phúc thật sự, tình

yêu thật sự với người mà tạo hóa vốn đã dành cho nàng, Rhett. Sao không

giận cho được, khi Scarlett tuy đã lơ mơ nhận ra sự khác biệt quá lớn trong

tâm hồn hai người, từ niềm yêu thích văn học nghệ thuật cho đến thái độ với

cuộc chiến tranh, Ashley không đồng điệu với nàng. Thế nhưng Scarlett luôn

hiểu lầm mọi thái độ Ashley dành cho mình, rồi trách móc, rồi giận dỗi,

nhưng rồi vẫn yêu thương âm thầm mù quáng. Scarlettt luôn vin vào những kỉ

niệm ngắn ngủi giữa họ để buộc mình tin là Ashley yêu mình.

Cuối cùng, kết thúc đau buồn của Scarlett là hình phạt của nàng khi đã

níu giữ cái lý tưởng đó, nàng đã nhận ra rằng “Mình đã yêu cái mà mình

tưởng tượng nên, một cái gì chết lịm như Melanie bây giờ. Mình đã tự cắt một

bộ cánh diện rồi mân mê nó. Và khi Ashley cưỡi ngựa đến, đẹp thế và khác

vời thế, mình đã khoác bộ quần áo đó lên người chàng và bắt chàng phải

mặc, bất kể có vừa hay không. Và mình không muốn thấy con người thực sự

của chàng là như thế nào. Mình cứ tiếp tục yêu bộ quần áo đẹp…mà chẳng hề

yêu chàng" [92].

Giá như không phải đợi đến cái chết của Melanie, Scarlett sớm nhận ra

người hùng trong câu chuyện tình yêu của mình chỉ là một đứa trẻ con yếu ớt

cần được chở che, thì có lẽ Scarlett đã có một kết cục hạnh phúc hơn bên cạnh

người đàn ông mình yêu. Nhưng đó chỉ là ước mong của độc giả, vì chính

Margaret Mitchell đã cố tình tạo ra những hiểu lầm liên tiếp để cho nhân vật

trải nghiệm đắng cay, để nâng niu thứ hạnh phúc mong manh mà mình có.

Tuy nhiên, điều khiến người đọc như run lên chính là những tình huống

hiểu lầm liên tiếp giữa Scarlett và Rhett, ngăn trở con đường đi đến tình yêu

của họ. Margaret lắm lúc tạo ra những cơn thót tim cho độc giả khi liên tục

dựng lên tình huống hiểu lầm giữa Rhett và Scarlett, khi ngọn lửa tình đang

thiêu đốt con tim họ. Người đọc thấy rõ sự thật song không giúp gì được cho

hai con người đang yêu nhưng vẫn mang vác cái tôi của riêng mình quá lớn,

chỉ biết nín thở dõi theo bước đường tình trắc trở của họ.

Chúng ta thấy Mitchell rất tinh tế khi thể hiện cảnh Scarlett sẩy thai.

Trong cơn đau bệnh lần đầu trong đời phải chịu đựng, nàng đã nhận ra người

mình cần nhất là Rhett, nhưng lại ngộ nhận rằng Rhett không cần nàng.

“Nhiều lúc nàng định gọi “Rhett – tôi cần Rhett” nhưng nàng lại mơ hồ nhớ

lại rằng Rhett không cần nàng” [26, tr.590].

Còn Rhett, anh luôn giấu đi cảm xúc thật về tình yêu dành cho Scarlett

đằng sau sự khinh mạn của mình. Sau đêm mặn nồng, khi Scarlett ngượng

ngùng như cô gái mới lớn chờ Rhett về và thể hiện yêu thương, “Nghĩ đến

chuyện gặp lại chàng, mặt đối mặt tỉnh táo trong ánh sáng ban ngày, nàng

cảm thấy ngợp trong một nỗi ngượng ngùng bứt rứt pha lẫn một niềm vui

thích náo nức. “Mình bồi hồi như một nàng dâu vậy”, nàng tự nhủ. “Mà lại

là vì Rhett!”. Nghĩ vậy, nàng bỗng khúc khích cười như một con ngố” [92].

Thế nhưng Rhett thì không dám tin rằng đã có một tình yêu bừng nở trong tim

Scarlett, anh cố tình tỏ ra đó chỉ là một đêm say không kềm chế, nhưng đến

lúc ra đi anh mới bày tỏ “…cái đêm tôi bế cô lên gác… tôi đã tưởng… tôi đã

hy vọng… tôi đã tràn đầy hy vọng đến nỗi tôi sợ phải giáp mặt cô sáng hôm

sau. Phải, tôi sợ mình đã lầm vì thực ra cô chẳng yêu tôi. Tôi sợ cô cười vào

mũi tôi, sợ đến nỗi phải bỏ đi và uống cho thật say. Và khi trở về, tôi run từ

trong ruột và nếu cô nhân nhượng đi một bước trước, tỏ một dấu hiệu gì đó,

thì hẳn tôi đã quỳ xuống hôn chân cô rồi. Nhưng cô không hề làm cái gì như

thế” [92].

Như câu nói buông thõng của Rhett gần cuối truyện, chuyện tình của

hai người chỉ là một cuộc rượt đuổi trong nỗi băn khoăn: “It seems we’ve

been at cross purposes, doesn’t it” (hình như lúc đó cả hai chúng ta đều lầm

lẫn.) [59, tr1018].

Dựng lên hàng loạt tình huống hiểu lầm là một phần của nghệ thuật xây

dựng cốt truyện của Margaret Mitchell, để cho nhân vật đối diện với những

biến cố của chính mình và vượt qua để tồn tại. Scarlett trước sau vẫn là người

mạnh mẽ, nhưng cái con người “kém đầu óc phân tích” như Margaret

Mitchell đã miêu tả từ đầu, thì việc nàng đối diện với những sai lầm của đời

mình rồi trưởng thành, là một logic tất yếu phải có và độc giả có thể đồng

cảm cho nàng. Vì chính bản lĩnh kiêu hãnh vượt lên trên mọi sai lầm của

mình để bước tiếp mới chính là phẩm chất tốt đẹp khiến Scarlett trở nên gần

gũi với cuộc sống này.

1.1.4. Tình huống trở về

Trong “Cuốn theo chiều gió”, trở về đã trở thành một tình huống có chủ

định tham gia vào việc khắc họa tính cách nhân vật trước những biến cố mà

số phận tạo ra. Nhân vật Scarlett mạnh mẽ của chúng ta mỗi khi đứng trước

những nỗi đau hay nghịch cảnh luôn trở về với Tara, đất mẹ, nhằm tìm kiếm

sự bình an cho tâm hồn và tái sinh lại nguồn năng lượng tuổi trẻ để lại tiếp tục

ra đi và dấn thân.

Lần đầu tiên, ngay trong bão táp của chiến tranh, giữa lúc Atlanta lâm

vào cảnh bốn bề bị bao vây, Scarlett vẫn nhất quyết trở về cho dù có thể nguy

hiểm đến tính mạng. Sự cương quyết của nàng làm cho Rhett cũng phải

nhượng bộ.

“Tôi sẽ về nhà tôi, Scarlett thốt lên, giọng tan nát như một tiếng kêu xé

ruột. Tôi sẽ đi về nhà tôi. Ông không thể ngăn cản tôi được. Tôi đi về nhà tôi.

Tôi muốn gặp mẹ tôi. Tôi sẽ giết chết ông nếu ông còn ngăn cản tôi. Tôi cứ đi

về nhà tôi. Vừa tức giận vừa sợ hãi, Scarlett mê man cả người rồi khóc oà

lên. Nàng dùng hai nắm tay đấm vào ngực và lại kêu lên: “Tôi sẽ đi, dù có

phải đi bộ”…” [92].

Lần thứ hai, Scarlett bị sẩy thai trong lúc cãi vã với Rhett, mất đi đứa

con mà lần này nàng thực lòng mong đợi, cú sốc này thực sự làm cho Scarlett

mất hẳn sinh khí. Trở về Tara như là một liệu pháp duy nhất để nàng được hồi

phục.

Lần thứ ba, lần cuối cùng, khi mà cuộc đời những tưởng đã thôi không

trớ trêu thêm nữa và một cuộc sống hạnh phúc đang đón đợi Scarlett lại là lúc

nàng đối diện với sự thật cuối cùng thật khó chấp nhận: Rhett sẽ ra đi. Sau

bao kiên nhẫn, chờ đợi, Rhett đã không thể ở cạnh nàng, mặc cho nàng van

nài. Cú sốc sau cùng này thật sự là một đòn chí tử, khi nó diễn tiếp sau cái

chết của Melanie. Trở về Tara lúc này là việc duy nhất Scarlett có thể làm để

có thể tiếp tục là cô gái đầy dũng khí thể hiện tính cách nhất quán như từ đầu

Margaret đã xây dựng.

Xây dựng tình huống trở về trở thành motip trong việc khắc họa tính

cách nhân vật nữ chính là một nét độc đáo trong nghệ thuật xây dựng cốt

truyện của Margaret Mitchell. Nó khiến độc giả yêu thêm nhân vật Scarlett,

khi nàng thỏa mãn cái khát vọng được chở che và có một chốn bình yên để

quay về nương tựa như hầu hết phụ nữ trên trái đất này.

1.1.5. Tình huống kết hôn ứng phó

Cũng khá lí thú là khi xây dựng tình huống kết hôn trong “Cuốn theo

chiều gió”, ngoại trừ hôn nhân của Ashley – Melanie trên cơ sở tình yêu, các

cuộc hôn phối khác đều là hôn nhân mang tính ứng phó. Điều này dĩ nhiên có

ý nghĩa vì nó tác động đến tính cách và số phận của nhân vật, đưa mạch câu

chuyện đi từ bất ngờ nay sang ngạc nhiên khác.

Cuộc hôn nhân đầu tiên phải kể đến là của Gerald và Ellen. Dù đây

không phải là hai nhân vật chính, và câu chuyện của họ không nằm trong

mạch truyện chính mà chỉ là một nhánh kí ức của nhân vật Ellen nhưng nó là

duyên cớ để đẩy đưa cuộc đời hai nhân vật này đến vùng đất mới, Tara, nơi sẽ

là quê nhà thiêng liêng của nhân vật chính Scarlett sau này. Hôn nhân của hai

người từ đầu đã chênh lệch, từ đẳng cấp đến tâm hồn và cả sự tương xứng về

ngoại hình. Ellen lấy Gerald chỉ để ứng phó với nỗi bất hạnh của người con

gái không lấy được người mình yêu (Phillip), nhưng nền giáo dục miền Nam

kiểu mẫu đã được bà thực thi triệt để, bà trở thành một người chủ tuyệt vời

của Tara, dù khối tình mang trong lòng vẫn mãi âm ỉ cho đến khi về bên kia

thế giới. Tình huống kết hôn ứng phó ở nhân vật Ellen là cơ sở để lý giải tính

cách điềm đạm kín kẽ và nhiều day dứt trong nhân vật này, đồng thời là tiền

để để tiếp nối số phận của Scarlett.

Như một định mệnh, hôn nhân của Scarlett cũng chỉ là những cuộc ứng

phó với số mệnh. Lấy Charles là một quyết định bốc đồng và nông nổi của

nàng khi chỉ mới ở tuổi 16. Nàng lấy chồng không vì tình yêu đã đành một

nhẽ, mà còn nhân một cơn nóng giận khi bị Ashley từ chối tình yêu và sẽ sắp

lấy một người khác, Melanie, người mà nàng cho là tẻ nhạt và xấu xí. Gật đầu

lấy Charles một cách vội vã để rồi nhanh chóng chịu cảnh góa phụ với một

đứa con trai mà nàng nhợt nhạt tình cảm, đó là kết quả đầu tiên nàng phải

nhận lấy cho quyết định nông nổi của mình. Tình huống này là một duyên cớ

để cuộc đời nhân vật tiếp tục trải rộng ra, mở ra một cuộc sống mới với nhiều

chuyển biến mới khi kéo theo đó là chứng trầm cảm sau sinh và Scarlett lên

Atlanta để thay đổi không khí.

Cuộc hôn nhân thứ hai là một bất ngờ mà chính người đọc cũng không

lường trước. Có ai ngờ nhân vật từ đầu được miêu tả khá trào lộng trong mắt

Scarlett “Frank Kennedy kiểu cách như gà mái đối với gà con, chạy lăng

xăng từ bóng cây sồi đến các bàn khác tìm mấy món ăn ngon cho Scarlett”

[92] lại có ngày trở thành hôn phu của nàng. Duyên cớ xảy đến cũng bởi hoàn

cảnh Tara bị phát mãi, mà Scarlett đã chạy vạy hết cách, kể cả cách sẵn sàng

hạ mình van nài Rhett. Khi ấy, kết hôn với Kennedy, mục đích duy nhất của

nàng là ứng phó với tình cảnh gấp gáp, cứu Tara. Dù rằng cuộc hôn nhân này

đã khiến nàng rơi vào cảnh điều tiếng không ít khi nhẫn tâm phỗng tay trên vị

hôn phu lâu năm của chính em gái mình, Suellen. Tình huống này là một

điểm nhấn trong câu chuyện, đưa cuộc đời Scarlett vào sang một trang mới –

qua khỏi thời gian khó, bắt đầu bắt tay vào việc kinh doanh và tự quyết định

cuộc đời mình, đồng thời làm mẹ của đứa con thứ hai, Ella.

Kể cả cuộc hôn nhân thứ ba, trông có vẻ là ít bất hạnh nhất, khi nàng

đồng ý lấy Rhett, nhưng vẫn là một cuộc hôn nhân ứng phó. Việc Rhett cầu

hôn ngay sau cái chết của Kennedy đã đặt Scarlett vào sự lựa chọn. Sau hai

lần cưới chồng với hai đứa con Scarlett mà chẳng mấy yêu thương, mà trong

lòng vẫn nguyên vẹn tình yêu dành cho Ashley, việc kết hôn lần thứ ba cũng

chẳng đem lại cho nàng hứng thú gì ngoài việc Rhett sẽ là sự đảm bảo cho

nàng cuộc sống xa hoa như nàng mong muốn. Cú sốc nghèo đói thời chiến

tranh ở Tara đã gây ra nỗi ám ảnh khiếp hãi trong lòng Scarlett về sự thiếu

thốn. Và chính từ quyết định không mấy đắn đo này (như tính cách vốn có

của Scarlett), cuộc đời Scarlett lại bước sang một trang khác, mà ở trang này,

mọi thứ mới thật sự là mới mẻ, ngập tràn hạnh phúc mà cũng tuyệt cùng khổ đau.

Còn phải kể đến tình huống kết hôn ứng phó khá thương cảm của các

nhân vật phụ: Calvert với Hilton, cũng như Will và Suellen. Những tình

huống này tuy không tham gia trực tiếp vào việc tạo ra biến cố câu chuyện

nhưng nó góp phần làm rõ sự chua xót của Margaret Mitchell khi khắc họa số

phận những con người trong gió bụi chiến tranh. Nếu không có chiến tranh thì

Cathleen “con gái một chủ đồn điển giàu có, …thiếu nữ có nhiều người si mê

trong hạt Clayton, chỉ đứng sau Scarlett” [92] đời nào lại chịu bẽ bàng khi

phải đi lấy chính quản gia của mình. Cũng như việc Will, dù có cảm tình với

cô em Careen, lại đã chọn lấy Suellen, chỉ vì muốn cứu cô khỏi kiếp gái già

và bị mọi người ghét bỏ. Những cuộc hôn nhân không tình yêu có cái gì đó

chua xót bẽ bàng, nhưng cũng không phải không chứa đựng trong đó tình

người cao cả.

Khi đi vào phân tích tình huống kết hôn ứng phó, chúng tôi muốn nhấn

mạnh đến tính mục đích của nó khi Margaret Mitchell cố tình tạo ra trong tác

phẩm. Đa số những cuộc hôn nhân không tình yêu trong tác phẩm, đặc biệt là

của nhân vật chính Scarlett, có ý nghĩa như những duyên cớ đưa đẩy cuộc đời

nhân vật vào nhiều hoàn cảnh, mà từ đó nhân vật bộc lộ mình, thắt và mở nút,

tạo nên kịch tính và hấp dẫn cho cuốn tiểu thuyết có một không hai này.

Trên đây là năm dạng tình huống độc đáo mà chúng tôi đi sâu phân

tích. Không đi vào cụ thể những tình huống đơn lẻ có tác dụng tạo ra cao trào

cho tác phẩm, như tình huống thắt nút đầu tiên với việc Scarlett tỏ tình và bị

Ashley từ chối, hay tình huống Scarlett một mình chống chọi với hàng loạt

khó khăn để về với Tara. Đi vào những hiện tượng lặp lại dưới dạng mô hình

như tình huống, chính là cách mà các nhà nghiên cứu đã và đang theo đuổi.

Như trong Dẫn luận thi pháp học, Trần Đình Sử có viết: “các nguyên tắc thi

pháp thể hiện qua các yếu tố lặp lại. Không tìm thấy tính độc đáo sáng tạo thì

không thấy tính nghệ thuật, mà không thấy tính lặp lại trên nhiều cấp độ và

trong một hay nhiều văn bản thì không thấy các quy tắc tổ chức hình thức”

[34, tr.38]. Dĩ nhiên sự lặp lại vụng về và tối nghĩa chỉ là biểu hiện của những

cây bút còn non trẻ, còn sự lặp lại trong tính vừa ổn định vừa phát triển của nó

là một dụng công nghệ thuật, một dấu hiệu quan trọng để nhận diện một nét

phong cách của Margaret Mitchell.

1.2. Chi tiết

Chi tiết nghệ thuật là “các tiểu tiết của tác phẩm mang sức chứa lớn về

cảm xúc và tư tưởng…tùy theo sự thể hiện cụ thể chi tiết nghệ thuật có khả

năng thể hiện, giải thích, làm minh xác cấu tứ nghệ thuật của nhà văn, trở

thành tiêu điểm hội tụ của tư tưởng tác giả trong tác phẩm” [14, tr.51].

Margaret Mitchell là một nhà văn rất tinh tế trong lựa chọn chi tiết để

tạo ra những

điểm nhấn

cho tác

phẩm của

mình. Có

những chi

tiết rất nhỏ

nhưng khiến

độc giả nhớ

lâu nhờ tính

hài hước, dí

dỏm của nó

như việc Scarlett túng quẫn đến phải lấy vải màn cửa may váy để giữ nét lộng

lẫy đi kiếm Rhett mượn tiền, hay nàng đi chăm sóc thương binh mà vui phơi

phới như đang trong đang dạo trong một bãi săn tình. Hoặc những chi tiết đầy

trữ tình lãng mạn khiến độc giả xuýt xoa như nụ hôn đầy cháy bỏng đất trời

của Rhett và Scarlett trong hoàn cảnh Atlanta bốc khói sau lưng, từng đoàn

quân Yankee đang tiến đến. Chi tiết ấy đã thành kinh điển, từ sau bộ phim

khởi chiếu, hình ảnh này cũng theo bìa đĩa và bìa sách đi khắp thế giới. Chúng

tôi không thể thống kê hết chi li những chi tiết độc đáo đã khiến độc giả say

mê, ở đây, chúng tôi chỉ đi vào những chi tiết được sử dụng có hệ thống và có

giá trị kiến tạo cốt truyện một cách độc đáo, bao gồm: chi tiết biểu tượng và

chi tiết đối lập trong sự thống nhất.

1.2.1. Chi tiết mang tính biểu tượng

Thông thường, chúng ta sẽ dễ dàng khi tìm hiểu biểu tượng trong nhiều

tác phẩm của cùng một tác giả cấp độ liên văn bản. Còn ở đây, xét trong một

tác phẩm “Cuốn theo chiều gió”, biểu tượng vẫn tồn tại và có ý nghĩa nhất

định trong việc kiến tạo cốt truyện. Điều này một mặt tạo ra tính hệ thống và

mạch ngầm chặt chẽ trong tiểu thuyết Margaret Mitchell, mặt khác làm nên

những nét thẩm mĩ riêng cho tác phẩm.

Sự lặp lại một biểu tượng trong một tiểu thuyết là điều dễ nhận thấy ở

lối viết của Margaret Mitchell. Nó nhằm gây một ấn tượng sâu đậm về một

hình ảnh hoặc biểu thị một ám ảnh dai dẳng nào đó trong tâm thức nhân vật.

Dưới đây chúng tôi đi sâu vào 3 chi tiết tiêu biểu mang tính biểu tượng: bí

mật sau cánh cửa đóng, giấc mơ sương mù và chiếc áo cooc –se của Scarlett.

1.2.1.1. Cánh cửa đóng (“closed door”) và những bí mật

Nếu chúng ta muốn khám phá ra bí ẩn là làm thế nào một cuốn tiểu

thuyết giúp ta bị thu hút không cưỡng nổi thì chắc chắn không có tác phẩm

nào hợp lý hơn để khám phá chính là “Cuốn theo chiều gió”. Ở đó, chúng ta

sẽ phát hiện ra những sự phức tạp vô cùng tinh tế trong hệ thống nhân vật, đề

tài, bối cảnh và nhất là trong cốt truyện – những sự phức tạp mà chúng tôi tin

rằng đang nắm giữ bí mật của sự lôi cuốn mang tính quốc tế của cuốn tiểu

thuyết có một không hai này.

Bí mật là điều mà Margaret Mitchell đặc biệt quan tâm, nó được gợi ý,

cất giấu, tìm kiếm không mệt mỏi và được khơi mở trong suốt chiều dài tác

phẩm. Câu chuyện bắt đầu với việc cặp song sinh nhà Tarleton kể bí mật của

họ cho Scarlett – về việc Ashley sẽ lấy Melanie, bí mật thay đổi cuộc đời

Scarkett và kết thúc với việc Rhett kể cho nàng bí mật của chính mình – rằng

anh đã mãi yêu nàng, một lần nữa đưa cuộc đời Scarlett sang một bước ngoặt

mới. Và còn nhiều nữa những câu chuyện theo motip bí mật xuyên suốt tác

phẩm đã đưa người đọc đi từ sự mê hoặc này đến sự say mê kia. Tất cả đều có

sức gợi và đều diễn ra đằng sau những cánh cửa khép kín “closed door” - một

biểu tượng có tính chủ ý nhiều hơn là tình cờ. Rất nhiều những “cánh cửa

đóng” trong “Cuốn theo chiều gió”, cất giấu đằng sau nó những bí mật về

cuộc sống, tính cách, số phận của từng nhân vật..

Cánh cửa đóng là nơi Ashley về với Melanie trong kì nghỉ phép và

Scarlett đứng ngoài ngơ ngác không thể hiểu được sự thật giản đơn: Ashley

không thuộc về nàng. Giống như Melanie đã từ chối chấp nhận bí mật về mối

quan hệ giữa chồng nàng và Scarlett, Scarlett cũng từ chối chấp nhận sự thật

rằng Ashley là của Melanie, rằng cánh cửa buồng ngủ của anh chỉ mở cho

riêng cô ấy, người vợ hạnh phúc của anh. “Cánh cửa khép lại sau lưng họ, để

lại Scarlett há hốc miệng, chợt đón nhận cả một trời tuyệt vọng. Ashley không

thuộc về nàng nữa. Chàng đã thuộc về Melanie. Và cho tới khi nào Melanie

còn sống, nàng vẫn cứ vào chung phòng với Ashley rồi khép cửa lại, cách biệt

hẳn với thế giới bên ngoài” [25, tr419]. Cánh cửa đó luôn đóng trong những

khoảng thời gian ngắn ngủi Ashley về thăm Atlanta, và Scarlett – trong một

sự đam mê dữ dội vì bị kiềm nén – chờ đợi nó mở ra. Nàng mong muốn được

ở một mình với Ashley, để thì thầm bí mật của nàng một lần nữa: “Em yêu

anh. Em đã mãi yêu anh. Em sẽ không bao giờ yêu một ai khác” [92].

Cánh cửa đóng cũng đã ngăn cách Scarlett và Rhett cơ hội nhận ra tình

yêu đích thực của đời mình. Khi Scarlett bốc đồng khóa cánh cửa phòng ngủ,

như một cách giữ sự trong sạch cho Ashley, Rhett cũng đã giấu mình vào

cánh cửa phòng với Bonnie, với khát khao tìm kiếm tình yêu bù đắp nơi nàng

con gái nhỏ. Khi Scarlett nằm thoi thóp sau khi sẩy thai, và Rhett đau đớn

cùng cực đợi chờ một tiếng gọi từ nàng bên cánh cửa phòng nàng: “Lúc em

đau, do lỗi của tôi, tôi chực chờ ngoài cửa đợi em gọi, nhưng không, ngay lúc

đó tôi biết tôi quá ngu và thế là hết” [26, tr.680].

Sau cánh cửa phòng Rhett cũng đã giấu đi bí mật không ai ở Atlanta

biết, đó là Rhett thực ra cũng chỉ là một đứa trẻ trong vòng tay của Melanie.

Sau khi Scarlett sẩy thai, Melanie đã lọt vào phòng Rhett dễ dàng, đóng cửa

lại và đón anh vào vòng tay, ôm anh như ôm một đứa trẻ với một bí mật

không thể kiềm giữ nổi: “nàng liền bước nhanh vào phòng, nhẹ nhàng đóng

cửa lạ tới bên chàng. Tuy nàng chưa bao giờ thấy một người đàn ông khóc,

nhưng nàng đã lau khô nước mắt của nhiều đứa bé. Khi nàng nhẹ nhàng đặt

tay lên vai chàng, Rhett đột ngột ôm lấy chân nàng. Chưa kịp hiểu ra sao,

nàng đã thấy mình ngồi trên giường và Rhett quì dưới sàn, đầu gục vào lòng

nàng, cả hai cánh tay và hai bàn tay vừa ghì vừa níu lấy nàng như điên, làm

nàng phát cáu. Nàng dịu dàng vuốt mái tóc đen, giọng vỗ về: “Thôi! Thôi!

Thôi nào! Chị ấy sắp khỏe rồi mà” [26, tr592]. Và khi Bonnie chết, nàng lại

đến cửa phòng của Rhett một lần nữa. Bí mật giữa họ được chia sẻ khi nàng

an ủi anh đằng sau cánh cửa đóng.

Với Scarlett, tình yêu là một bí ẩn mà dù nàng đã cố tình tránh né

nhưng chưa bao giờ giải đáp được, và đó cũng chính là một trong những bí

mật hấp dẫn nhất của cuốn tiểu thuyết. Ngay sau cánh cửa đóng của thư viện

nhà Ashley, một bí mật đã được hé mở:

“− Chuyện gì vậy? Chàng hỏi, gần như thì thầm …

− Chuyện gì vậy em? Muốn kể anh nghe một chuyện bí mật phải

không? …

− Vâng... Một chuyện bí mật, em yêu anh!...” [25,tr.184-185]

Đối với Scarlett, tình yêu là một bí mật để tiết lộ và chính là bí mật –

được cất giấu, không thể chạm tới, nằm ngoài tầm hiểu biết.

Ashley là một chàng trai hấp dẫn, và anh đã tượng trưng cho bí ẩn đầy

kích thích đằng sau những cánh cửa đóng. “Chính cái sự bí ẩn của chàng đã

khơi dậy tính tò mò của nàng, giống như một cánh cửa không then cài, không

ổ khóa” [25, tr.44]. Khi nàng đột nhập qua cánh cửa đóng vào phòng ngủ của

Melanie vào đọc lén những bức thư của Ashley, nàng không thể hiểu được.

Nàng chỉ thấy thất vọng, như một đứa trẻ mở một gói quà đẹp chỉ để thấy nó

trống rỗng. Sự trống rỗng đó chính là bí mật của Ashley mà mãi đến sau cái

chết của Melanie, nàng mới khám phá ra được. Xuyên suốt tác phẩm, tình yêu

của Scarlett dành cho Ashley đã được duy trì bởi bí ẩn – xúc cảm giữa họ xuất

phát từ những con đường bí mật của xe ngựa họ cưỡi ngựa cùng nhau, hồi

sinh bởi những cuộc hẹn hò bí mật, được biểu tượng bằng phần thưởng bí mật

nàng tặng anh ở Atlanta. Cuối cùng, nó đã bị sự phô bày phá hỏng, nhưng khi

đó, một bí mật khác lại buộc nàng vào Ashley, lời hứa của nàng với Melanie,

rằng sẽ chăm sóc Ashley mà “không để anh ấy biết” [92]..

Đồng thời, lời hứa mà Melanie thì thầm vào tai Scarlett lúc hấp hối

“Trông nom cho anh ấy, Scarlett… nhưng đừng để anh ấy biết” [26, tr654]

cũng đã dẫn tới bí mật của những người phụ nữ miền Nam, cái bí mật trong

sự chăm lo của Ellen dành cho chồng, và nó đã buộc Scarlett phải thay thế

cho hình ảnh người mẹ mà nàng đã cố hết sức để rũ bỏ.

Rhett cũng là một bí mật thật sự được giấu sau cánh cửa đóng khỏi mắt

Scarlett (phải chi nàng hiểu được điều đó, “Cuốn theo chiều gió” có lẽ sẽ có

một kết cục có hậu hơn.) Giống như Ashley, Rhett cũng mê hoặc Scarlett

bằng những bí mật của mình – cái tố chất gợi tình khó tả làm anh trở nên

quyến rũ với đàn bà con gái vùng Atlanta. “Cứ mỗi lần hắn tới là nữ giới xôn

xao. Họ xôn xao không phải vì hắn mang trên người cái danh dự người hùng

vượt phong tỏa nhưng là do mối khích động giống như của người đứng trước

trái cấm. Tai tiếng hắn chẳng còn một ai không biết! Và mỗi lần các bà vợ ở

Atlanta châu đầu vào nhau để bàn tán thì tiếng tăm của hắn lại còn thảm tệ

hơn lên, và điều đó càng làm cho hắn trở thành quyến rũ nhiều thêm đối với

các cô gái [92]. Những tin đồn về tai tiếng của anh càng làm anh thêm hấp

dẫn, một sự hấp dẫn của sự khêu gợi của tội lỗi và điều bị cấm. Rhett toả ra

một sự sung mãn đàn ông mà mọi người đàn bà đều cảm thấy bối rối lạ lùng.

Scarlett không hiểu được bí mật của Ashley, và cũng không có một manh mối

nào để nhìn thấu được gương mặt khó hiểu của Rhett cũng như nhìn thấu đôi

mắt có thể “nhìn thấu nàng như nhìn qua thủy tinh trong suốt” [92].

Sự thấu suốt này làm Scarlett không phải liên tục nói dối, nhưng cũng

đặt nàng dưới bàn tay của Rhett. Lần đầu tiên, anh biết bí mật của nàng và bỏ

qua nó bằng cách móc mỉa. “Đừng sợ, quý cô!” [92]- anh rít lên khi họ gặp

nhau lần nữa ở Atlanta, “bí mật của cô an toàn với tôi!” [92]. Nhưng mặc dù

anh cười và khuyến khích nàng “nói cho tôi nghe tất cả”; “em không nên giữ

bí mật với tôi” [92] - trong kỳ trăng mật, anh cũng đã sẵn sàng nguyền rủa

nàng khi nàng đã đem người tình bí mật của mình lên giường, và cánh tay

nặng của anh trở thành “thép”, xiết chặt như một lời cảnh báo. Vào cái đêm bí

mật của Scarlett trở thành một sự ô nhục công khai (Scarlett và Ashley âu

yếm nhau ở xưởng cưa), Rhett đã muốn xiết lấy cái đầu của nàng, để nặn lấy

những ảo tưởng của nàng về Ashley ra.

Vấn đề tình dục cũng là một bí mật sau cánh cửa đóng của “Cuốn theo

chiều gió”. Đây là tác phẩm văn học Mỹ trong sáng và bài bác tình dục bậc

nhất khi không có cử chỉ âu yếm nào cao hơn những nụ hôn. Như Margaret

Mitchell đã lưu ý, tác phẩm của bà đã tẩy chay cám dỗ, ngoại tình và truỵ lạc,

những sự hấp dẫn đầy nhục dục của văn chương miền Nam và văn chương

bán chạy Mỹ bấy giờ. Những cảm xúc khát khao tình dục chỉ nằm trong nỗi

sợ hãi (bị cưỡng hiếp), hoặc đồn đại (về Rhett). Do vậy, Scarlett, ngay đầu

truyện đã tò mò ghé mắt vào cánh cửa nơi bố mẹ Scarlett thì thầm để nghe về

hôn nhân - một nghi lễ để chuẩn bị cho sự gần gụi giữa một người đàn ông và

một người đàn bà mà nàng không hiểu được. Nàng phải khám phá bằng cách

nghe lén cha mẹ nói chuyện về tình dục trong phòng ngủ. Tính tò mò của

Scarlett rất cao, và như bất kỳ một đứa trẻ nào, nó càng thêm được nung nấu

vì không ai nói cho nàng biết điều mà nàng muốn biết.

Hành động tình dục duy nhất được miêu tả là đêm gần gũi của Scarlett

và Rhett, ngay sau sự kiện Scarlett lầm lỡ với Ashley khiến cả Atlanta lên án.

Với Margaret Mitchell, những câu từ sáo mòn miêu tả những hành động tình

dục đã trở nên trống rỗng, cho nên “đêm điên cuồng man dại” của Scarlett

vẫn giữ bí mật của những khuôn sáo cho chúng ta biết những gì chúng ta đã

biết về tình dục (đặc biệt là từ các truyện nổi tiếng): cho chúng ta biết tiếng

tim đập thình thịch, cơ thể mềm mại, sự hào hứng man dại, sảng khoái, sợ hãi,

điên cuồng, kích động, đầu hàng, của những cảm xúc cuốn quét và sơ khai ở

cao trào đỉnh điểm của mê ly. Rhett đã trấn áp và đập vỡ Scarlett, giải thoát

cho niềm đam mê bí mật của anh bằng cưỡng hiếp. Rhett đã làm tình với nàng

trong bóng tối, nơi cuối cùng bí mật của dục tình được thấu hiểu. “Chàng xốc

bổng nàng trong tay và bắt đầu lên cầu thang. Đầu nàng bị ghì chặt vào ngực

Rhett và nàng nghe thấy ngay bên tai mình tiếng tim chàng đập thình thịch.

Chàng làm nàng đau và nàng sợ hãi kêu lên, tiếng nghẹn lại. Chàng đi lên

cầu thang trong bóng tối mù mịt, lên, lên nữa và nàng sợ cuống cuồng. Chàng

lúc này là một kẻ xa lạ điên dại và bóng tối đen kịt này cũng xa lạ với nàng,

tối đen hơn cả cái chết. Chàng giống như cái chết, đôi cánh tay bế nàng ghì

chặt mà đau. Nghẹn ngạt, nàng rú lên và chàng đột ngột dừng lại trên cầu

thang. Rồi lật nhanh người nàng trong vòng tay, chàng cúi xuống hôn nàng

một cách man rợ và hết mình đến nỗi trong đầu nàng bỗng sạch trơn không

có cái gì khác ngoài bóng tối đang nhấn chìm nàng và đôi môi áp trên môi

nàng. Chàng run lên như đang đứng giữa một trận cuồng phong và môi

chàng lướt từ miệng nàng đến chỗ chiếc áo choàng tuột khỏi người nàng,

thám hiểm miền da thịt êm ái. Chàng thì thầm những gì nàng không nghe rõ,

môi chàng đánh thức dậy trong nàng những cảm giác trước nay chưa từng

biết đến. Giờ đây, nàng là bóng tối, chàng cũng là bóng tối và trước đó,

chẳng có gì hết ngoài bóng tối và môi chàng áp trên da thịt nàng. Bỗng nhiên

thân nàng: vui thích, sợ hãi, điên dại, hồi hộp, tự buông thả mình cho những

cánh tay quá mạnh, cho một đôi môi quá thô bạo, cho số mệnh cuốn đi quá

nhanh. Lần đầu tiên trong đời, nàng gặp một người, một cái gì mạnh hơn

nàng, một người đang lấn át nàng, khuất phục nàng. Không hiểu làm sao, hai

cánh tay nàng đã quàng quanh cổ chàng, môi nàng run lên dưới môi chàng

và họ bay lên, lại bay lên trong bóng tối, một thứ bóng tối êm dịu, xoáy lộn và

bao trùm tất cả” [26, tr.560-562].

Chính những bí mật sau hàng loạt cánh cửa đóng đã khơi mở bao nhiêu

câu chuyện nội tâm nhân vật, làm cho chức năng của cốt truyện đạt đến độ

hoàn thiện trong việc thể hiện nội dung tư tưởng tác phẩm kiệt xuất này.

1.2.1.2. Giấc mơ sương mù

Đây là một chi tiết đắt giá trong “Cuốn theo chiều gió”, được thể hiện

dưới dạng biểu tượng cho nỗi sợ hãi và khao khát bình yên của nhân vật chính

Scarlett. Hiểu rộng ra, đặt trong bối cảnh của tác phẩm, thì những giấc mơ lạc

lối trong sương mù mong tìm ra một chốn quen thuộc, một nơi nương tựa,

tránh xa khỏi mọi nỗi ám ảnh: chiến tranh, nghèo đói, sợ chơ vơ…là của cả

một thế hệ những con người oằn mình trong gió bụi chiến tranh. Giấc mơ

sương mù đã trở thành nỗi ám ảnh thường trực trong Scarlett, kể từ sau khi

nàng bước qua thời thiếu nữ với những kinh nghiệm quá sức tưởng tượng của

mình. Không còn nữa nàng hoa khôi đẹp nhất miền Nam với đôi mắt biếc

xanh và nụ cười lung liếng đong đưa, chính Scarlett đã băng qua lửa đạn

chiến tranh, cái nghèo cái đói bủa vây Tara để làm hồi sinh vùng đất đã gần

như hoang dã này, cưu mang những người thân, bạn bè, để họ tồn tại sau cơn

thập tử nhất sinh mà chiến tranh giáng xuống. Nhưng sau khi mọi nghị lực đã

đổ vào đôi tay, khối óc, thì nàng lại quá cô đơn khi oằn vai gánh lấy trách

nhiệm, mọi nỗi sợ hãi hình thành nên thứ ám ảnh liên tục trở về trong giấc

mơ, mỗi khi sự yên ổn hiện tại trở nên tạm bợ.

Khi Tara đã yên, cuộc sống các con nàng được đảm bảo, nàng sống

trong xa hoa nhung lụa với Rhett, giấc mơ sương mù vẫn không thôi ám ảnh

nàng. Đêm trăng mật ở New Orleans với Rhett, “Scarlett thấy mình trở lại

Tara, một Tara hoang vắng. Mẹ nàng đã chết và tất cả những nghị lực cùng

những khôn khéo đều theo người xuống mồ. Không còn một ai bảo bọc, và

một cái gì thật khủng khiếp đang săn đuổi nàng, nàng chạy chạy mãi cho tới

khi trái tim vỡ toang ra, chạy như bơi trong một vùng sương dày đặc rồi nàng

khóc òa lên, cuống quýt đi tìm một chỗ an toàn còn lẩn khuất trong bóng

sương mờ tối” [26, tr.446].

Giấc mơ ấy là sự hiển thị nỗi cô đơn, bất an, sự mặc cảm, nó quy định

cách hành xử có phần hiếu thắng của Scarlett trong đời thường (việc đeo nhẫn

kim cương thật to, xây nhà lớn, tổ chức tiệc đãi chỉ để mọi người ghen tỵ, tự

mình kinh doanh và kiềm tiền, điều khiển đàn ông, chứng tỏ sức mạnh của

mình…). Nàng càng vùng vẫy khẳng định mình, nàng càng cảm thấy cô đơn,

càng nhận thấy sự xa lánh của mọi người xung quanh, trừ Rhett – người duy

nhất giống nàng, yêu thương nàng. Nhưng giấc mơ và hiện thực đã không thể

dung hòa, cũng giống như nàng không nhận thấy được giá trị vai trò của Rhett

trong cuộc đời mình, nàng đã để Rhett mờ khuất sau màn sương mờ vì một ảo

mộng khác về tình yêu với Ashley.

Cho nên, khi Melanie chết, Scarlett lại lần nữa lạc vào giấc mơ sương

mù, ngay trên đường về: “Cái cảm giác về cơn ác mộng cũ xâm chiếm nàng,

mạnh hơn bao giờ hết, và tim nàng bắt đầu lồng lên. Nàng lại đứng giữa chết

chóc và tịch mịch, y hệt một lần nàng dã đứng như thế ở ấp Tara. Tất cả

những gì đáng kể trên đời đã tan biến, cuộc sống tàn lụi và nỗi kinh hoàng ào

ào qua tim nàng, gào hú như một cơn gió lạnh. Cái khủng khiếp ẩn trong màn

sương, àm cũng chính là màn sương, vươn tay túm lấy nàng. Và nàng bắt đầu

chạy. Như đã chạy hàng trăm lần trong mơ, lúc này, nàng nhắm mắt chạy

như bay, không biết chạy đi đâu, thúc đẩy bởi một nỗi sợ không tên, sục trong

màn sương xám tìm một chốn an toàn đâu đó” [92].

Riêng lần này, tưởng như nàng đã thành công khi tự mình lao ra khỏi

làn sương mù và tìm thấy ánh sáng nơi căn nhà mình cuối đường. “Trên đầu

dốc kia, là nhà nàng. Dường như tất cả các cửa sổ của ngôi nhà ấy đều sáng

đèn, những ánh đèn thách thức màn sương. Nhà mình! Đó là thực tại! Nàng

khao khát nhìn cái khối mờ mờ của ngôi nhà đằng xa, lòng đầy biết ơn và một

cái gì an tĩnh trùm lên tâm hồn nàng” [92].

Nhưng khi trú ngụ trong luồng ánh sáng ấm áp ấy, thì nguồn sáng

tưởng như vĩnh cửu nhất, từ Rhett, đã vụt tắt. Giấc mơ của nàng vẫn chỉ là

mộng tưởng. Giấc mơ của những con người hôm nay nuối tiếc về một thời kì

vàng son của miền Nam êm ả khi xưa với những công nương mĩ miều và

những chàng kị sĩ hào hoa, cũng theo đó tan vào hư ảo.

1.2.1.3. Hình tượng chiếc áo cooc – se của Scarlett

Người đọc, và cả

những khán giả truyền hình

khi được xem phim “Cuốn

theo chiều gió” đã có ấn

tượng khá mạnh với chi tiết

Mammy đeo cóoc-sê cho

Scarlett. Bà vú bảo Scarlett

“giữ chặt chân giường và hít

một hơi vào” [92], và “Scarlett tuân theo, chuẩn bị tinh thần và nắm chặt cây

cột giường” [92]. Đó là lần đầu tiên, nhưng Scarlett đã và sẽ than phiền hết

lần này đến lần khác về dây cột chặt quá trong suốt tác phẩm – rằng chúng

không cho nàng thở sâu.

Tại bữa tiệc thịt nướng ngoài trời nhà Ashley, nàng nhận xét: “dây nịt

siết quá chặt đến nỗi nàng sợ sẽ bị nấc cụt bất cứ lúc nào”[25, tr.149].

Trên đường đến gặp Rhett tại trại giam để xin vay nợ thì “dây áo nịt

làm nàng hổn hển”[26, tr.97].

Khi Scarlett đi tìm bác sĩ Mead để đỡ đẻ cho Melanie: “Từ cuối vọng

lại tiếng ồn ào rầm rĩ. Vừa tới nhà gia đình Leyden, nàng đã thở hổn hển vì

chiếc áo nịt quá chật, nhưng nàng không giảm bớt tốc độ. Tiếng ồn ào càng

lúc càng to hơn.” [25,tr.540] và khi lạc giữa vòng vây của những cánh tay

kêu cứu của các thương binh, “chiếc áo nịt như cắt đôi lồng ngực, nàng ngồi

đại xuống bậc thềm nhà thờ, hai tay ôm đầu cho tới khi lấy lại được hơi thở”

[25, tr.548].

Khi nàng trở về nhà sau cái chết của Melanie: “Nàng hổn hển lao

nhanh lên dốc, vạt váy ướt dán vào mắt cá chân, lạnh giá, phổi như muốn vỡ

tung, chiếc áo nịt thắt chặt ép mạnh xương sườn nghiến vào tim.” [92].

…

Chiếc áo nịt đã trở thành biểu tượng cho sự cản trở, bức bối mà nó tạo

ra cho nhân vật Scarlett. Bất cứ khi nào Scarlett rơi vào tình trạng khó khăn,

sợ hãi, hoang mang, vội vã, nhất là khi nàng cần có một sức mạnh và sự vượt

lên thử thách thì chiếc áo nịt lại thành một rào cản khó chịu.

Nếu như xét một cách tổng quát, chúng ta sẽ thấy cách lý giải này nằm

trong logic của việc Margaret Mitchell xây dựng tính cách nhân vật. Scarlett

trong tác phẩm luôn là còn người vượt lên hoàn cảnh và khẳng định sức mạnh

của mình. Dù nàng gặp phải sự chống đối dữ dội của quan niềm miền Nam về

vai trò người phụ nữ với những gì nàng làm, nàng cũng mặc. Chính nàng, đã

làm tất cả những gì mà xã hội từng quan niệm nó ngoài tầm với của đàn bà.

Nàng tự mình đứng ra điều hành xưởng cưa, tự mình đi xe ngựa, thậm chí

thuê mướn chính những gã đàn ông sức dài vai rộng.

Sự vươn lên của nàng bắt đầu từ việc lần đầu tiên nàng vượt qua nỗi sợ

hãi của bản thân để đỡ đẻ thành công cho Melanie, trong hoàn cảnh cấp bách.

Tiếp theo là việc nàng đơn độc chống chọi với khó khăn để đứa Melanie và

con trở lại Tara giữa bốn bề bao vây của quân Yankee. Nàng lại tiếp tục là

người gồng gánh trên vai trách nhiệm hồi sinh Tara và đem lại cuộc sống cho

mọi người, trong đó có cả những người đàn ông mà đáng ra nàng có thể tin

cậy như Gerald, Ashley.

Cả cái quyết tâm cuối cùng, sẽ giật lại Rhett, không còn là cái bốc đồng

của cô gái 16 tuổi khăng khăng lấy Charles để trả thù nữa. Đó là sự khẳng

định sức mạnh độc lập, rằng nàng, Scarlett không bao giờ khuất phục.“Với

tinh thần của dòng dõi nàng vốn không bao giờ chịu thua, kể cà khi đối mặt

với thất bại, Scarlett vênh cằm lên. Nàng có thể chiếm lại được Rhett. Nàng

biết mình làm được việc đó” [92]. Với một cá tính mạnh mẽ luôn muốn vượt

lên hoàn cảnh, nàng nuôi trong mình cái khao khát tự do, giải phóng khỏi

những quan niệm trì trệ về vai trò người phụ nữ miền Nam.

Trong sự thống nhất đó, vấn đề nữ quyền, phải chăng được đặt vào một

cách ẩn ý trong sự bức bối của Scarlett với chiếc áo nịt thít chặt, như biểu

tượng về sự thít chặt của quan niệm cũ xưa về vai trò của người phụ nữ miền

Nam lúc bấy giờ?

Như vậy rõ ràng việc lặp lại chi tiết mang tính biểu tượng trong tiểu

thuyết Margaret Mitchell là một thủ pháp nghệ thuật đắc dụng. Lẽ dĩ nhiên,

đó không phải là thủ pháp do riêng Margaret Mitchell sáng tạo ra song bà đã

thành công khi khai thác triệt để tính ưu việt của nó để thể hiện một thế giới

biểu tượng sinh động trong sáng tác của mình.

1.2.2. Chi tiết đối lập trong sự thống nhất

1.2.2.1. Sự chia cắt nhưng thống nhất của đất nước trong chiến tranh

Như những tác phẩm viết về chiến tranh khác, “Cuốn theo chiều gió”

đã cho thấy sự dung hoà giữa hai mặt đối lập. Về mặt ý nghĩa, cuộc nội chiến

ở Mỹ là một vấn đề gia đình, anh đánh em, nhưng nếu chia cắt, thậm chí

chống đối, tồn tại trong gia đình là không thể tránh khỏi, thì sự thống nhất là

điều bất khả xâm phạm. Giống như là mất mát kết thúc là phục hồi, chia cắt

sẽ kết thúc bằng thống nhất. Lịch sử nước Mỹ đã ủng hộ “Cuốn theo chiều

gió” như một thiên tiểu thuyết của sự hoà hợp không thể tránh khỏi bằng cách

chỉ cho chúng ta thấy đối lập không những là hoà hợp được, mà thật ra là đã

thống nhất rồi. Cuốn tiểu thuyết đã đi xa hơn bằng cách cho chiến thắng tiếp

nối thất bại. Margaret Mitchell luôn tự hào với sự thuyết phục của những cảnh

chiến tranh trong tiểu thuyết, những trận đánh với bạo lực, sự hoang tàn của

vùng đất và sự mất mát kinh hoàng không hề lãng mạn hoá. Nhưng từ tác

phẩm, một cảm giác chiến thắng được toả ra, bởi vì vùng đất bị tàn phá càng

dữ dội, thì những nhân vật và cả người đọc càng cảm thấy vinh quang trong

sự phục hồi của nó. “Cuốn theo chiều gió” đã kết thúc với niềm hy vọng của

Scarlett vào tương lai được hồi sinh. Niềm hy vọng đó không xoá sạch vết

tích chiến tranh, nhưng nó đã giải thoát cho chúng ta khỏi hình ảnh ám ảnh

của cái chết.

1.2.2.2. Sự đối lập nhưng thống nhất trong tính cách Ashley và Rhett

Những nhân vật được xây dựng trong tác phẩm cũng vậy, đối lập trong

thống nhất. Lần đầu xuất hiện Ashley đã như một “kỵ sĩ hoàn hảo”, dòng dõi

cao quý, lịch lãm, hoà hợp với thời đại của anh. Rhett, ngược lại, thô lỗ, như

một tên cướp biển ngạo mạn vô liêm sỉ. Là cháu trai của một tên cướp biển

thật sự, anh thừa hưởng một thần hình mạnh mẽ uyển chuyển và một gương

mặt ngang tàng của một kẻ cướp biển – mũi khoằm, răng trắng như răng thú,

ria đen. Thế nhưng, làm sao mà hoàng tử và cướp biển, hai nhân vật đối lập

nhau trong kịch nghệ, có thể có danh nghĩa giống nhau: đều là 2 đứa con trai

nhỏ của Melanie và người yêu của Scarlett thật là khó giải thích. Nhưng

Ashley đã hiểu rằng: “Rhett và tôi căn bản là giống nhau. Chúng tôi đến từ

những loại người giống nhau, được nuôi lớn cùng một kiểu cách, và được dạy

để suy nghĩ hệt nhau” [92]. Rhett, ngược lại, lại nghĩ rằng họ là 2 người đàn

ông mong muốn cùng một người phụ nữ ở hai mặt khác nhau. “Anh ta không

muốn cái đầu của em… còn anh thì không muốn thân xác của em” [92]. Nếu

như cái tình yêu này là có thật – và thân xác và linh hồn là tách biệt – thì nó

cũng không có thật, dĩ nhiên là Rhett mong muốn thân xác của nàng. Tình yêu

và ham muốn đã được tách rời khỏi nhau và rồi lại trộn vào nhau, giống như

mọi điều mâu thuẫn khác: hoàng tử và cướp biển, vợ và người tình, nhục dục

và thanh khiết.

1.2.2.3. Sự dung hòa những đối nghịch trong tính cách Scarlett

Bản thân Scarlett trong tác phẩm cũng là hiện thân của một loạt những

đối nghịch: là một người phụ nữ có 2 mặt, vừa là nông dân gốc Ái Nhĩ Lan,

vừa là quý tộc miền Nam Hoa Kì, vừa là một đứa trẻ, vừa là một người lớn,

vừa là nạn nhân, vừa là một người sống sót, vừa trơ trẽn, vừa là một nữ anh

hùng, vừa là một cô gái đồng quê, vừa là một người đàn bà thành thị, vừa là

nữ thần mặt đất, vừa là một người kinh doanh, vừa là một đứa trẻ yếu ớt, vừa

là một người phụ nữ cưu mang. Nàng ấy đã được định mệnh trở thành mâu

thuẫn từ dòng máu, tính cách của nàng chính là biểu hiện của thời đại nàng

đang sống, cả hai đều ở trong một sự đấu tranh nội tại. Bởi vì mâu thuẫn của

nàng có vẻ không thể giải quyết được, nàng bối rối, ngập ngừng và không thể

dự đoán được, nhưng đồng thời cũng kiên cường và hấp dẫn. Nàng muốn tất

cả, và là tất cả đối với độc giả của nàng – con trẻ, người mẹ, một phụ nữ

quyến rũ và khó nắm bắt, tất cả đều là những gương mặt của nàng. Nàng chia

cắt người khác giống như chính bản thân nàng, điều đó không thể tránh khỏi.

Cái trật tự nàng gắng thiết lập là không thể tách rời khỏi hỗn loạn, và cả hai

đều làm người đọc hài lòng. Chúng ta chia sẻ với nàng những cơn bốc đồng

mâu thuẫn đến hỗn loạn và khoan khái thưởng thức khi nàng bị trừng phạt, ta

thông cảm, nhưng ta cũng phản đối nàng, chúng ta cũng bị chia làm hai. Chi

tiết đối lập trong thống nhất là sự thành công của nhân vật, của tư tưởng, và

không ai khác hơn là tác giả của nó, Margaret Mitchell.

Cốt truyện đồ sộ của “Cuốn theo chiều gió” đã theo dấu một loạt những

điều trái ngược, và đó chính là cốt lõi của cuộc Nội chiến, chủ đề của tác

phẩm. Bắt đầu với chia cắt – Scarlett ngồi giữa anh em sinh đôi Tarleton,

chiến tranh trong một đất nước – “Cuốn theo chiều gió” đã kết thúc với sự

nhân đôi. Ta không phải chọn giữa hai điều trái ngược vì chúng ta có thể có

cả hai khi chúng hoà nhập làm một.

1.3. Kết thúc

Kết thúc là một trong những khía cạnh quan trọng của thi pháp kết cấu

cốt truyện. Qua kết thúc của mỗi truyện, người đọc sẽ cảm nhận được tư

tưởng nghệ thuật cũng như quan niệm của nhà văn về con người và cuộc đời.

Hơn thế, cách kết thúc cũng thể hiện tài năng của người cầm bút. Kết thúc

thường ở dạng có hậu/không có hậu, kết thúc đóng/mở, kết thúc theo tuyến

tính hay đảo ngược trình tự (đưa kết cục lên đầu rồi mới thong dong đi vào

câu chuyện). Có những cái kết làm cho tác phẩm vụt sáng lên, cũng có những

cái kết làm cho giá trị tác phẩm bị giảm sút.

Trong văn học Mỹ, O’Henry được xem là tác giả có tài trong việc tạo

ra những kết thúc độc đáo và bất ngờ. Hầu hết các truyện ngắn của ông đều có

một cái kết nằm ngoài suy đoán của độc giả, bất ngờ rẽ hướng, bất ngờ đột

biến. Truyện “Những mẩu bánh mì kiến hiệu” có mạch phát triển khá logic về

câu chuyện của vị họa sĩ vẫn thường mua bánh mì từ nàng chủ của cửa hiệu

Marta. Cảm kích người họa sĩ nghèo thường chỉ mua nổi những ổ bánh mì

không nhân, nàng đã lén bỏ bơ vào. Những tưởng lời tỏ tình thầm kín này sẽ

được đáp trả sau đó, thì kết thúc truyện làm độc giả…choáng váng: người họa

sĩ cần bánh mì thay cho đồ tẩy những bức họa, chứ không phải để ăn. Thế nên

anh ta đã nổi cơn thịnh nộ với nàng chủ hiệu – kẻ đã làm bản vẽ anh ta nhoe

nhoét bơ đến phải vứt đi. Thay vì chuyện tình yêu cảm động lại thành một

chuyện hiểu lầm ầm ĩ. Kết thúc truyện ở đây trở thành điểm sáng cho cả tác

phẩm.

Ở Việt Nam, tiểu thuyết “Thời xa vắng” được xem là một tác phẩm

hay, nhưng có cái kết “hụt hơi, mệt mỏi …áp đặt ý kiến chủ quan của nhà

văn” [23]. Phần kết tác phẩm, Giang Minh Sài sau thất bại trong tình trường,

đã được Lê Lựu “bổ nhiệm” về quê làm chủ hợp tác xã và làm cho Hạ Vị trở

thành vùng quê giàu có. Đây là một cái kết áp đặt, chưa thể hiện hết logic tính

cách và cuộc đời nhân vật.

Trong khi đó những cái kết của truyện ngắn Nguyễn Ngọc Tư như:

Một trái tim khô, Huệ lấy chồng, Cải ơi, Cái nhìn khắc khoải… lại thường

để lại trong lòng người đọc bao cảm xúc xốn xang, nó làm cho chùm tác

phẩm của chị có sự lắng đọng không thôi. Và dĩ nhiên, âm hưởng ấy đã làm

nên sự thành công của ngòi bút trẻ xứ miệt vườn này.

Kết thúc trong “Cuốn theo chiều gió” đã tạo được ấn tượng mạnh mẽ

với người đọc đến nỗi Margaret Mitchell đã phải bất ngờ vì nhận quá nhiều

thư thắc mắc về nó. Họ muốn được biết Rhett có quay về, Scarlett có giành lại

được Rhett…Không có gì phải bàn cãi, chính cái kết này là yếu tố nghệ thuật

độc đáo làm nên sức hấp dẫn của tác phẩm. Và cũng từ cái cớ ấy người đọc

lại phấp phỏng chờ đợi những tác phẩm tiếp nối, hư cấu, tưởng tượng và sáng

tạo ra những câu chuyện mới xung quanh đôi tình nhân nổi tiếng này. Đã có

Scarlett (1991) của Alexandra Ripley, Rhett Butler's People (2007) của

Donald McCaig…nhưng hình như, chưa có tác phẩm nào làm thỏa lòng

những độc giả đã trót lỡ mê đắm “Cuốn theo chiều gió” nguyên bản. Hai phần

hậu chính thức đó đã đưa ra những cách giải quyết nghèo trí tưởng tượng cho

vấn đề “Làm thế nào để Scarlett lấy Rhett trở lại?” mà cả thế giới trông đợi.

Cả hai tiểu thuyết gia miền Nam nổi tiếng giàu kinh nghiệm này đều xoay sở

để làm mờ đục đi nhân vật và hành động – một phần là để tránh đi vấn đề

chính trị không lành mạnh của tác phẩm gốc. Trong “Scarlett”, câu chuyện

được chuyển thẳng đến…Iceland, cách xa khỏi những năm Tái thiết đầy bạo

động chủng tộc của miền Nam nước Mỹ bấy giờ, trong khi trong Rhett

Butler's People thì nhân vật chính Rhett Butler trở thành một người hung đấu

tranh về quyền lợi chủng tộc không chê vào đâu được, một người bảo vệ dũng

cảm của phụ nữ hoạn nạn và người tán thành nền giáo dục cho người da đen.

Quay trở lại với cuốn tiểu thuyết của tất cả chúng ta với thành công

vang dội của một kết thúc độc đáo, Margaret Mitchell đã dẫn tiến độ câu

chuyện đến một kết thúc mở mà cùng lúc vừa thoát ra khỏi những quy củ về

lãng mạn vừa đảm bảo cho trí tưởng tượng của người đọc được tiếp tục. Và

thế là, không cần một kết thúc có hậu, “Cuốn theo chiều gió” vẫn đã ăn tiền

suốt hơn nửa thế kỷ. Cùng lúc đó, chúng cũng làm tròn những đòi hỏi của

chúng ta vì chúng đã mang lại cho ta một cảm giác thỏa mãn của một kết thúc

hợp lý cho những nút thắt phức tạp của cuốn tiểu thuyết mà không một hành

động đơn lẻ nào có thể gỡ nút được. Cũng nên nhắc lại rằng, khi bắt tay vào

viết cuốn tiểu thuyết, đoạn cuối chính là đoạn đầu tiên Margaret viết.

Trong chương cuối cùng của “Cuốn theo chiều gió”, có nhiều kết thúc

có thể diễn ra và không cái nào hoà hợp được với cái nào. Đầu tiên, Scarlett

có thể lấy Ashley và thực hiện ước mơ cổ tích trẻ con về một hoàng tử của

nàng. Nhưng hình ảnh mộng mơ về vị hoàng tử này đã bị “trần trụi” hóa, vì

vậy kết thúc này sẽ phá hỏng tính thực tế bằng cách phớt lờ điểm yếu của

Ashley, sai lầm của Scarlett về tình yêu và sự nhẫn nại của Ashley.

Một kết thúc khác là Scarlett nhận ra sự sai lầm trong tình yêu dành cho

Ashley đồng thời nhận ra trái tim mình thuộc về Rhett nên sẽ tự nguyện chạy

theo Rhett. “Lần này, nàng sẽ không chạy trốn vì sợ hãi nữa. Nàng chạy vì

vòng tay của Rhett đang ở cuối con đường’ [92]. Trong kết thúc này, giấc mơ

và thực tế đan xen. Scarlett vẫn còn ở trong một giấc mơ, vẫn đang chạy băng

qua làn sương mù, nhưng lần này, làn sương mù ấy đã thuộc về “đường Cây

đào, đây là Atlanta, chứ không phải là thế giới của mộng mị và ma quái”

[92]. Đường Cây đào tức là nhà, nhưng nếu Scarlett là một đứa trẻ lạc đường

tìm kiếm một ngôi nhà xứng đáng với mình, thì nàng cũng là một người phụ

nữ tính toán, như lời của Rhett khi anh tổng kết lại quá khứ của nàng – bao

gồm cả “giết người, cướp chồng người, nói dối và nguỵ biện” [92]. Hình phạt

của nàng đã đến khi Scarlett về nhà để đòi lấy một tình yêu mà Rhett nói là đã

biến mất: “Nhưng Scarlett, em có bao giờ hiểu rằng ngay cả tình yêu bất diệt

nhất cũng có ngày phải tàn?” [92]. Dù điều này không bao giờ xuất hiện

trong đầu Scarlett, nhưng nó đã xuất hiện trong đầu người đọc bấy lâu luôn

thắc mắc rằng: tại sao một người đàn ông lanh lợi như Rhett lại có thể theo

đuổi một người đàn bà luôn mực từ chối và lợi dụng anh!?

Cho nên, kết cục phải có, một cách logic là khi để trả lời câu hỏi của

Scarlett “Nếu anh đi, em phải làm sao?” [92], Rhet đã trả lời bằng một câu

ngắn gọn nhưng đã cực kì nổi tiếng “My dear, I don’t give a damn”

[59,tr.1023] (“Em yêu, em có ra sao, anh cũng mặc xác em”)[92]. Kết thúc

này cứng rắn và hiện đại, chỉ ra một cách nghiêm túc rằng tình yêu sẽ xét xử

sự ích kỷ và vô cảm, và rằng thời gian sẽ làm lu mờ tình yêu. Sự từ chối này

đã làm thoả mãn người đọc, chúng ta đã ghen tị với những chiến thắng của

nàng đối với đàn ông, phê phán thủ đoạn của nàng và cảm thấy nhỏ bé trước

khả năng luôn vượt qua những thử thách của nàng. Giờ đây chúng ta có thể

cảm thấy tự mãn, và thất vọng một chút về một Scarlett mạnh mẽ, một phản

ứng vang dội trong sự phức tạp của nó.

Một yếu tố khác cũng cần phải kể đến sự thành công của kết thúc này,

đó là việc tác giả để Scarlett về Tara sau khi Rhett ra đi. Sự trở về đất mẹ đã

thoả mãn những mong ước mâu thuẫn mà “Cuốn theo chiều gió” đã gợi ra –

một mong ước cho sự hồi sinh và sự tiếp diễn, mong ước cho một nơi nghỉ

ngơi, một kết thúc. Hình ảnh quê nhà của Scarlett được hồi sinh, chứng tỏ

rằng nàng vẫn còn là một đứa trẻ yếu ớt và vẫn là một kẻ còn sống sót, hai

nhân cách không thể dung hoà, mà vẫn hoà trộn không thể tách rời trong sự

quyết tâm quay trở về Tara. Suy nghĩ được về nhà đã an ủi nàng, nhất là khi

nàng đã thề sẽ lấy lại Rhett, dù lời thề đó có vẻ khó mà thực hiện được. Làm

sao nàng có thể làm Rhett khuất phục nàng một lần nữa khi nàng đã biết anh

là người mạnh mẽ, không khoan nhượng, không mủi lòng. Với kết thúc cuối

cùng này, “Cuốn theo chiều gió” dừng lại. Nhưng giống như phần lớn những

tiểu thuyết hiện đại với kết thúc mở khác, “Cuốn theo chiều gió” cũng đã để

lại một câu chuyện không có kết thúc. Tác phẩm đã gợi cho ta quá nhiều kết

thúc, nhưng lại để ta tự do lựa chọn kết thúc cho mình, để ta làm nên ngày

mai theo ý muốn của mình. Thật ngắn gọn, nhưng súc tích và thấm đẫm triết

lý: “ngày mai là một ngày khác” [92].

Chương 2: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT

Tìm hiểu nghệ thuật một tác phẩm tiểu thuyết, thì nhân vật là yếu tố

trọng tâm, vì “nhân vật là nơi duy nhất tập trung hết thảy, giải quyết hết thảy

trong một sáng tác” [17, tr.47]. Điều này đúng cả khi có những trào lưu thể

nghiệm kiểu tiểu thuyết không có nhân vật mà chỉ có thế giới đồ vật hoặc

dòng chảy của ngôn từ (Tiểu Thuyết Mới). Bởi vì “dù có ý đồ thủ tiêu nhân

vật và thay thế nó bằng thế giới đồ vật đi chăng nữa, thì ngay cả tác giả có ý

thức nhất về việc đó cũng vẫn tự mâu thuẫn với mình. Bởi lẽ đằng sau đó, nhà

văn không thể nào triệt tiêu nổi một cái nhìn, một cách nhìn trên sự vật” [10,

tr.14]. Vì vậy nghiên cứu về nghệ thuật tiểu thuyết, không thể không nghiên

cứu về thế giới nhân vật được thể hiện trong đó.

Bản thân Margaret Mitchell cũng từng khẳng định tác phẩm của mình

“đó chỉ là một câu chuyện đơn giản về những người thăng hoa và những

người tuột dốc, những người có thể đương đầu với cuộc sống và những người

không thể.” [48]. Trước khi tìm hiểu nhân vật được Margaret Mitchell xây

dựng với thủ pháp ra sao, chúng tôi điểm qua vài nét về thế giới nhân vật

phong phú trong “Cuốn theo chiều gió”.

2.1. Thế giới nhân vật

“Cuốn theo chiều gió” kể lại câu chuyện xảy ra vào thời nội chiến 1861

– 1865 và những năm tái thiết ở miền Nam Hoa Kì. Nhân vật chủ yếu là

những con người sống tại hạt Clayton và thành phố Atlanta, bang Georgia.

Cũng như những tiểu thuyết có cốt truyện hấp dẫn khác thì tuyến nhân vật

trong tác phẩm khá phong phú, đa dạng với trên dưới 100 nhân vật có tên và

các nhân vật đám đông.

Xét ở kết cấu thì “Cuốn theo chiều gió” có:

Tuyến nhân vật chính trong tác phẩm xoay quanh 4 nhân vật cột trụ:

Scarlett, Rhett, Melanie và Ashley. Mạch truyện phát triển theo cuộc sống, số

phận thăng trầm của các nhân vật này.

Tuyến nhân vật phụ: những người thân, họ hàng, láng giềng, làng xóm

của các nhân vật chính: Ellen, Gerald (bố mẹ của Scarlett) và Mammy (nhũ

mẫu của Scarlett), Suellen, Carrene (em gái Scarlett), John Wikes, India,

Honey (người thân của Ashley), Charles (chồng đầu của Scarlett), Kennedy

(chồng thứ 2 của Scarlett), Dì PityPat (người thân của Melanie)… góp phần

làm rõ hơn đường đi của nhân vật trung tâm.

Trong tác phẩm, việc phân chia tuyến nhân vật chính diện – phản diện

chủ yếu được xây dựng trên quan điểm về chiến tranh của tác giả. Trong đó,

phe Yankee là “phe kia”, nên bị xem là phản diện. Kiểu nhân vật này cũng

không được miêu tả trực tiếp (ngoài nhân vật tên lính Yankee đến cướp bóc bị

Scarlett bắn chết ở Tara), mà chỉ hiện diện thông qua những lời nói gián tiếp

của “phe này” – tức người miền Nam.

Xét từ góc độ giai cấp, tầng lớp thì “Cuốn theo chiều gió” đề cập đến:

Nhân vật thuộc giới quý tộc miền Nam với những dòng họ: O’Hara,

Wikes, Halmiton, Fontaine, Munroe, Tarleton …

Nhân vật là những người nô

lệ da đen: ngoài Mammy gần như

là nhân vật xuyên suốt tác phẩm,

còn có Pork, Dilcey, Pissy, Sam,

Peter… hiện lên dưới quan điểm

của Margaret Mitchell, vừa mang

vẻ mông muội, hiền lành vừa đôi

khi khờ khạo và hết mực trung

thành với những người chủ da trắng. Mammy

Là tác phẩm về chiến tranh, “Cuốn theo chiều gió” còn có các nhân vật

tướng lĩnh, người chỉ huy - cũng chính những con người có thật trong lịch sử

Hoa Kì: tướng Sherman, Lincoln, Hood, Bullock…

Nhân vật đám đông được đề cập dưới nhiều diện mạo. Đó là những

đoàn quân miền Nam hay đoàn quân Yankee trong lúc hành quân. Đó cũng là

những đoàn thương binh được đưa về Atlanta giữa lúc trận chiến ác liệt.

Trong một vài chương, nhân vật đám đông hiện diện chính là dư luận ở

Clayton, Savannah, Chaleston, Atlanta (Margaret Mitchell đặt điểm nhìn vào

nhân vật này để phán xét hành động của Rhett, Scarlett…).

“Cả thành phố Savannah thầm thì bàn tán và băn khoăn về chuyện

Philippe Robillard bỏ đi, nhưng những lời đàm tiếu ấy không đưa tới được

chút ánh sáng nào . Việc cô gái cưng của nhà Robillard sắp thành hôn với

một gã đàn ông không cao tới mang tai vợ, mặt đỏ gay, to tiếng vẫn cứ mãi là

điều bí ẩn đối với mọi người” [92].

“đa số dân Atlanta chẳng lo lắng bao nhiêu trước viễn ảnh sẽ có đánh

nhau gần Dalton.” [92].

“Atlanta - và toàn thể Georgia - biết rằng tiểu bang của họ vô cùng

quan trọng đối với liên bang miền Nam nên Tướng Joe Johnston không bao

giờ để cho quân Yankee nấn ná bên trong biên giới quá lâu” [92].

Nhân vật tổ hợp có tên gọi: Scalawag và Carpetbagger cùng với những

người theo Cộng Hòa.

Xét ở tính cách nhân vật thì trong “Cuốn theo chiều gió” có cả:

Nhân vật đời thường với cả ưu lẫn khuyết trong tính cách: Scarlett

bướng bỉnh thực dụng nhưng can trường, Rhett gai góc lưu manh nhưng đầy

hấp dẫn, Gerald bốc đồng nóng tính nhưng rộng lượng, Honey đố kị tị hiềm…

Trong tác phẩm cũng xuất hiện những nhân vật mang tính lí tưởng như

bước ra từ cổ tích, là Melanie, Ellen. Họ là bức tranh đẹp, là chỗ dựa tinh thần

cho người xung quanh.

Thế giới nhân vật trong “Cuốn theo chiều gió” với sự đa dạng của tầng

lớp, tính cách, diện mạo, dáng vẻ… đã góp phần làm trọn vẹn thêm bức tranh

hiện thực về xã hội miền Nam nước Mỹ trong một thời kì lịch sử khá đặc biệt.

2.2. Nghệ thuật xây dựng nhân vật

Các thủ pháp xây dựng nhân vật trong văn xuôi tự sự thường rất đa

dạng, phong phú. Tùy vào cách thể hiện mà từ đó tài năng và phong cách của

nhà văn được bộc lộ. Nhà văn Macxim Gorki từng có lần nhấn mạnh với

những nhà văn trẻ về kĩ thuật viết văn “Anh hãy bỏ nghề viết đi, đấy không

phải là việc của anh, có thể thấy rõ như thế. Anh hoàn toàn không có khả

năng miêu tả con người cho sinh động, mà đấy là điều chủ yếu” [13].

Trong tiểu thuyết nói riêng và văn xuôi tự sự nói chung, miêu tả nhân

vật thường dựa trên các yếu tố: ngoại hình, hành động, nội tâm và tính cách,

Margaret cũng không ngoại lệ, nhưng dĩ nhiên, bằng một cách rất riêng.

2.2.1. Qua miêu tả ngoại hình

Margaret Mitchell luôn bắt đầu việc giới thiệu một nhân vật của mình

bằng ngoại hình, miêu tả một cách tỉ mỉ ngay lần đầu nhân vật xuất hiện. Đây

không phải là cách làm mới mẻ, thậm chí là một “thao tác”quá quen thuộc với

mỗi người cầm bút, nhưng dấu ấn “Margaret” vẫn đậm nét ở cách bà chọn lọc

chi tiết miêu tả, khiến người đọc ấn tượng ngay lập tức về nhân vật.

Nhân vật chính của tác phẩm, Scarlett được miêu tả ngay khi tác phẩm

bắt đầu, gây ấn tượng về một vẻ đẹp của miền Nam giàu sức sống: “Khuôn

mặt nàng là một sự kết hợp hài hoà giữa những đường nét kiều diễm của mẹ,

người quý tộc miền duyên hải thuộc dòng dõi Pháp, và những góc cạnh thô

kệch của người cha Ái Nhĩ Lan, da dẻ hồng hào. Tuy thế, đó là khuôn mặt ưa

nhìn với cằm thon, hàm nở rộng. Đôi mắt xanh biếc của nàng được viền bởi

những hàng nở rộng. Đôi mắt xanh biếc của nàng được viền bởi những hàng

mi dài rậm uốn cong vút . Bên trên đôi mắt đó là hai vệt mày chênh chếch

vạch thành hai đường nghiêng đậm nét trên làn da trắng trong của hoa mộc

lan” [92].

Tiếp đó, trong bối cảnh đầu tiên khi Scarlett ngồi giữa hai anh em Brent

và Stuart Tarleton, diện mạo của họ cũng được Margaret Mitchell khắc họa

khá sống động và có phần hài hước: “Cùng 19 tuổi, cùng cao 1m85, xương

dài thịt chắc, hai anh em cùng giống nhau như hai bành bông vải, cũng

những khuôn mặt sạm nắng, cũng tóc đỏ hoe, cũng ánh mắt tươi vui ngạo

nghễ, cũng mặc một loại áo màu xanh và quần kỵ mã màu hột cải” [92].

Cùng một cách ấy, các nhân vật của Margaret Mitchell luôn xuất hiện

theo cách giới thiệu “bước ra” hay vừa từ đâu về, hoàn toàn sinh động và tự

nhiên. Nhân vật Mammy mang những nét đặc trưng của người da đen bấy giờ

“Mammy bước ra, một phụ nữ đồ sộ và lớn tuổi với đôi mắt nhỏ bé nhưng

tinh quái như mắt voi. Da đen bóng, đúng giống người Phi châu”. Còn Gerald

lại thuần gốc Ái Nhĩ Lan: “Gerald người nhỏ thó, cao khoảng trên một thước

rưỡi, nhưng to bề ngang và lớn cổ, cho nên với cái bề ngoài đó, mỗi khi ông

ngồi, người lạ có thể tưởng lầm ông là người to lớn. Thân hình vạm vỡ của

ông được giữ bởi đôi chân ngắn nhưng chắc nịch, lúc nào cũng không rời đôi

giày ống bằng loại da hảo hạng, và lúc nào cũng dạng ra trông như một đứa

bé vênh váo” [92].

Để miêu tả ngoại hình nhân vật Ellen, Margaret Mitchell có cách sắp

đặt khá độc đáo, đó là đưa hình ảnh của bà ra trước với những với những nét

phác thảo về vai trò của bà trong gia đình – quán xuyến, chăm sóc, giữ gìn sự

ổn định cho Tara. Sau khi người đọc dần tò mò “người phụ nữ ấy là ai”,

Margaret Mitchell mới dành chương mới để mô tả Ellen – người phụ nữ quý

tộc thuộc họ Robillard mà mỗi đường nét đều là biểu hiện của sự nền nã. “Bà

cao lớn, cao hơn chồng một cái đầu nhưng với dáng đi mềm mại làm nhún

nhảy nhịp nhàng tà áo phồng to, bà đã

làm cho mọi người quên để ý tới chiều

cao đó. Chiếc áo chẽn lụa đen làm nổi

bật cái cổ tròn trịa, thon thon và trắng

ngần như sữa. Cái cổ đó dường như lúc

nào cũng ngửa ra sau bởi sức nặng của

mái tóc xum xuê bọc trong bao lưới … Ở

mẹ, bà thừa hưởng đôi mắt huyền hơi

xếch, những hàng mi dài rậm và mái tóc

đen nhánh . Với cha, từng là một chiến sĩ

của Nã Phá Luân, bà giống ở sóng mũi

dài và thẳng, ở quai hàm vuông nhờ đôi

má bầu bĩnh làm dịu nét” [92].

Trong nghệ thuật xây dựng nhân vật qua miêu tả ngoại hình, điểm nhìn

miêu tả thường là trực tiếp bằng lời người kể chuyện. Ngoài ra, để phong

phú hóa điểm nhìn và phục vụ cho việc khắc họa tính cách, có lúc diện mạo

nhân vật được Margaret miêu tả bằng điểm nhìn của nhân vật khác, thường

là Scarlett. Yếu tố nghệ thuật này cũng góp phần làm hoàn chỉnh tính hấp dẫn

trong nghệ thuật trần thuật của Margaret Mitchell.

Rhett, trong mắt Scarlett “có vẻ hơi già, ít nhất cũng ba mười lăm tuổi.

Người hắn cao lớn, thân hình vạm vỡ. Scarlett thầm nghĩ là chưa bao giờ

nàng thấy một người đàn ông có vai rộng và bắp thịt rắn chắc như vậy, quá

nhiều bắp thịt so với một người thượng lưu. Khi mắt nàng gặp hắn, hắn mỉm

cười, để lộ hàm răng trắng toát như răng thú dưới bộ râu mép đen tỉa sát.

Mặt hắn sạm nắng như mặt một tên hải khấu, mắt hắn thật đen và liều lĩnh

như một tên tướng cướp đang ước lượng giá trị chiếc thuyền buồm mà hắn

sắp đánh chiếm, hay một thiếu nữ mà hắn sắp cưỡng đoạt” [92]. Còn nàng

nàng India lại “thật là quá xấu với mái tóc và rèm mi xơ xác, với cái càm nhô

biểu hiện cho tánh chất ương ngạnh” [92]. Vì chuyển điểm nhìn sang Scarlett

nên ngôn ngữ dành để phác họa nhân vật cũng mang cá tính của nhân vật

ương ngạnh của chúng ta. Là một người luôn muốn làm trung tâm, coi phụ nữ

“kể cả hai nàng em, đều là những kẻ thù tự nhiên, cùng săn đuổi một con mồi

chung: đàn ông” [92] nên Scarlett có xu hướng nhìn thấy mặt “xấu” của

người khác hơn là điểm tốt. Trong mắt nàng, Melanie quá tẻ nhạt và không

chút hấp dẫn: “Cô ta quả là một mẫu người nhỏ thó, gầy còm, giống như một

đứa bé cải trang trong cái váy quá rộng lớn của mẹ. Ảo giác nầy càng rõ rệt

thêm bởi vẻ rụt rè, lúc nào cũng như sợ sệt trong đôi mắt to màu nâu. Mái tóc

đen của cô ta với những lọn cong cong như bị bó kín tàn ra ngoài. Mái tóc

đen và cái đuôi tóc dài giữa trán càng làm cho khuôn mặt nàng giống hình

quả tim hơn. Với xương gò má quá đẹt, cái cằm quá nhọn, cô trông có vẻ dịu

dàng và nhút nhát nhưng ngay thật. Cô chẳng có một mánh khóe quyến rũ

nào khiến cho người ta quên được khuôn mặt chẳng có gì đặc sắc” [92].

Nếu tinh tế người đọc có thể nhận thấy trong cách miêu tả của Margaret

Mitchell thường có sự nhấn mạnh đến một vài chi tiết cơ thể như: đôi mắt,

nụ cười, giọng nói. Sự lặp lại thường xuyên của yếu tố này trong hầu hết các

nhân vật cho ta thấy nó không phải là ngẫu nhiên, mà thuộc chủ đích nghệ

thuật của tác giả trong khắc họa ngoại hình, qua đó làm bộc lộ tính cách nhân vật.

Margaret Mitchell thường tiếp cận đôi mắt của các nhân vật, đúng với

ý nghĩa “cửa sổ tâm hồn” của nó để soi thấu nội tâm các nhân vật. Scarlett có

“đôi mắt xanh biếc của nàng được viền bởi những hàng mi dài rậm uốn cong

vút”; “xanh biếc như những đồng cỏ Ái Nhĩ Lan”, thể hiện sự trẻ trung, tràn

trề sức sống, thừa hưởng từ người cha Gerald với “đôi mắt xanh biếc đầy quả

cảm” [25].

Mắt Rhett thì lại “đỏ rực như mèo hoang”, và nó là sự bổ sung hoàn

hảo cho tính cách “bất kham” của nhân vật này. Cô gái Melanie nhỏ bé dịu

dàng thì “rụt rè, lúc nào cũng như sợ sệt trong đôi mắt to màu nâu” nhưng

“đôi mắt có những tia sáng êm đềm như một ao rừng mùa đông với những

chiếc lá nâu lóng lánh xuyên qua mặt nước nằm im”. Nhân vật mang dáng vẻ

hoàng tử trong mơ Ashley cũng nhất quán với “đôi mắt màu lam” khắc khoải

u buồn [25].

Khi chúng tôi tìm kiếm tư liệu thông qua các diễn đàn trên internet,

quanh việc “chi tiết nào khiến bạn thấy thích trong con người Rhett”, rất

nhiều bạn thống nhất là nụ cười. Đúng là Rhett có một nụ cười có một không

hai, nó khiến cho người tiếp xúc hắn không bao giờ quên được, dù đó không

hẳn là thiện cảm. Điều này có thể thấy thông qua việc Margaret Mitchell

nhiều lần miêu tả nụ cười Rhett với những sắc thái đa dạng. Hễ xuất hiện là

Rhett gắn sẵn trên môi nụ cười. Nhưng nó không phải là công cụ để kết giao

hoặc giúp mọi người xích lại gần nhau. Ngược lại, đó là một nụ cười khinh

bạc, kiêu kì, ngạo mạn và thậm chí…gây hấn. Vì lúc nào người ta cũng có

cảm giác nụ cười của hắn tựa như với những âm thanh khó nghe (tiếng chó

sủa…) hoặc chưa đựng những sắc thái biểu cảm khó chấp nhận: giễu cợt, chế

nhạo, cười nham nhở, “như chế giễu”…Đến nỗi khi hắn đã đi xa, tiếng cười

của hắn vẫn rơi lại khiêu khích.

Trừ Rhett có một nụ cười quá đặc biệt, các nhân vật trong truyện mang

một nụ cười nhẹ nhàng, như tính cách của họ. Ashley cười theo kiểu “thường

thỉnh thoảng lại mỉm cười, nụ cười mơ màng” khiến ai cũng quý mến. Còn

Melanie lại mang một nụ cười như sứ giả của đức tin, khiến cho ai được nhìn

thấy nụ cười của nàng đều thấy bình an.

Một điểm ngoại hình được Margaret Mitchell khá chú ý nữa là giọng

nói. Khó quên nhất là giọng của Ellen “giọng nói êm như ru thường rót vào

tai chồng con và đám gia nhân. Giọng bà êm dịu nhưng hơi líu ríu của người

miền duyên hải xứ Georgia, nguyên âm dính liền nhau, phụ âm tách rời ra với

chút ít âm điệu Pháp. Đó là thứ tiếng nói chẳng bao giờ cất cao khi ra lịnh

hoặc quở trách con, nhưng là tiếng nói mà mọi người ở Tara phải tuân hành

tức khắc, trong khi những lời gầm thét ỏm tỏi của chồng bà bị kể như vô

hiệu” [92]. Vì là yếu tố làm nên cá tính nhân vật này mà giọng nói trở đi trở

lại nhiều lần mỗi khi nhân vật xuất hiện, nói với con cái hay gia nhân trong

nhà thì “giọng nói vẫn êm và dịu dầu là ngợi khen hay rầy bảo”, nói với

chồng thì bằng “giọng nói thật thấp nhưng nghiêm nghị” (về vụ Wikerson

làm cho Slattery có bầu) [92]. Nhân vật nữ có những nét tính cách khá giống

Ellen, Melanie cũng có giọng nói êm ái đặc biệt, đến chính Scarlett phải công

nhận “đó là điểm chính yếu trong sự duyên dáng của nàng ta” [25. Giọng nói

của Ashley thì “êm lướt, trầm ấm và dìu dặt làm sao!” [25] nên đã trở thành

kí ức in sâu trong trái tim Scarlett và nuôi dưỡng tình yêu ấy suốt một thời

gian dài.

2.2.2. Qua miêu tả cử chỉ - hành động

Chúng tôi chọn hai nhân vật nam tiêu biểu cho hai tính cách độc đáo

trong tác phẩm để khảo sát yếu tố nghệ thuật này, là Gerald và Rhett – là hai

nhân vật mà Margaret Mitchell đã thể hiện thật sắc nét tính cách thông qua

cách miêu tả hành động, cử chỉ, điệu bộ.

Gerald thuần chất Ái Nhĩ Lan dù sang Mỹ đã lâu và cũng đã được công

nhận là thành phần quý tộc. Thế nhưng lúc nào người đọc cũng thấy “anh

chàng Gerald bé nhỏ, cứng đầu và ồn ào”. Vậy nên mỗi khi Gerald cần phải

nói thì luôn luôn là: hét lớn, gầm lên, la toáng lên, nói oang oang... Đấy là

chưa kể ông thuộc dạng dễ kích động, phấn khích, “dễ nổi xung và hay đấm

đá” [25], hễ chút ra là “sắp ầm ĩ nỗi cơn thịnh nộ” [25], “hét lớn ra điều hùng

biện” [25]. Khi nói chuyện với Scarlett, tay chân ông không ngừng hoạt động

như “hét lớn và nhéo vào má” [25]. Những hành động được miêu tả tinh tế

này đã phần nào cho người đọc thấy được tính cách của người sinh thành ra

Scarlett, và có thể lý giải được những nét phá cách trong tính cách của nàng

khi thừa hưởng những nét thô kệch này từ cha.

Margaret Mitchell cũng rất chú trọng khai thác cử chỉ hành động của

Rhett, như một cách “úp mở” cho người đọc về tính cách của nhân vật đặc

biệt này. Trong những lần xuất hiện của mình, lúc nào Rhett cũng có khả

năng gây sự chú ý và điên tiết của người tiếp xúc bởi vẻ kiêu mạn bao trùm

dáng vẻ của mình: từ lời nói, nụ cười, ánh mắt, dáng đi…

Lần đầu tiên chạm mặt Scarlett, Rhett “nhe răng cười nàng với một vẻ

tinh quái của con mèo đực” [25] và “cặp mắt của hắn quấn trọn lấy nàng”

[25] khiến nhân vật nữ chính của chúng ta cảm giác “như thể hắn đã thấy

mình lúc không mặc áo lót!” [25], không hề mang chút vẻ lịch sự cần thiết

nào của một quý ông với quý bà.

Ngay trong tình huống đầu tiên khi Rhett cất lời, độc giả đã thấy hiển

hiện ngay một nhân vật “đầu đội trời chân đạp đất” trong dáng vẻ tỏ ra khá

hòa nhã và hài hước.

“Rhett Butler bỗng nói chen vào:

− Thưa quí vị! Với giọng nói chứng tỏ sinh quán ở Charleston, hắn tiếp

lời nhưng vẫn giữ nguyên thế đứng và cũng chẳng rút tay ra khỏi túi quần:

− Chẳng biết tôi có được phép góp ý không?

Điệu bộ và ánh mắt hắn là cả một sự khinh mạn - sự khinh mạn được

che đậy bởi lời lẽ lễ độ khiến thái độ chung của hắn có chút gì hài hước. Tất

cả đều quay lại nhìn hắn…

- …và dĩ nhiên là quí bà đã từng tới viếng hồ Saratoga nổi tiếng (hắn

hơi nghiêng mình về phía nữ giới ngồi dưới vòm cây). …Và quí vị trở về với

sự tin tưởng là chẳng nơi nào so sánh được với miền Nam nầy cả. Phần tôi,

tuy sinh trưởng ở Charleston, nhưng đã có dịp sống qua miền Bắc mấy năm

sau nầy...

Hắn cười để lộ hàng răng trắng toát như đã nhận ra rằng mỗi người có

mặt ở đây đều biết rõ vì sao hắn phải rời bỏ Charleston, đồng thời cho thấy là

hắn bất cần dầu họ biết. Hắn nói tiếp:

− … Tất cả những gì chúng ta có chỉ là bông vải, bọn nô lệ và lòng cao

ngạo. Họ sẽ nuốt chửng chúng ta trong một tháng.

Giữa không khí căng thẳng, tất cả đều lặng thinh. Rhett Butler rút

chiếc khăn tay bằng lụa trong túi áo ra và ung dung phủi bụi trên tay áo…

…Và quay sang John Wilkes, hắn thật sự lễ độ:

− Ngài có hứa sẽ cho tôi viếng qua thư viện. Nếu tôi xin ngài một ân

huệ được tới đó ngay bây giờ, ngài thấy thế nào? …

Hắn xoay người hướng về phía đám đông, đánh chụm gót giày lại rồi

nghiêng mình chào như một khiêu vũ sư, một cái chào duyên dáng và mềm

mại so với một thân hình vạm vỡ, đồng thời cũng xấc xược không kém như

một cái tát vào mặt. Rồi ngẩng cao đầu, hắn đi qua sân cỏ với John Wilkes,

và tiếng cười cao ngạo của hắn vẫn còn vọng tới tai nhóm người ở bàn ăn”

[92].

Nếu xem khu vườn nơi cánh nam nhi đang bàn về chiến tranh hôm dã

yến ở nhà Ashley là một sâu khấu thì Rhett đích thực là một diễn viên chính

khiến khán giả ngưỡng mộ. Mọi hành động của Rhett, dù chỉ cho lần đầu xuất

hiện, đã quá xuất sắc trong việc gia tăng sự căm ghét về sau này của giới quý

tộc miền Nam. Đó dĩ nhiên là thành công của Margaret Mitchell trong việc

xây dựng nhân vật thông qua ngoại hình, cử chỉ, điệu bộ, và sẽ càng rõ hơn

khi miêu tả tính cách.

2.2.3. Qua miêu tả tính cách

Trong “Khảo về tiểu thuyết”, tác giả Vũ Bằng có dẫn ra một nhận định

đúng đắn của Timopheep về tầm quan trọng của tính cách nhân vật “Một mặt,

chíng ta đi từ tính cách đến cơ sở chủ đề - tư tưởng, tới những khái quát hóa

và từ đấy đi tới thực tế hiện thực do nhà văn miêu tả, và mặt khác, chúng ta đi

từ tính cách đến chổ hiểu biết mọi phương tiện thể hiện nghệ thuật, tức là đi

tới tất cả những mặt riêng biệt của sự sáng tạo nghệ thuật” [4, tr.25].

Trong “Cuốn theo chiều gió”, Margaret đã xây dựng nhân vật thông

qua miêu tả tính cách bằng nhiều lối thể hiện. Bao trùm trên hết là việc tác giả

trực tiếp miêu tả. Nói cách khác, ở đây, tác giả - người viết thể hiện rõ sự

“toàn năng” trong việc biết rõ tính cách nhân vật và bà thể hiện cho người đọc

thấy bằng ngôn ngữ của mình.

Margaret đã khắc họa trong mắt người đọc một Scarlett “thẳng thắn và

giản dị như những ngọn gió thổi qua Tara, như con sông đục vàng uốn quanh

đồn điền, và có lẽ cho tới ngày cuối của cuộc đời nàng vẫn không sao hiểu

nổi một chuyện gì phức tạp.” …….“không che giấu nổi con người thật sự của

nàng trên khuôn mặt cố giữ nét đoan trang, đôi mắt màu lam vẫn không ngớt

lóng lánh ánh nhiệt cuồng, bướng bỉnh và khát sống, tương phản rõ rệt với

cái vẻ bề ngoài cố làm ra thuỳ mị”….“không thể chấp nhận được bất cứ một

câu chuyện nào mà trong đó nàng không phải là chủ đề.”……“kém óc phân

tích nhất”…..“trông thật dịu dàng kiều diễm và lơ đãng . Nhưng thực ra, rất

thực tế, ngoan cố, tự đắc và bướng bỉnh”…….“không bao giờ cố gắng tìm

nguyên nhân, không biết gì về đời sống nội tâm con người, kể cả của chính

nàng”. [25]

Còn đấng sinh thành của nàng, Gerald thì “dưới cái bề ngoài hung bạo

đó, Gerald O Hara ẩn chứa cả một lòng nhân đức” [25], từng được coi là

“đứa rộng họng cứng đầu" như mẹ ông thường mắng yêu như thế, dễ nổi

xung và hay đấm đá”

Sự đa dạng trong miêu tả tính cách nhân vật còn thể hiện ở việc

Margaret “trao quyền” cho các nhân vật khác, để nhân vật trở thành đồng

tác giả đánh giá nhận xét về các nhân vật còn lại. Như vậy nhân vật không chỉ

được nhìn từ một phía mà thật hơn, sống động hơn, tránh được cho Margaret

Mitchell lối miêu tả “độc bạch” chủ quan.

Scarlett trong mắt Rhett là “một cô gái có khí thái bão tố”; “có máu

phiến loạn”, “cùng một giống bất lương”, “lương tâm co giãn, lòng ích kỉ ít

khi được che giấu và đầu óc thực tế” [25].

Trong điểm nhìn từ Gerald, nhân vật Melanie là cô gái “mềm mại và

lặng lẽ làm sao. Không một tiếng nào nói cho mình hết, đúng tư cách một

người đàn bà” [25]; còn bọn Calvert thì “dám hy sinh mọi thứ vì một con

ngựa, cũng không như đám Tarleton cứ mỗi một lứa là đẻ ra một hoặc hai

thằng say, cũng chẳng giống đám Phontaine võ phu, nóng nảy, dám ám sát

người vì một sự nhục mạ tưởng tượng” [92]; còn họ Wikes là “những kẻ kỳ

dị”[25]; riêng Ashley là người “có thể làm tất cả những chuyện đó nhưng

chẳng để tâm vào”[25]… Còn ngược lại, Gerald trong mắt Scarlett lại “thật

dễ thương, vị kỷ và khinh suất làm sao” [25].

Đôi khi điểm nhìn đặt vào cả những nhân vật phụ, như Beatrice

Tarleton khi nói về họ Wikes “Tôi không tin tưởng rằng họ chưa học được

sức chịu đựng, và hễ nguy hiểm xảy ra, tôi tin rằng họ không thể ứng phó

được. Họ chỉ là giống được dùng trong nhà vào mùa khô ráo chớ không phải

như một con ngựa tốt có thể chạy được với bất cứ thời tiết nào” [25] hay về

Ashley “Tôi quả quyết rằng Ashley thích đọc sách hơn là đi săn” [25]. Chính

sự táo bạo trong việc trao điểm nhìn khi miêu tả tính cách nhân vật này đã

khiến cho tác phẩm sinh động, nhân vật nhờ đó cũng “người” hơn khi được

xoay trong nhiều chiều đánh giá.

Có vẻ như chưa dừng lại ở đó, không ít lần, Margaret để cho chính

nhân vật nói về tính cách của mình, và đây có vẻ là cách khiến cho nhân vật

trở nên sắc nét hơn bao giờ hết.

Scarlett dù “kém đầu óc phân tích” cũng nhìn rõ bản tính của mình, khi

nàng thể hiện quyết liệt quan điểm sống của mình với Mammy “Tôi chán

ngấy phải sống không hợp với bản tính và không bao giờ được làm việc gì

mình muốn làm. Tôi chán ngấy cái lối đóng kịch ăn nhỏ nhẹ như chim, phải đi

khoan thai trong lúc muốn chạy và phải nói rằng sắp ngất sau khi nhảy xong

một bản luân vũ trong khi tôi có thể khiêu vũ luôn hai ngày không thấy mệt.

Tôi chán phải nói: "Ông thật tuyệt diệu" với những kẻ chỉ thông minh bằng

phân nửa tôi, và tôi ghét phải làm bộ không biết gì cả, để đàn ông giải thích

dài dòng và lên mặt quan trọng khi nghe họ nói...”….và quyết liệt khẳng định

“Một ngày nào đó, tôi sẽ làm và nói những gì mà tôi muốn. Và nếu mọi người

không thích, tôi cũng cóc cần.” [92].

Ashley – con người trầm tư cũng có lúc tự thú nhận: “càng ngày cái

bản tính thiếu thực tế của anh càng làm cho anh khốn đốn hơn khi phải đối

diện với cuộc sống mới” ([26, tr.18].

Đặc biệt là Rhett, hắn chưa bao giờ ngại chửi chính mình “tôi lại nghĩ

cô thích tôi chỉ vì tôi là một tên ti tiện” [25, tr.514] nhất là khi đối thoại với

người khác “Bộ cô tưởng là có thể chọc giận được tôi à ? Rất tiếc là đã để

cho cô thất vọng. Cô không thể chọc giận được đâu vì những tiếng mắng chửi

cùng loại đó đối với tôi đều đúng cả. Đúng vậy, tôi là một đứa vô lại, và tại

sao không?” [92].

Một hình thức miêu tả tính cách khác cũng khá độc đáo là thông qua

các màn đối thoại giữa các nhân vật, từ đó độc giả nhìn thấy được tính cách

nhân vật.

Ví dụ như cuộc tranh cãi giữa Scarlett và Mammy trước giờ Scarlett

sang nhà Ashley dự tiệc:

− Tôi không bao giờ xỉu đâu.

Mammy khuyên: − Thỉnh thoảng cũng nên làm như sắp ngất đến nơi,

nhiều lúc cô chẳng biết xấu hổ gì hết cô Scarlett, tôi muốn nói với cô là khi

gặp rắn hay chuột thì làm như sắp chết coi mới được. Tôi nói không phải cô

làm vậy ở nhà mà phải lựa lúc đang ở giữa đám đông kìa. Và tôi đã nói với

cô là...

− Ồ, mau lên chớ vú! Đừng có dài dòng hoài vậy chớ. Tôi sẽ kiếm một

ông chồng được mà, vú sẽ thấy tôi không cần phải kêu thất thanh và ngất xỉu

đâu. Được lắm, nịt sát lắm rồi, mặc áo vào cho tôi đi.

…

− Cầu trời cho tôi lấy chồng phứt cho rồi!

[92]

Đoạn đối thoại cho thấy tính cách ‘phiến loạn” từ trong “trứng nước”

của Scarlett, đồng thời cho thấy cái nhìn quan điểm đặc sệt miền Nam của

Mammy, người đã hấp thụ những quan niệm rất mực truyền thống đến cứng

nhắc, không thể nào dung nạp được kiểu tính cách bướng bỉnh của Scarlett.

Hay đoạn đấu khẩu giữa Scarlett và Rhett trong buổi dạ hội phước

thiện:

− Tại sao ông lại gọi tên tôi trước mặt mọi người?

− Bà có quyền từ chối.

− Nhưng ... tôi phải vì chánh nghĩa ... Tôi... Tôi không thể nghĩ đến cá

nhân tôi khi ông đã có ý tặng quá nhiều vàng. Đừng cười nữa, họ đang nhìn

mình.

− Không thế nào tránh được. Còn cô, đừng có lải nhải về chuyện

chánh nghĩa với tôi. Cô muốn được khiêu vũ và tôi đã giúp cô cơ hội đó.

Bước nầy là bước chót trong điệu Reel hả?

− Phải, tôi muốn nghỉ để được ngồi.

− Sao? Tôi đã giẵm lên chân cô à?

− Không... nhưng người ta đã dị nghị tôi.

− Cô lo ngại thật à? Hãy nghĩ kỹ đi.

− Nhưng mà...

− Cô có phạm tội ác nào không? Sao không tiếp tục điệu luân vũ với

tôi?

− Nhưng nếu mẹ tôi mà...

− Cô vẫn còn theo níu áo mẹ, phải không ?

− Ông độc ác lắm nhất là với cái lối châm biếm đức hạnh.

− Đức hạnh là cái quái gì? Cô có sợ họ dị nghị không?

− Không... nhưng mà... nầy, đừng nói chuyện đó nữa. Tạ ơn Chúa điệu

luân vũ đã bắt đầu, mấy điệu Reel luôn luôn làm cho tôi mệt đứt hơi.

− Đừng tránh né câu hỏi của tôi. Những lời dị nghị của mấy bà đó có

quan hệ gì tới cô không?

− Ông lại cố gài tôi vào... Không! Nhưng đã là gái thì phải làm như lo

lắng về điều đó. Nhưng đêm nay, tôi bất cần.

− Hoan hô! Bây giờ cô đã bắt đầu nghĩ đến mình thay vì để cho kẻ

khác nghĩ giùm. Đó là bước khởi đầu của sự khôn ngoan.

− Ồ, nhưng mà...

− Khi nào cô bị dị nghị như chính tôi đã bị, cô sẽ ý thức rằng đó là

chuyện nhỏ nhặt . Đây nầy, chẳng một gia đình ở Charleston thừa nhận tôi.

Dù cho tôi có góp phần vào chủ nghĩa thần thánh và công bình của chúng ta,

tôi vẫn bị coi như bỏ đi.

− Kinh khủng quá!

− Có gì đâu! Cho tới khi đã mất danh giá, cô cũng không bao giờ ý

thức được thế nào là một gánh nặng và thế nào là tự do thực sự .

− Ông chỉ nói toàn chuyện ô nhục.

− Ô nhục và có thật. Chỉ cần đủ can đảm... hoặc có tiền... cô sẽ làm

được tất cả mà không cần phải giữ danh giá.

− Tiền không thể mua hết mọi thứ.

− Chắc là đã có người nào nói với cô câu nầy. Một mình cô, cô không

bao giờ nghĩ ra những lời vô vị như vậy được. Đâu, cô chỉ tôi xem nó không

mua được cái gì.

− Tôi không biết... nhưng nó không mua được hạnh phúc cũng như tình yêu.

− Thường thường nó vẫn mua được. Và dù không được đi nữa, nó cũng

mua được những thứ đáng kể khác thay vào .

− Ông có nhiều tiền lắm phải không, thuyền trưởng Butler?

− Đó là câu hỏi của một người mất dạy, thưa bà Hamilton....

[92]

Đoạn đối thoại cho thấy cá tính và tư duy sắc bén của Rhett, trong từng

câu nói anh đều bắt bí và làm Scarlett luống cuống và buộc phải “lột mặt nạ”

giả vờ đức hạnh để bộc lộ bản chất thật của mình: một cô gái nổi loạn, cá tính,

chán ghét mọi sự ràng buộc của những luật lệ vô lí của miền Nam.

Hay một đoạn khác:

- Scarlett, cô có thích tôi không?

- Đôi lúc có, khi nào ông không cư xử như một gã ti tiện.

Hắn lại phì cười và áp tay vào má nàng:

- Tôi lại nghĩ là cô thích tôi chỉ vì tôi là một tên ti tiện. Trong cuộc

sống gò bó, cô chỉ biết được một vài gã ti tiện che giấc dưới lớp sơn, nên tính

khí khác thường của tôi có lẽ đã đem tới cho cô một cảm giác lạ lùng.

- Không phải vậy! Tôi chỉ thích những người tử tế, những người luôn

tỏ ra lịch sự.

- Cô muốn nói những người mà cô luôn luôn xỏ mũi được chứ gì…

[92] ]

2.2.4. Qua khắc họa nội tâm

Đây là thủ pháp chính mà Margaret Mitchell dùng để thể hiện đời sống

bên trong phong phú và phức tạp của nhân vật, điều mà lối miêu tả bên ngoài

(thông qua ngoại hình, hành động…) chưa thể lột tả hết. Khắc họa nội tâm

dưới ngòi bút của Margaret Mitchell được thể hiện bằng nhiều hình thức đa

dạng: hồi tưởng, đối thoại nội tại, trữ tình ngoại đề, miêu tả thiên nhiên, thư từ

v.v…, trong đó nổi bật là độc thoại nội tâm.

2.2.4.1. Ở đây, độc thoại nội tâm được dùng theo nghĩa lời nhân vật tự

nói với mình, tự mình bộc lộ những suy nghĩ thầm kín. Dĩ nhiên, thủ pháp này

không có gì mới mẻ, nó đã có từ kịch cổ đại (Racine, Angtomat…). Nhưng

điểm khác là cách Margaret Mitchell để cho nhân vật của mình bộc lộ nội tâm

theo từng sắc thái tính cách khác nhau, giúp người đọc có cơ hội du hành vào

thế giới cảm xúc của nhân vật, sống thật với từng hơi thở và trở trăn của nhân

vật.

Độc thoại nội tâm trong “Cuốn theo chiều gió” thường xuất hiện sau

những từ ngữ chỉ tình thái hành động, cảm nghĩ của nhân vật: nghĩ, tự nhủ,

nhủ thầm, thầm nghĩ. Nếu chú ý, người đọc có thể nhận thấy Margaret

Mitchell chỉ đi vào đời sống nội tâm của nhân vật chính của Scarlett, chỉ rất ít

những đoạn độc thoại nội tâm của các nhân vật khác như Melanie, Ashley,

Charles…

“Nàng giấu đầu trong lòng bàn tay để mẹ không nhìn thấy mặt, và

những ý nghĩ của nàng buồn thảm quay về Ashley. Tại sao chàng lại định

cưới Melanie trong khi thật lòng yêu nàng, Scarlett? Và trong khi chàng cũng

biết là nàng yêu chàng? Tại sao chàng có thể chủ tâm bóp vỡ trái tim nàng?

Đột nhiên, một ý tưởng sáng lòe và mới mẻ, xẹt như sao chổi qua trí óc

nàng :

− Ủa, Ashley đâu có biết là mình yêu chàng! Suýt nữa nàng đã thở ra

thật mạnh vì sự khích động bất ngờ đó. Tư tưởng nàng dừng lại như bị tê liệt

một lúc lâu, hụt hơi trong một lúc rồi lại phóng sổ về phía trước.

− Làm sao chàng biết được? Mình luôn luôn tỏ ra kiêu kỳ, đứng đắn và

cao quí trước mặt chàng, chàng có thể nghĩ mình chỉ coi chàng như một

người bạn. Đúng rồi, chính vì vậy mà chàng không bao giờ tỏ tình với mình.

Chàng nghĩ chàng đã yêu trong tuyệt vọng, chính vì vậy mà chàng trông có vẻ

quá… Scarlett hồi tưởng thật mau tới những lúc bắt gặp Ashley nhìn mình với

một vẻ kỳ lạ, lúc đó đôi mắt xám như bức màn hoàn toàn che lấp cảm nghĩ

của chàng như mở lớn ra, chứa đựng một vẻ thống khổ và tuyệt vọng.

"Chàng đau lòng vì cho rằng mình yêu Brent, Stuart hay Cade. Và có lẽ

chàng đã nghĩ rằng nếu không cưới được mình thà làm vui lòng gia đình

bằng cách cưới Melanie. Nhưng nếu Ashley biết mình yêu chàng ..." [92].

Xoáy vào đời sống tâm hồn phong phú của nhân vật chính, đa số các

đoạn độc thoại nội tâm diễn ra trong suy nghĩ của Scarlett. Nhất quán với

cách miêu tả Scarlett “kém óc phân tích nhất”, “không bao giờ cố gắng tìm

nguyên nhân, không biết gì về đời sống nội tâm con người, kể cả của chính

nàng” [25], Margaret Mitchell chỉ đi vào những băn khoăn trăn trở rất chi là

đời thường của Scarlett. Nàng không quan tâm chiến tranh, các vấn đề chính

trị, kể cả lễ giáo, phép tắc mà Ellen và Mammy rèn dạy. Điều nàng phải lo

nghĩ nhiều đơn giản chỉ là …làm sao đủ mánh khóe để đưa những chàng trai

vào tròng, nhất là người nàng rất mực say mê như Ashley. Lắm lúc, những

đoạn độc thoại rất dài của Scarlett chỉ để ….chọn chiếc váy nào có thể biến

nàng thành nữ hoàng của bữa tiệc.

“Mặc

chiếc áo nào để

làm nổi bật lên

và khiến cho

Ashley không

cầm lòng được

trước sắc đẹp

của nàng? Từ

lúc tám giờ,

nàng đã thử và

loại bỏ nhiều thứ

áo, và bây giờ,

vừa chán nản,

vừa tức giận,

nàng chỉ mặc có

cái quần lót viền

đăng ten, cái áo

nịt và cái váy lót

bằng len có ba hàng đăng ten. Chung quanh nàng, trên giường, trên ghế chất

đống những màu sắc rực rỡ, những dây băng ngổn ngang. Cái áo bằng sa

mỏng, màu hồng với khăn choàng cổ dài rất vừa vặn với nàng, nhưng nàng

đã mặc nó vào mùa hè năm ngoái nhân dịp Melanie viếng thăm Twelve Oaks

và chắc chắn là nàng ta sẽ nhận ra nó. Và nàng ta sẽ có đủ thâm hiểm để

nhắc lại chuyện nầy. Cái áo canh tơ chỉ vải đen, tay phồng, cổ viền đăng ten,

làm nổi bật màu da trắng của nàng thật tuyệt mỹ nhưng lại khiến cho nàng

trông có vẻ già đi một chút …Cái áo bằng vải sọc vuông Tô cách lan, màu

xanh, dợn sóng và mỗi lượn sóng đều có cặp một hàng nhung sọc màu xanh

thì vừa vặn nhất” [92].

Và cùng với những bước chuyển mình của thời cuộc, đời sống nội tâm

của nhân vật cũng phát triển logic theo. Đấy là lúc nhân vật trưởng thành hơn

sau những va chạm của thực tại, và những trăn trở theo đó cũng chín dần lên.

Những đoạn độc thoại càng về sau của Scarlett càng đi vào những vấn đề

mang tính nhân văn: sự tồn tại, tình yêu đích thực và sự ổn định của cuộc

sống…

“Nằm sấp lả người một lúc lâu trên mặt đất mềm, mềm và êm như nệm,

Scarlett nghĩ hết chuyện này sang chuyện khác. Chính nàng, Scarlett O’Hara

lại nằm ngay phía sau lều của một tên mọi da đen, giữa cảnh hoang tàn, đau

đớn và mệt ngất đến không còn cử động nổi, không được ai ngó ngàng gì tới.

Không một ai ngó ngàng dầu có thấy nàng trong tình cảnh đó bởi vì mỗi

người đều có vô số chuyện đau buồn riêng. Bao nhiêu kỷ niệm cứ dồn dập tới

vây quanh nàng chẳng khác loài kên kên đang chờ người chết để rỉa xác.

Trong một thời gian chẳng biết bao lâu, nàng nằm yên, úp mặt xuống đất

dưới ánh nắng thiêu đốt, nàng nhớ tới những người và vật đã chết, tưởng tới

một nghi thức sống đã bị xóa mất rồi và nghĩ tới những ngày ảm đạm của một

tương lai đen tối…”[92].

Có một điểm độc đáo trong nghệ thuật khắc họa nội tâm nhân vật bằng

độc thoại đó là cách sử dụng ngôn ngữ. Scarlett trong đời thường, bề ngoài

vẫn nói năng đúng cung cách của một quý nàng miền Nam, nhưng khi nói với

chính mình nàng không giấu nổi bản chất một cô gái “phiến loạn” với cách

nghĩ rất chi là “đời thực”:

Scarlett nghĩ thầm: "Đúng là một con mọi già. Mình sẽ hả hê biết bao

nếu có thể nói thẳng với mụ những ý nghĩ của mình về mụ và bộ tịch tác oai

tác phúc của mụ".

Scarlett nghĩ thầm, vừa ghen tức vừa cảm phục Melanie "Sao con thỏ

cái nầy lại có thể nổi xung lên, dám chống đối với mụ già Merriwether?"

[92].

Ngoài ra, Margaret Mitchell cũng đi vào miêu tả đời sống nội tâm của

một nhân vật khác, nhưng ở mức hạn chế. Thảng hoặc mới thấy bà thể hiện

nội tâm của Ashley, Melanie.

“Mắt nhìn Rhett, bụng nàng (Melanie) nghĩ trước nay mình đã đánh

giá chàng đúng biết mấy trong khi bao nhiêu người khác nhìn nhận sai hoàn

toàn... Người ta bảo chàng thô bạo, báng bổ, bất nhã và thậm chí bất lương

nữa, mặc dầu bây giờ nhiều người thuộc loại tử tế nhất đã bắt đầu thừa nhận

là mình sai. Thế đấy! ngay từ đầu nàng đã biết Rhett là người tốt. Thái độ của

chàng đối với nàng bao giờ cũng hết sức hòa nhã, ân cần, cực kì kính trọng

và thông cảm sâu sắc! Lại nữa, chàng yêu Scarlett biết bao! Cái cách quanh

co vòng vèo chàng dùng để đỡ cho Scarlett một gánh nặng, mới đáng yêu làm

sao.…” [92].

“Melanie đứng dậy, bối rối. Nghĩ đến chuyện mặt đối mặt với Rhett,

lòng nàng đã nao núng. Nàng lạnh tóat người khi hình dung mình phải đấu lý

với một người phát điên vì đau khổ như Mammy miêu tả, thấy tim quặn lại khi

nghĩ đến lúc phải bước vào căn phòng sáng rực, nơi đặt thi hài con bé mà

nàng vô cùng yêu thương. Nàng có thể làm gì đây? Nàng biết nói gì với Rhett

để xoa dịu nỗi đau của chàng và thuyết phục được chàng? Nàng đứng phân

vân một lúc” [92].

Riêng Rhett thì Margaret Mitchell chỉ dùng cách miêu tả trực tiếp, hoặc

thông qua lời nhân vật khác, chứ bản thân Rhett thì không có hình thức độc

thoại nào. Đây cũng là chủ đích của Margaret Mitchell, nhằm tạo cho nhân

vật mang dáng dấp anh hùng này nét bí ẩn và quyến rũ riêng. Và nếu xét về

hiệu quả của chủ ý này thì Margaret Mitchell thành công rực rỡ, minh chứng

là dù cho có bao nhiêu khuyết điểm, Rhett vẫn là hình tượng được độc giả

toàn cầu say mê và chọn làm hình mẫu người đàn ông lý tưởng của mọi thời

đại.

2.2.4.2.Qua hình thức miêu tả thiên nhiên

Khắc họa tâm nhân vật thông qua miêu tả thiên nhiên là một nét để phát

hiện ra dấu ấn phong cách của Margaret Mitchell trong nghệ thuật xây dựng

nhân vật. Nếu hình thức độc thoại nội tâm sẽ giúp người đọc nhận diện trực

tiếp nội tâm nhân vật như được đọc chân tơ kẽ tóc những ý nghĩ thầm kín, thì

với sự kết hợp (kể + tả) này, người đọc lại được tiếp xúc khẽ khàng với những

cảm xúc của

nhân vật, làm

hoàn trọn vẹn

ấn tượng của

mình về từng

nhân vật.

Khi

Scarlett ngồi

trên xe ngựa

đi dự dã yến,

mơ màng nhìn

“ánh nắng ấm

dịu và mùa xuân Georgia trải trước mắt Scarlett với vẻ rực rỡ của nó. Dọc

đường, dâu rừng với lớp lá xanh mềm mại che phủ những con rạch đỏ ngầu

được vạch ra bởi những cơn mưa mùa đông” và nàng đinh ninh “Mình sẽ

nhớ mãi những cái đẹp của ngày hôm nay cho tới chết. Có lẽ, hôm nay là

ngày thích hợp với hôn lễ của mình”. Mình sẽ kể cho con cháu nghe mùa

xuân nầy đẹp như thế nào, đáng yêu hơn mọi mùa xuân chúng được thấy sau

nầy” [25, tr.133], qua đó độc giả cũng đã nhìn thấy nội tâm đáng yêu của cô

gái 16 tuổi Scarlett lúc bấy giờ.

Cũng lúc ấy, cha nàng, Gerald cũng như trẻ trung lại khi được chiêm

ngưỡng “Trời mùa xuân êm ả, cánh đồng của ông tuyệt đẹp, chim chóc líu lo

và ông cảm thấy mình trẻ quá, vui vẻ quá đến nổi chẳng còn nghĩ gì tới ai nữa

cả’ [25, tr.131]. Những cảm xúc hồ hởi với thiên nhiên đã “chỉ điểm” những

suy tư và cảm xúc của nhân vật với đời sống xung quanh – đó là tình yêu

nồng nhiệt dành cho đất đai, cảnh vật của quê hương những ngày yên bình.

Trong khi đó, với khung cảnh “không khí buổi sáng vẫn nặng nề, báo

hiệu một cơn nóng cháy da vào buổi trưa. Con đường trước ngõ trải dài trong

im lặng. Không chiếc xe nào đi qua…” [92], người đọc có thể đồng cảm được

nỗi sợ hãi đang lấp đầy tâm trí Scarlett trước giờ quân Yankee vào Atlanta.

2.2.4.3. Hình thức đối thoại nội tại trong nhân vật

Đây thực chất cũng là một dạng độc thoại nội tâm, nhưng đặc biệt hơn

ở chỗ nó mang tính chất đối thoại, trong đó ta nghe có nhiều giọng điệu cùng

vang lên một lúc. Ví dụ như đoạn độc thoại của Scarlett sau khi Rhett ra đi:

“Bây giờ mình chưa nghĩ đến chuyện đó vội”, nàng dự dằn nghĩ thầm;

vận dụng câu thần chú quen thuộc. “Bây giờ mà mình nghĩ đến nỗi mất

chàng, thì mình phát điên mất. Để đến mai đã”.

“Nhưng”, trái tim đau của nàng phản đối, bác bỏ câu thần chú. “Mình

không thể để chàng đi được! Phải có một cách gì chứ!”

- Bây giờ chưa phải lúc nghĩ đến chuyện đó, nàng nói to, cố đẩy nỗi

buồn khổ xuống đáy tâm thức, cố dựng một con đê chắn ngọn sóng đau đang

dâng lê. Mình sẽ… ờ, ngày mai mình sẽ về ấp Tara” [92].

Đối thoại nội tại giúp cho người đọc hiểu hơn những trở trăn suy nghĩ

của nhân vật trước những biến cố cuộc sống, từ đó hoàn thiện hơn diện mạo

tính cách của nhân vật.

2.2.4.4. Hình thức thư từ

Hình thức thư từ là một dạng khắc họa nội tâm độc đáo, vốn quen thuộc

trong nhiều tác phẩm văn xuôi tự sự. Trong “Cuốn theo chiều gió”, dù có

nhiều lần tác giả trần thuật lại việc có thư, hoặc bức điện gửi từ Charles

(ngoài chiến trường) cho Scarlett, hay từ Tara lên Atlanta, nhưng nó không có

tác dụng miêu tả nội tâm nhân vật. Duy chỉ có qua những bức thư của Asley

gửi cho Melanie là công cụ hữu hiệu để người đọc khai mở nội tâm phức tạp

của nhân vật này.

Đây là một trong những bức thư của Ashley, mà Scarlett đã đọc lén

nhưng không thể hiểu nổi tâm hồn nhạy cảm của chàng:

"Trong những đêm hè nầy anh cứ thao thức thật lâu sau khi doanh trại

đã ngủ yên. Anh nhìn lên bầu trời đầy sao, anh tự hỏi "Tại sao mà mày lại ở

đây, Ashley Wilkes? Mầy chiến đấu cho ai?" "Chắc chắn là không phải chiến

đấu cho danh dự và vinh quang. Chiến tranh là một điều nhơ nhớp trong khi

anh thì không thích bợn nhơ. Anh không phải là chiến sĩ và cũng chẳng bao

giờ mong ước tìm kiếm những danh vọng hão huyền dù là trong nòng đại bác

. Vậy mà ở trận tuyến nầy đang có anh... một kẻ mà Thượng đế đã không an

bài gì hơn là làm cho một nhà quí phái hiếu học ở vùng quê. Melanie, em có

biết tại sao không? Kèn thúc quân không làm máu anh sôi lên được, tiếng

trống trận cũng không lôi cuốn được chân anh. Và anh đang thấy rõ rằng

chúng ta đã bị phản bội, bị phản bội bởi tính kiêu căng của miền Nam cứ tin

rằng một người miền Nam có thể đánh ngã mười hai tên Yankee, cứ tin rằng

vương quốc bông vải có thể chế ngự cả thế giới. Chúng ta cũng bị phản bội

bởi những chữ những câu huênh hoang, những thành kiến, thù hận phát xuất

từ cửa miệng của những người lãnh đạo, những người mà chúng ta tôn sùng

... "Vương quốc bông vải, Chế độ nô lệ, Quyền lợi Tiểu bang, Bọn Yankee

đáng trừng trị!" [92].

2.3. Thành công đặc biệt của Margaret Mitchell trong việc xây

dựng kiểu nhân vật cá tính “lệch chuẩn” - Scarlett và Rhett

2.3.1. Scarlett

Scarlett là một sự pha trộn của cái cũ và cái mới, làm nàng khác biệt

với những người phụ nữ miền Nam khác. Bề ngoài và cách nói chuyện của

Scarlett giống như một hoa khôi miền Nam điển hình, với “làn da trắng như

hoa mộc lan” và “vòng eo 17 inch” và sự thờ ơ với những đề tài ưa thích của

đàn ông như chiến tranh. Tuy nhiên, khác với hầu hết hoa khôi miền Nam,

Scarlett đã được thừa hưởng, từ người cha dân nhập cư, “dòng máu lanh lợi,

trần tục của một người nông dân Ái nhĩ lan”[92]. Nàng là một hỗn hợp của

cái mới và cái cũ, giống như thành phố Atlanta – bối cảnh chủ yếu của tác

phẩm (một sự so sánh Margaret Mitchell đặt ra nhiều hơn một lần), và chính

là cái mới trong nàng đã khiến nàng vượt qua mặt những người phụ nữ đồng

hương lần này đến lần khác: cảm thấy rằng “Nghĩa lớn” (the Cause) không có

gì “thiêng liêng” mà chỉ là “ngốc nghếch”, rồi trở thành một nữ thương gia

thành đạt ở Atlanta thời kỳ sau chiến tranh, và ấn tượng nhất là “rút ra sự can

đảm từ tương lai” thay vì là quá khứ như những người miền Nam cùng thời

đại. “Cái gì đã qua đều thuộc về quá khứ. Những gì đã chết đều đã chết rồi.

…Không còn có thể bước lùi thì dĩ nhiên chỉ còn con đường tiến tới. Trong

vòng năm mươi năm nữa, trên toàn lãnh thổ miền Nam sẽ có vô số đàn bà

chua xót nhìn về dĩ vãng, những người đã chết, gợi lại những kỉ niệm đau

thương vô bổ với tất cả niềm cay đắng. Nhưng Scarlett thì không, nàng sẽ

không bao giờ nhìn lại quá khứ” [25, tr.638].

Chuyện nàng ít có chút nhất quán nào với những điều trên – ví dụ như

tình yêu nồng nàn và kiên định của nàng dành cho Ashley là bằng chứng của

việc nàng bị giấc mơ về một miền Nam cũ cuốn hút nhiều hơn là hiện thực về

một miền Nam mới (đại điện bởi Rhett) – càng làm tính cách của nàng trở

thành một đề tài bình luận ưa thích của những nhà phê bình.

Xét riêng về mặt tính cách, Scarlett là một một người lệch chuẩn một

quý nàng miền Nam. Nàng bất chấp những quan niệm cứng nhắc về đạo lý

mà miền Nam, với hình ảnh dịu dàng ngời ngợi của Melanie, với đại diện là

Ellen và Mammy đã luôn cố gắng rèn giũa nàng trở thành. Và dù độc giả có

phê phán đạo đức kỳ quặc của Scarlett đến mức nào thì cũng khó có người

phụ nữ nào, hay bất kì ai, không cảm thông với hoàn cảnh và khâm phục cá

tính can trường của nàng.

Đơn cử, Scarlett của Margaret Mitchell ngang nhiên có thể nói và làm

những thứ mà vô số phụ nữ dù muốn nhưng không dám làm hay nói ra.

Nhưng ảnh hưởng lịch sử đáng nói nhất là ảnh hưởng hoàn toàn của Scarlett

với nhiều thế hệ kế tiếp nhau ngưỡng mộ những kẻ bắt chước phản ánh sự nổi

loạn trong đầu óc của nàng với xã hội nghiêm khắc. Khi nhớ lại những đam

mê dành cho “Cuốn theo chiều gió” khi còn trẻ, người làm chuyên mục người

Mỹ Ann Landers nói với công luận: “Tôi lập tức nhận ra quyết tâm của

Scarlett không để cho phong tục, khuôn phép, người nào hay sự kiện nào điều

khiển giới hạn và chất lượng cuộc sống của mình” [73]. Và dù đã bảy mươi

năm có lẻ sau khi cuốn sách được xuất bản lần đầu, sự vi phạm những điều

cấm kị của Scarlett vẫn phóng khoáng triệt để và ấn tượng. Làm gì có cuốn

tiểu thuyết nổi tiếng nào, dù trước hay sau đó, dám nhấn mạnh sự thật là nhiều

phụ nữ không bẩm sinh làm mẹ, không thực sự muốn có con và không nên giả

tạo là muốn - hay phải có con- nếu họ không muốn? Thứ mà nữ nhân vật

chính của Margaret Mitchell mở ra trước mắt người đọc là khả năng độc lập,

sự lựa chọn vận mệnh và cuộc đời của mình.

Trong khi đó, cũng là Scarlett, nhưng so sánh với nhân vật của Ripley

trong phần hậu đã thay đổi một khác thường khi nhất quyết trở thành người

mẹ tốt nhất trong lịch sử nhân loại. Trong phần hậu này, ngay khi Cat - đứa

con thứ 3 của Scarlett chào đời, nàng đã yêu thương nó một cách không điều

kiện, không đòi hỏi, không nguyên do, không nghi ngờ, không trói buộc,

không kiềm giữ, không bản ngã.

Đứa trẻ của Scarlett, ‘Cat’ O’Hara “không bị ràng buộc bởi luật lệ.”

“Nó lang thang khắp rừng và đồng cỏ như một con mèo hoang đang ở nhà.”

“Tìm kiếm Cat là vô ích thôi.” “Nó có thể ở bất cứ đâu.” “Nó chỉ xuất hiện

khi có một cánh cửa đang mở.” Hạnh phúc chưa, không cần phải lo lắng cho

con bé, bởi vì nó “lúc nào cũng về nhà đúng bữa ăn”. “Scarlett không thể

tưởng tượng được làm sao con bé biết mấy giờ mà về, nhưng mà Cat không

bao giờ về trễ.” Nhưng Scarlett “quyết tâm không trói buộc con mình” mặc dù

“điều này làm những người thợ sơn khá là lo lắng khi thấy con bé đang ở trên

đầu giàn giáo của họ.” [31].

Mong muốn trở thành người mẹ tốt nhất “trong lịch sử nhân loại” bằng

cách chỉ cần “trang bị” một thái độ yêu thương, bàng quan và một đứa trẻ

biết tự lo cho nó như một con mèo là đủ? Thật ra một con mèo cũng cần sự

chăm sóc, nói chi một đứa trẻ. Thế nhưng, ngay khi là một đứa trẻ mới sinh,

Cat của Scarlett “đã có một khả năng vô tận tự mua vui cho mình”, nó không

bao giờ khóc và không bao giờ quấy. Tương tự, khi là một đứa bé 4 tuổi, nó

không bao giờ rầu rĩ, và không bao giờ than van. “Nó lúc nào cũng bận rộn

với những trò chơi nó tự tạo ra cho mình.” Con bé cũng có một ảnh hưởng

thần kỳ làm cho Scarlett hồi sinh “sự mềm mại dịu dàng của hy vọng và tuổi

trẻ và sự dịu dàng dần dần trở lại”. Và việc có một đứa trẻ tuyệt vời như thế

đã làm cho Scarlett thêm quyến rũ bội phần trong mắt đàn ông. Bá tước

Fenton đẹp trai và giàu có đến hoang đường đã cầu hôn Scarlett và cho nàng

trở thành nữ bá tước nếu như nàng sinh cho ông một người thừa kế linh động,

can đảm và độc lập như Cat. Vô tình, câu chuyện về cô Scarlett mới này đã

tạo nên những ảo tưởng tai hại và vô trách nhiệm về sự hấp dẫn đầy gợi tình,

đầy sung sướng của việc làm mẹ, làm vậy chỉ để nhét đầy túi tham thì quả

thật là một sự xuyên tạc.

So chân dung của Ripley về một Cat hoàn hảo với chân dung của

Margaret Mitchell về đứa con trai của Scarlett, Wade Hampton, đang đói, sợ

hãi và rên rỉ, rồi cả đứa con gái rất-người của nàng, Ella. “Đứa bé của

Scarlett là một đứa con gái, một con bé nhỏ xíu đầu hói, xấu xí như một con

khỉ trụi lông”, đứa con mà mỗi khi Scarlett đọc sách cho nó, luôn cắt ngang

với “những câu hỏi chẳng liên quan gì đến truyện và quên mất nó đã hỏi cái

gì trước khi Scarlett nói thành tiếng câu trả lời” [92]. Và hãy so sánh số phần

trăm nhỏ xíu của những người đàn ông tìm đến những bà mẹ đơn chiếc để

cưới và bảo vệ với con số khổng lồ những kẻ bỏ rời những bà mẹ trẻ với con

của họ trong đời sống và văn chương trước tới nay, để thấy sự lãng mạn thái

quá của Ripley. Những biên tập viên tờ New York Times đã thể hiện lo lắng

thật sự về sự khắc họa việc làm mẹ như một liều thuốc thần kỳ đầy lãng mạn

và hấp dẫn trong phần hậu này. Một biên tập viên giải thích, “bởi vì khó mà

giữ được đam mê sau thời kỳ sinh con, nên văn chương đã tăng sức mạnh cho

những mộng tưởng rằng điều đó là khả dĩ” [73].

Cuốn sách của Ripley, hậu “Cuốn theo chiều gió” có ý nghĩa tương

đương một con la được bán giữa những con ngựa mà chẳng gạt ai được lâu.

Mục đích tích cực duy nhất của nó là đã làm nổi bật lên sự can đảm và chân

thật của tác phẩm gốc. Và dĩ nhiên, kinh doanh trên sự nổi tiếng toàn cầu của

“Cuốn theo chiều gió” (dù là ai viết hậu gì gì nữa thì cũng sẽ được bán chạy

tương tự như vậy), “Scarlett” đã có được một doanh thu kỷ lục, 2 triệu bản in

bán hết trong lần xuất bản đầu tiên. Và những “quả bom tấn” đưa cho công

chúng bất cứ gì họ muốn có vẻ sẽ thúc giới truyền thông ăn theo “thuốc”

chúng ta với những liều ngày càng tăng của những ảo mộng về việc làm mẹ.

Như Margaret Mitchell đã nhắc chúng ta, cái mà người ta nghĩ người ta muốn

và cái mà người ta thật sự muốn là hai thứ khác nhau. Người ta có xu hướng

tin vào tiểu thuyết thời thượng, không chỉ vì người ta muốn nó thành hiện

thực, mà còn bởi vì tin như thế là thời thượng. Đó là lý do vì sao “Scarlett”

của Ripley sau một thời gian tạo “sốt” thì cũng phải trao trả quyền lực thật sự

về một tác phẩm xứng đáng nằm trong tâm trí độc giả, về một tác phẩm thật

nhất, người nhất, và cũng rung động lòng người nhất – “Cuốn theo chiều gió”.

2.3.2. Rhett

Quá trình phát triển tính cách của nhân vật Rhett được tác giả xây dựng

một cách có logic tạo sự hấp dẫn cho người đọc. Nó không đơn điệu, dễ đoán

mà lắm lúc quanh co khúc khuỷa với những bước ngoặt bất ngờ.

Đối với miền Nam, Rhett là người con trai của gia đình Charleston

danh tiếng. Trong gần suốt thời gian chiến tranh anh là một kẻ trốn chạy khỏi

vòng chiến, vận chuyển nhu yếu phẩm cho những vùng chiến tranh ác liệt.

Sau khi Atlanta bại trận, anh gia nhập quân Ly khai và phục binh cho đến khi

cuộc chiến kết thúc. Đối với các nhân vật trong truyện, anh là một người hâm

mộ tận tuỵ của Melanie Wilkess và luôn luôn giúp đỡ nàng; anh cũng là một

người bạn của đàn ông miền Nam khi mạo hiểm bảo về họ lúc đảng Ku Klux

Klan bị phát hiện bởi chính quyền miền Bắc, và dĩ nhiên, anh đã yêu Scarlett

suốt cuốn tiểu thuyết, và cưới nàng trong nửa sau của truyện. Sự liên hệ của

Rhett đã liên tục bị lời nói và hành động của anh làm suy yếu đi. Khi Scarlett

biết về gia đình danh giá của Rhett, nàng cũng biết được rằng “họ thậm chí

không thèm nói chuyện với anh” bởi vì “anh đã bị West Point đuổi học” [92]

và sau đó đã từ bỏ danh dự miền Nam khi từ chối cưới cô gái anh đã ở với

suốt đêm. Bản thân anh cũng thừa nhận với Scarlett rằng cuộc vây hãm “là cơ

hội làm ăn” mà khi anh không còn “làm ra tiền từ nó” nữa thì anh sẽ từ bỏ, và

anh đã vạch sẵn kế hoạch để làm ra một gia tài từ cái “đống tàn dư” của cái

nền văn minh miền Nam trước nội chiến. Và ngay cả trong lời tuyên bố sẽ gia

nhập quân đội Ly khai cũng đầy rẻ rúng dành cho cả chính nghĩa và vai trò

của anh trong đó: “tôi cũng không hiểu và tự tha thứ cho sự ngu ngốc của

chính tôi. Tôi đâm chán con người của tôi khi phát hiện ra mình cũng còn tính

anh hùng rơm. Nhưng miền Nam đẹp đẽ của chúng ta đang cần thêm lính…”

[25, tr.582].

Tất cả sự rẻ rúng đó, dĩ nhiên, cũng không thể nào che dấu được sự thật

là anh đã gia nhập quân đội, mạo hiểm tính mạng cho “Nghĩa lớn” mà từ

trước đến giờ anh đã nhất quyết khinh miệt. Rõ ràng, đã có một sự thay đổi

trong tư tưởng của anh, và những sự kiện của nửa sau cuốn tiểu thuyết sẽ tiếp

tục sự phát triển ấy.

Rhett Butler lần đầu xuất hiện như một kẻ tính toán, lạnh lùng và độc

miệng chỉ trích. Anh từ chối ngủ quên trong sự hào hứng và tự tin về cuộc

chiến sắp tới như những chàng trai khác trong buổi dã yến. Thật ra, anh cố hết

sức để làm sự hứng khởi của họ xẹp xuống khi bình thản nhận xét rằng miền

Nam “không có nhà máy, xưởng đúc, xưởng đóng tàu, hay mỏ sắt và mỏ

than”, rằng nó chỉ có “bông vải, nô lệ và tự cao tự đại”, và rằng miền Bắc sẽ

“quét sạch hết họ trong một tháng” [92]. Thực tế là, anh sẽ vui mừng hưởng

lợi từ sự thảm bại của “nghĩa lớn”, như sau này anh hớn hở thừa nhận với

Scarlett trong bữa tiệc ở Atlanta.

Nếu đó là tất cả suy nghĩ của Rhett về miền Nam, thì anh ta rõ ràng là

một kẻ vụ lợi, một kẻ không có lý tưởng nào lớn lao. Nhưng thật ra, anh cũng

từng triết lý một sự khác biệt về quan điểm với lối sống miền Nam cũ. Trong

lúc giải thích cho Scarlett tại sao anh bị gia đình Charleston của mình tước

quyền thừa kế, anh đơn giản nói rằng “anh không nghe lời Charleston và

cũng không thể”. Lý do không phải chỉ là bất đồng trong gia đình, mà là,

trong mắt Rhett lúc đó thì: “Cách sống của người miền Nam thì cổ như là cái

chế độ phong kiến thời Trung cổ vậy. Nó tồn tại được tới giờ đã là kỳ tích rồi.

Nó phải biến đi, và nó đang biến đi đấy” [92]. Sự ghét bỏ đó tưởng chừng là

được nghĩ kỹ, có lý và vĩnh viễn.

Tuy nhiên, Rhett không giữ mãi cái thái độ đó với miền Nam, mà trong

những lúc anh chọn việc ủng hộ miền Nam, và với những động lực đằng sau

sự lựa chọn đó, sự phát triển trong tính cách anh đã lộ ra. Lần đầu tiên, và lần

bất ngờ nhất là khi anh gia nhập quân đội Ly khai sau khi Atlanta thất trận.

Như đã nhắc qua ở trên, bản thân Rhett không có một động lực đặc biệt nào

cho hành động đó, đổ thừa lên hoặc là “sự uỷ mị lẩn lút trong tất cả những…

người miền Nam”, sự hổ thẹn, hoặc là “sự hào hiệp của Đông-ki-sốt” [92].

Bất kể là điều gì anh đang cảm thấy, nguyên nhân của nó đã tương đối rõ

ràng: những khung cảnh dọc đường mà anh và Scarlett đã chứng kiến khi hai

người đi qua đám hoang tàn của Atlanta. Rhett có thể muốn vụ lợi từ sự huỷ

diệt của miền Nam, nhưng anh đương nhiên là không thích thú gì khi phải tận

mắt chứng kiến sự huỷ diệt đó.

Mặc dù sự lựa chọn của Rhett khi gia nhập quân đội đã thể hiện một sự

dũng cảm nhất định, về cả đạo đức và thể chất, đang lẩn lút đằng sau lớp vỏ

bọc vụ lợi, chuyện đó không hẳn là đã chứng tỏ được một sự thay đổi sâu sắc

trong tính cách của anh. Điều này đặc biệt đúng khi sau chiến tranh, anh đã

không những giữ được một gia tài anh đã bòn rút được từ nó, mà còn khuyếch

trương cái gia sản đó bằng cách làm quen và hợp tác với những tên Yankee và

bọn đầu cơ chính trị ồ ạt kéo vào miền Nam thời kỳ Tái thiết. Nhưng khi

Scarlett gặp lại anh lần đầu sau những năm chiến tranh, anh đang ở trong nhà

tù quân đội Yankee, chờ án tử vì đã giết một “người da đen dám lăng mạ một

phụ nữ da trắng”. Một hành động như thế không giống chút nào với cái tính

tư lợi của Rhett, nhất là khi anh đang làm thân với những kẻ hiện giờ đang

giam giữ anh. Nhưng anh đã dễ dàng thừa nhận hình phạt, nói rằng: “Tôi đúng

là đã giết thằng da đen đó. Hắn dám lăng mạ một phụ nữ, và một quý ông

miền Nam thì có thể làm gì khác?” [92].

Sự chuyển biến bất thường này, khi đó, có nguyên do rõ ràng hơn là sự

gia nhập quân đội của Rhett. Nhằm giữ một kẻ da đen đụng chạm một phụ nữ

da trắng như một kẻ ngang hàng, Rhett đã sẵn sàng rũ bỏ hết mọi gia sản và vị

trí anh đã dày công kiếm được. Ta cũng có thể nhận xét tương tự với việc

Rhett giúp đỡ những người đảng Ku Klux Klan. Mặc dù mục đích trực tiếp

của Rhett trong việc tạo ra một bằng chứng ngoại phạm giả cho những người

đàn ông đó là nhằm bảo vệ Ashley Wilkes khỏi bị treo cổ - và nhờ vậy, bảo vệ

Melanie, người Rhett luôn luôn ngưỡng mộ - thật khó mà hiểu vì sao anh phải

lao tâm như thế, và mạo hiểm như thế chỉ để cứu một người đàn ông anh luôn

xem thường. Nhưng nếu chúng ta nhớ rằng cuộc hành quyết của đảng Klan là

do một gã da đen và một tên da trắng

thấp hèn định cưỡng bức Scarlett, sự

ủng hộ của Rhett dành cho đảng

Klan trở thành hợp lý, phù hợp với

hành động trên của anh.

Anh đã nhận ra rằng điều mà

anh thực sự muốn là “cuộc sống yên

bình đường hoàng mà những người

dịu dàng đã sống trong những ngày

đẹp đẽ ôn hoà đã qua” [92]. Anh

biết rõ rằng những ngày cũ đã ra đi,

và anh có thể cũng đã biết, trong

trong góc nào của tiềm thức rằng, chúng tuy lỗi thời thật, nhưng chúng đã tốt

hơn nhiều cái cuộc sống của công cuộc Tái thiết này. Và vì thế, anh đi “săn

tìm những thị trấn cổ xưa và những đất nước cổ xưa, nơi mà những ngày cũ

vẫn còn nương náu lại.

Rhett Butler đã phát triển từ một kẻ hay chỉ trích, đầy cay độc và chỉ

quan tâm đến bản thân trở thành một quý ông miền Nam hoài cổ là do chính

sự phát triển ý thức về những khả năng thay đổi của miền Nam trong công

cuộc Tái thiết.

Như đã nói, thành công nhất của Margaret Mitchell về bút pháp tiểu

thuyết chính là trong xây dựng cốt truyện và nhân vật. Xét riêng về nhân vật,

thì cả 4 nhận vật chính (cùng với Ashley và Melenie) đều để lại ấn tượng sâu

đậm trong lòng người đọc, nhưng về mức độ “đời sống hóa” thì phải nhấn

mạnh đến cặp đôi Scarlett và Rhett. Họ đặc biệt, cuốn hút, hấp dẫn, không

phải bởi họ là những con người lí tưởng lộng lẫy bước ra từ một thời đại huy

hoàng, mà là những con người bình thường và lệch chuẩn, nhưng dám nghĩ

dám làm, dám đương đầu vượt qua thử thách và trụ vững trong cơn gió bụi

của thời cuộc. Ngày nay, những chàng trai cô gái tìm thấy trong họ những

hình mẫu cá tính mơ ước, tìm thấy sự an ủi trong những biểu hiện tâm lí tình

cảm có lúc tàn nhẫn, vô tâm nhưng cũng có lúc đầy lòng nhân và quả cảm. Vì

đơn giản, con người hoàn hảo cổ tích chỉ là kết quả của mộng tưởng, và

không ai trên cõi nhân gian hiện đại lại muốn trở thành như vậy. Chẳng cần

đến những đột phá bất ngờ về nghệ thuật, Margaret Mitchell đã “hạ gục” độc

giả bằng chính những nhân vật sắc nét không lẫn vào đâu được của mình.

Chương 3: NGHỆ THUẬT TRẦN THUẬT

Khám phá nghệ thuật một tác phẩm tự sự không thể bỏ qua yếu tố trần

thuật đã được thực hiện như thế nào. “Sự trần thuật trong nghĩa trực tiếp,

chặt chẽ là việc chỉ ra bằng lời những gì đã xảy ra” [29, tr.64]. Trần thuật có

ý nghĩa quan trọng với thể loại tiểu thuyết, vì nó là cầu nối để tạo nên mối

quan hệ khắng khít giữa tác phẩm với với người đọc, đồng thời thể hiện

phong cách và tài năng của người cầm bút. Nói cách khác, cái hay của một

câu chuyện không phải là nó như thế nào, mà nó được kể ra sao.

Khi bàn về nghệ thuật trần thuật, trước tiên cần đề cập đến điểm nhìn

trần thuật. Nghĩa là khi đó người trần thuật đứng gần hay xa, trong cuộc hay

ngoài cuộc, cách biệt hay hòa hợp với đối tượng trần thuật. Sự phân biệt giữa

hình tượng tác giả và người trần thuật có mối liên hệ chặt chẽ với những kiểu

trần thuật khác nhau. Về cơ bản, có thể phân biệt hai kiểu trần thuật: trần

thuật khách quan ngôi thứ 3 vô nhân xưng và trần thuật chủ quan ngôi thứ 1

xưng “tôi”. Kiểu đầu tiên, người trần thuật gần như đồng nhất với hình tượng

tác giả, mang tiếng nói, quan điểm của tác giả. Kiểu này người trần thuật chỉ

đóng vai trò trung gian chứng kiến sự việc, hạn chế tối đa việc bộc lộ cảm xúc

để đảm bảo tính khách quan cho câu chuyện. Kiểu thứ 2, người trần thuật

cũng chính là nhân vật xưng “tôi”, điểm nhìn của người trần thuật và nhân vật

trùng nhau, người đọc khó phân biệt rõ ràng nhân vật nói hay người trần thuật

nói. Kiểu này, người trần thuật đã hiện diện với tư cách nhân vật tham gia

tương tác với các nhân vật còn lại, nên việc bộc lộ cảm xúc cũng mang tính

chủ quan hơn.

“Cuốn theo chiều gió” sử dụng lối trần thuật khách quan ngôi thứ 3 với

người trần thuật vô nhân xưng. Điểm đặc biệt là người kể chuyện tuy không

hiện diện nhưng không hoàn toàn lạnh nhạt, dửng dưng, “biết tuốt”, mà dào

dạt tình cảm ẩn đằng sau ngôn ngữ tái hiện, miêu tả, với một giọng điệu trong

sáng nhưng tràn trề tình cảm. Margaret Mitchell đã thể hiện sự mới mẻ và đột

phá ở kiểu trần thuật biến tấu, kết hợp dưới dạng trần thuật khách quan nửa

trực tiếp có nhiều bình luận và trữ tình ngoại đề, tạo nên một lối kể chuyện

giàu cảm xúc và chân thực.

Nằm trong xu hướng chung của tiểu thuyết hiện đại, điểm nhìn trần

thuật cũng ngày càng trở nên đa dạng. Đơn nhất điểm nhìn của người trần

thuật đã không còn là xu thế, mà việc di chuyển điểm nhìn sang nhân vật hoặc

tạo nhiều điểm nhìn trong một tác phẩm đã trở thành xu hướng sáng tác của

các nhà tiểu thuyết hiện đại. Trong “Cuốn theo chiều gió”, điểm nhìn trần

thuật thuộc về người kể chuyện vô nhân xưng và chuyển dịch sang nhân vật

chính Scarlett, thỉnh thoảng đặt vào một nhân vật còn lại (Ashley, Melanie,

Charles…). Cách đa dạng điểm nhìn này tạo cho người đọc nhiều góc độ khác

nhau trong quan sát và phản ánh hiện thực. Dưới đây sẽ đi vào những hình

thức trần thuật cơ bản mà Margaret Mitchell đã thể hiện trong tác phẩm.

3.1. Trần thuật khách quan vô nhân xưng

Đây là hình thức trần thuật chủ đạo trong “Cuốn theo chiều gió”. Suốt

tác phẩm, Margaret Mitchell kể với người đọc câu chuyện chiến tranh và tình

yêu với tâm thế của một người trần thuật biết rõ mọi sự kiện, biến cố của nhân

vật. Ở đây, người kể không thuộc vào thế giới truyện mà chỉ quan sát, kể lại,

kiêm vai trò dẫn dắt, điều khiển, tổ chức diễn biến hành động cho nhân vật.

Do không tham gia trực tiếp vào biến cố truyện nên điểm nhìn của người kể

hết sức linh hoạt, không bị hạn chế bởi thời gian, không gian. Người kể còn

có thể dễ dàng di chuyển điểm nhìn từ nhân vật này sang nhân vật khác.

Khoảng cách giữa người kể và nhân vật luôn được rút ngắn tối đa.

Trần thuật khách quan giúp Margaret Mitchell có thể tái hiện lại quang

cảnh thiên nhiên xinh tươi trù phú của vùng Georgia, nam Hoa Kì: “Đó là

một vùng đất đỏ hoang sơ, đỏ như màu máu, sau các cơn mưa phai như gạch

nung vào mùa nắng, và đó cũng là vùng sản xuất loại bông vải tốt nhất thế

giới. Đó là một miền gồm toàn những ngôi nhà trắng xinh xinh, những cánh

đồng lặng lẽ và những dòng nước lờ đờ, nhưng đó cũng là một miền có lắm

sự tương phản giữa ánh nắng chói chang và bóng mát dày đặc” [92].

Hay làm nổi bật vẻ đẹp của một thành phố trẻ và năng động như

Atlanta: “Thành phố nhỏ không còn nữa và bộ mặt của đô thị tiến bộ nhanh

chóng này đã trở nên rộn rịp, hoạt động không ngừng nghỉ. Cảnh tượng náo

nhiệt đó đã làm cho Scarlett, vốn quen thuộc với cảnh nhàn rỗi và yên tĩnh,

nhưng nàng vẫn yêu thích nó dù muốn ngừng thở. Một không khí sôi động

bao trùm thành phố làm cho nàng cảm thấy chới với dường như nhịp tim gấp

rút của thành phố đang cùng một nhịp đập với tim nàng” [92].

Nhân đó, Margaret có thể bàn luận thoải mái về thói quen, tính cách,

lối sống của con người miền Nam tại nơi này: “Cuộc sống ở hạt Clayton,

miền Bắc Georgia hãy còn mới mẻ và có phần sống sượng so với trình độ ở

các hạt Augusta, Savannah và Charleston. Người miền Nam kỳ cựu và

nghiêm trang nhất thường nhìn dân sống ở cao nguyên Georgia với con mắt

khinh thường, nhưng ở đây tại miền Bắc Georgia, vấn đề thiếu sót những

điểm cầu kỳ trong nền giáo dục cổ điển chẳng có gì đáng cho là xấu hổ, miễn

là người đàn ông có đủ khả năng để thực hiện những việc thích nghi. Và

trồng bông vải, cuỡi ngựa hay bắn giỏi, khiêu vũ nhẹ nhàng, biết hầu chuyện

nữ giới một cách lịch thiệp và biết uống ruợu như một khách hào hoa là tất cả

những gì đáng kể” [92].

Bằng lối trần thuật khách quan vô nhân xưng, Margaret Mitchell dễ

dàng “chen” ngang quá trình trần thuật đang ở thời gian hiện tại bằng một

câu chuyện khác trong quá khứ, để làm rõ về lai lịch, xuất xứ của nhân vật

được giới thiệu, tạo nên kiểu kết cấu truyện trong truyện độc đáo. Như những

câu chuyện về Ellen, Gerald, về Rhett… Nhân mạch tâm lí của Scarlett về sự

khác biệt quá lớn về tính cách của 2 đấng sinh thành, người kể chuyện đã

“bắt” sang câu chuyện cuộc đời của Gerald và Ellen với những trang đời quá

khứ còn chưa xa: “Nhưng Scarlett đã lầm, vì rằng nhiều năm về trước, Ellen

Robillard của Savannah cũng cười ngớ ngẩn như bất cứ một cô gái nào ở tuổi

15 trong thành phố duyên hải nên thơ đó, cũng thức trắng đêm với bạn bè,

trao đổi tâm tình, tiết lộ tất cả các bí ẩn của đời mình - chỉ trừ một việc. Đó là

năm mà Gerald O Hara, lớn hơn Ellen 25 tuổi bước vào cuộc đời bà - và đó

cũng là năm mà người anh họ trẻ trung, mắt đen huyền, Philippe Robillard,

bước ra khỏi đời bà. Khi Philippe với đôi mắt long lên sòng sọc, và với điệu

bộ hung hãn, vĩnh viễn rời bỏ Savannah, người con trai đó cũng mang theo

luôn ngọn lửa lòng của Ellen, để cho anh chàng Ái Nhĩ Lan chân vòng kiềng

kia kết hôn với một cái vỏ sò trống rỗng nhưng xinh xắn” [92].

Giữ vai trò quyền năng trong trần thuật, dù cho sự tưởng tượng của

người đọc có hồi hộp và âu lo đến đâu, người kể chuyện vẫn giữ được một

phong thái nhịp nhàng, thậm chí hài hước khi thuật lại những giờ phút gay

go, dầu sôi lửa bỏng của chiến tranh. Một đoạn miêu tả chiến tranh trong tác

phẩm: “…Hôm sau, dưới một trận mưa nóng, trong bầu không khí ngột ngạt,

đội quân bại trận tiến vào Atlanta. Quân lính bị kiệt sức vì đói, mệt sau sáu

mươi ngày đêm chiến đấu và rút lui. Những con ngựa gầy trơ xương trông

như những bù nhìn. Những khẩu đại bác và những xe kéo pháo được buộc

vào nhau bằng bất cứ thứ gì, những mẩu dây thừng hoặc những sợi dây da.

Nhưng đấy không phải là một đội ngũ mất kỷ luật, bại trận hoàn toàn. Họ

mặc những bộ quần áo rách một cách ngang tàng. Những mảnh vải đỏ của cờ

hiệu giương ra dưới trời mưa, mọi người đi trong hàng ngũ có trật tự. Ông

già Joe đã dạy họ biết cách rút. Ông già Joe đã làm cho cuộc rút quân thành

một kiệt tác và chiến lược. Với những bước nhịp nhàng, các chiến sĩ râu tóc

bù xù, quần áo rách rưới, đi xuống phố Tội Lỗi theo âm điệu ?Maryland!

Maryland của tôi? và tất cả mọi người đều đổ ra ngoài cửa để chiêm ngưỡng

họ. Thắng hay bại, những người lính đó vẫn là người của họ” [92].

Đặc biệt, lối trần thuật khách quan giúp cho Margaret Mitchell có thể

vận dụng vốn kiến thức báo chí phong phú của mình trong lĩnh vực lịch sử,

địa lý. “Cuốn theo chiều gió” tái hiện lại lịch sử Hoa Kì những năm nội

chiến, tức 1861-1865, trong khi thời điểm Margaret bắt tay viết cuốn sách là

những năm 1926 – 1936, điều này đòi hỏi bà phải có một quá trình khảo cứu

tài liệu một cách nghiêm túc, công phu và có cơ sở lịch sử hẳn hoi. Những

trang viết của bà với lối trần thuật mạch lạc, chính xác mang văn phong báo

chí đã cho thấy điều này.

Bà vận dụng lối thuật chuyện khách quan khi miêu tả về xuất xứ ban

đầu của thành phố Atlanta: “Ngày Gerald lên miền Bắc Georgia, chẳng có

một Atlanta nào, ngay cả cái bề ngoài cho ra vẻ một ngôi làng cũng không và

đất đai hoang dại. Nhưng năm sau, 1836, chính phủ cho phép thành lập

mộtđường xe lửa theo hướng Tây Bắc xuyên qua lãnh thổ của thổ dân da đỏ

Cherokee vừa nhượng lại. Thiết lộ dự định chạy tới Tennessee và miền Tây

thật là rõ ràng và xác định, nhưng khởi điểm đặt tại Georgia vẫn còn lờ mờ,

cho đến một năm sau, một viên kỹ sư cắm một cây tiêu trong đất sét đỏ đánh

dấu phần cuối cùng của con đường nơi miền Nam. Và Atlanta chào đời với

cái tên Terminus, bắt đầu mở mang từ đó” [92].

Hơn thế nữa, lối trần thuật này còn thể hiện ở những thông tin về nhân

vật lịch sử, những địa danh nổi tiếng của nước Mỹ trong thời nội chiến, như

đoạn văn sau:

“…Sherman không đợi cho Hood có thì giờ để chuẩn bị tấn công. Một

ngày sau khi thay đổi cách chỉ huy, tướng Yankees lao vào thành phố nhỏ

Decatur cách Atlanta sáu dặm, chiếm nó và cắt đôi đường sắt, con đường nối

Atlanta với Auguusta, với Charleston, với Wilmington, với Virginie. Sherman

đã giáng một đòn nặng vào Liên bang. Ðã đến lúc phải hành động. Atlanta

yêu cầu người ta làm một vấn đề gì đó. Thế rồi một buổi trưa ngột ngạt tháng

Bảy, nguyện vọng của Atlanta được toại nguyện. Tướng Hood lôi người ra

khỏi hầm hào, ném họ vào các tuyến xanh, chống lại binh lính của Sherman

đông hơn gấp hai lần. Ông lao vào quân Yankees ở phía bờ sông Pecher”

[92].

Có thể nói, lối trần thuật khách quan vô nhân xưng, dù không mới,

nhưng đã có được sức hấp dẫn đặc biệt nhờ vào sự uyển chuyển khéo léo

trong cách vận dụng kiến thức trên nhiều lĩnh vực cùng giọng điệu hài hước

và lãng mạn của Margaret Mitchell.

3.2. Trần thuật nửa trực tiếp

Lời nửa trực tiếp là “lời người trần thuật nhưng lại thấm nhuần từ

vựng, ngữ nghĩa và cấu trúc ngữ pháp của lời nói nhân vật, thấm nhuần ngữ

điệu tình cảm và suy nghĩ của nhân vật” [2, tr.76].

Sử dụng lời nửa trực tiếp là đặc trưng của nghệ thuật trần thuật trong

“Cuốn theo chiều gió”. Cũng là kiểu trần thuật khách quan hóa, nhưng lối trần

thuật này lại không giấu nổi những cảm xúc tình cảm dạt dào đầy chủ quan

của người kể. Khi đó, người kể một mặt cố tình tách mình ra khỏi diễn biến

câu chuyện, nhưng mặt khác lại hòa mình với nhân vật để khám phá nội tâm

của nhân vật, thậm chí có khi người kể tự rút lui để nhân vật tự tìm đến với

độc giả. Điểm nhìn người kể và nhân vật gần như đã hòa làm một. Lời kể khi

đó được vận dụng linh hoạt khi là lời nửa trực tiếp của tác giả phát biểu thay

tâm trạng, cảm xúc suy nghĩ của nhân vật, khi thì lời của chính nhân vật.

Đây là một đoạn trong tác phẩm, đang lời trần thuật của người kể, thì

có những câu người đọc khó lòng phân biệt đâu là lời của người kể, đâu là lời

của Scarlett: “Nàng sẽ là một phụ nữ quý tộc đúng theo cung cách của miền

Nam như mẹ nàng, lúc đó người nào cũng yêu mến nàng như yêu mến Ellen

và sẽ ca tụng lòng vị tha của nàng rồi gọi nàng là “phu nhân đại lượng". Một

ngày kia! Nhưng bây giờ thì không, mặc dầu ai muốn gièm pha thế nào

cũng được. Bây giờ không phải lúc để làm ra vẻ một mệnh phụ phu nhân.

Lão Peter đã nói đúng. Sau khi nghe chuyện, nàng Pitty bàng hoàng, ngã

bệnh và đêm đó chứng đau lưng của Peter trở nặng khiến lão không thể đánh

xe được nữa. Scarlett đành phải tự đánh xe, làm tay nàng bắt đầu chai trở

lại” [92].

Thường ở lời nửa trực tiếp, việc chuyển ngôi từ người kể chuyện sang

lời nhân vật là một hiện tượng dễ thấy. Khi đó, vẫn là lời người kể, nhưng

ngữ điệu lại của nhân vật.

“Nằm dài trên giường, đắm mình trong ánh trăng, Scarlett hình dung

suốt cảnh ấy. Nàng tưởng tượng tới sự ngạc nhiên và hạnh phúc hiện rõ trên

mặt Ashley khi nàng xác định là nàng thật lòng yêu chàng và nàng sẽ được

nghe những lời chàng phải nói để cầu hôn. Tự nhiên là nàng sẽ trả lời rằng

nàng không thể nghĩ tới chuyện kết hôn với một người đàn ông đã đính ước

với một cô gái khác, nhưng chàng sẽ cố van nài và nàng sẽ làm như bị thuyết

phục. Kế đó, cả hai cùng quyết định trốn đi Jonesboro ngay xế trưa hôm ấy

và... Ủa ! Trong đêm mai vào giờ nầy nàng có thể đã là bà Ashley Wilkes!

Scarlett ngồi bật dậy trong vòng tay ôm gối và trong lúc lâu tràn ngập hạnh

phúc, nàng thấy mình đã là bà Ashley Wilkes - vợ của Ashley! Nhưng một

cảm giác lạnh buốt bỗng xua tới. Nếu mọi việc không tiến hành theo một

chiều thuận lợi? Nếu Ashley không khẩn cầu nàng trốn đi với chàng? Nàng

xua đuổi một cách quả quyết tư tưởng đó ra khỏi óc” [92].

Kiểu trần thuật nửa trực tiếp có thể biểu hiện dưới dạng độc thoại nội

tâm, đằng sau những từ ngữ chỉ trạng thái tình cảm của nhân vật như: nghĩ, tự

nhủ, khiến, cảm thấy, cho rằng, biết…

“Nhìn cha đứng trong bóng tối cuối ngày, tự nhiên không hiểu sao

Scarlett bỗng cảm thấy ấm áp trước sự hiện diện của người. Có một cái gì

rắn rỏi và bình dị từ người ông toát ra khiến nàng được an ủi.”[25, tr.50].

“Nàng đã không hiểu hai người nàng yêu, nên đã mất cả hai. Giờ đây,

sau bao lâu dò dẫm, nàng thấy ra rằng nàng hiểu rõ Ashley, nàng ắt chẳng

bao giờ yêu chàng, và nếu nàng hiểu được Rhett, nàng ắt chẳng bao giờ mất

chàng. Nàng buồn bã tự hỏi: Có bao giờ mình thật sự hiểu ai trên đời này?”

[92].

“Quai hàm nàng run lên trước khi nàng kịp cắn chặt răng lại. Đi xa?

Không, gì cũng được, trừ cái đó! Thiếu chàng, làm sao nàng có thể tiếp tục

sống? Tất cả đã rời bỏ nàng, tất cả những người thân thiết trừ Rhett. Không

thể để chàng đi nốt. Nhưng làm thế nào nàng có thể ngăn chàng lại? Nàng

thật bất lực trước đầu óc lạnh lùng và những lời hờ hững của chàng” [92].

Có khi dạng độc thoại nội tâm cũng có thể hòa quyện với lời văn của

người trần thuật, mô tả tâm trạng nhân vật bằng lời nửa trực tiếp mà không có

ranh giới tách bạch về mặt hình thức. Đoạn văn sau đây là một ví dụ: “Dù hắn

hay chọc giận, nàng vẫn thấp thỏm mong hắn đến thăm. Người hắn như tỏa

ra một thứ gì khích động mà nàng không phân tách được, một cái gì khác xa

những người đàn ông mà nàng quen biết. Có cái gì ngây ngất nơi thân hình

lực lưỡng của hắn nên mỗi lần hắn bước vào một gian phòng người ta có cảm

tưởng như vừa chạm mạnh vào một khối thô cứng nào đó. Có cái gì ngạo mạn

và châm biếm trong ánh mắt đen thẳm của hắn làm khơi dậy ở Scarlett lòng

thèm muốn được chế ngự hắn. Nàng bối rối thầm nghĩ: "Làm như mình yêu

hắn!" [92].

Dùng lời nửa trực tiếp, Margaret đã miêu tả rất thành công tâm trạng

rối bời của Scarlett khi hay tin Ashley sắp lấy Melanie.

“Ashley sắp cưới Melanie Hamilton! Ô, đó không thể là sự thật! Hai gã

Tarleton đã lầm. Họ chỉ đùa nghịch theo bản tính của họ thôi. Ashley không

thể, không có thể yêu được Melanie. Không một ai có thể yêu được cô gái loắt

choắt và nhát nhúa đó..

…Thật ra, chàng chưa bao giờ nói yêu nàng và đôi mắt màu lam đó

cũng chưa bao giờ chiếu ra những tia nóng rực mà Scarlett từng bắt gặp ở

những đàn ông khác. Vậy mà ... vậy mà ... nàng biết chàng đã yêu nàng. Nàng

không thể lầm lẫn được. Linh cảm mạnh hơn lý trí và sự hiểu biết nhờ vào

kinh nghiệm cho nàng hay là chàng đã yêu nàng. Lắm lần nàng đã bắt gặp

ánh mắt chàng không thờ thẫn và xa vắng nữa, khi chàng nhìn nàng nửa khao

khát nửa buồn rầu, khiến nàng không hiểu ra sao cả. Nàng đã biết chàng yêu

mình. Tại sao chàng không chịu nói ra? Đó là điều nàng không hiểu nổi.

Nhưng cũng còn quá nhiều chuyện liên quan tới chàng mà nàng không hiểu

nổi” [92].

Về độc thoại nội tâm, chúng tôi đã phân tích ở trên, trong chương II,

khi đề cập đến nghệ thuật xây dựng nhân vật, nên sẽ không đi sâu phân tích ở

đây. Việc nhấn mạnh vào lời nửa trực tiếp dưới dạng độc thoại nội tâm trong

nhân vật cho thấy sự tài tình trong nghệ thuật trần thuật đem lại sự thành công

cho nghệ thuật xây dựng cốt truyện và nhân vật, như một thể thống nhất của

nghệ thuật tiểu thuyết Margaret Mitchell.

Lời nửa trực tiếp đem lại tính khách quan cho câu chuyện được trần

thuật, tránh lối kể “quyền năng”, biết hết của tác giả. Trong trường hợp này,

Margaret để nhân vật tự phát ngôn, tự dằn xé, trăn trở tâm tư trong những tình

huống khác nhau, chính qua đó người đọc cảm thông và đồng cảm với những

gì nhân vật trải qua.

3.3. Trần thuật bộc lộ tình cảm bằng trữ tình ngoại đề

Đây là hình thức trần thuật mà người kể chuyện không hề “lộ diện”

nhưng độc giả vẫn nhận thấy tư tưởng tình cảm tiếng nói của tác giả bộc lộ rõ,

thông qua những lời bình luận và trữ tình ngoại đề. “Trữ tình ngoại đề là một

trong những yếu tố ngoài cốt truyện, một bộ phận của ngôn ngữ người kể

chuyện trong các tác phẩm thuộc loại hình tự sự, trong đó tác giả hoặc người

kể chuyện trực tiếp bộc lộ những tư tưởngm tình cảm quan niệm của mình đối

với cuộc sống và nhân vật được trình bày qua cốt truyện” [14, tr.256].

Trữ tình ngoại đề là yếu tố quen thuộc trong truyện ngắn và tiểu thuyết

hiện đại, giúp tác giả soi sáng nội dung tư tưởng của tác phẩm, góp phần bộc

lộ đầy đủ tập trung hơn sự đánh giá với nhân vật cũng như thể hiện quan điểm

nhân sinh của mình. Những lời trữ tình ngoại đề có tác dụng thỏa mãn nhu

cầu trí tuệ và tình cảm nơi người đọc, mang đến cho họ những khoái cảm

thẩm mỹ đặc biệt.

Ở trên có đề cập đến lối trần thuật nửa trực tiếp, khi đó người kể, tác

giả gần như hóa thân vào nhân vật để nói thay những ý nghĩ niềm vui nỗi

buồn của nhân vật đến khó phân biệt đâu là người kể đâu là nhân vật. Còn đến

đây, thì thậm chí người kể đã “xuất hiện” bằng hình hài với ngôn ngữ của

chính mình để bộc lộ cảm xúc với những lời văn đậm đà sắc thái biểu cảm.

Đây là một đoạn thuật lại lúc Scarlett đã trở về Tara, trong hoàn cảnh

hoang tàn của quê nhà và mình nàng phải gồng gánh trên vai trách nhiệm hồi

sinh vùng đất máu thịt này với một ý chí can trường hơn người. Người đọc vô

tâm nhất cũng có thể cảm nhận được tiếng lòng của nhân vật và của chính tác

giả đã hòa làm một, thậm chí không giấu được đã bật ra thành tiếng, đẫm chất

triết lý (vốn không thể có ở nhân vật “kém đầu óc phân tích” như ta đã biết về

Scarlett), đó đích thị là giọng của tác giả:

“Sau cùng khi đã đứng được lên và nhìn lại cảnh điêu tàn cháy rụi của

Twelve Oaks, nàng ngẩng cao đầu. Bóng dáng của tuổi hoa niên, nét mỹ

miều, ngây thơ đã biến mất khỏi mặt nàng, cái gì qua đều thụôc về quá khứ,

những gì chết đều đã chết rồi. Nếp sống xa hoa ngày cũ đã đi qua và chẳng

bao giờ trở lại. Và ngay lúc bưng chiếc thúng đựng đầy rau cải lên, Scarlett

đã có sẵn một quyết tâm cho cuộc sống của chính mình. Không còn có thể

bước lùi thì dĩ nhiên chỉ còn con đường tiến tới. Trong vòng năm mươi năm

nữa, trên toàn lãnh thổ miền Nam sẽ có vô số đàn bà chua xót nhìn về dĩ

vãng, nhớ lại những thuở huy hoàng, những người đã chết, gợi lại những kỷ

niệm đau thương vô bổ và hãnh diện chịu đựng cảnh nghèo khổ với tất cả

niềm cay đắng. Nhưng Scarlett thì nhất định không, nàng sẽ không bao giờ

nhìn lại dĩ vãng” [25, tr.638].

Không thuộc tuýt người quá ủy mị, bản thân câu chuyện trong “Cuốn

theo chiều gió” cũng không đề cao sự buồn rầu, nên cách Margaret Mitchell

thể hiện tình cảm bằng trữ tình ngoại đề không phải ở những trường đoạn cảm

xúc cao trào (thường kèm các dấu chấm than, các từ cảm thán), mà là những

bình luận, triết lí sắc sảo, thể hiện cách nhìn thế giới và con người đậm chất

nhân văn.

Triết lí về niềm tin: “Ngày mai sẽ là một ngày mới”, “ngày mai sẽ là

một ngày khác”. Ý tưởng này được lặp đi lặp lại nhiều lần trong cuốn tiểu

thuyết, dưới dạng ngôn ngữ của nhân vật Scarlett, nhưng thật ra là của chính

thông điệp sâu xa mà Margaret muốn gửi gắm đến độc giả. Tâm đắc với ý

nghĩa giản dị của nó đến mức chính Margaret từ đầu đã dự định lấy tên tiêu đề

cho tác phẩm là “Tomorrow is another day”. Và cũng chính nó đã làm bất hủ

tính cách nhân vật Scarlett – một biểu tượng mới về người phụ nữ hiện đại, đủ

can đảm và mạnh mẽ vượt qua những thử thách, tiến lên phía trước.Ý tưởng

ấy đã trở thành một thứ đức tin mà triệu triệu độc giả trên thế giới xem như

một thứ “bảo bối” có tác dụng trấn an tinh thần rất nhiều trước những trở ngại

mà đời người ai cũng có thể gặp phải.

Triết lí về giá trị của đất đai: “Đất đai là vật duy nhất có ý nghĩa trên

đời, bởi vì đó cũng là vật duy nhất tồn tại mãi… Đó là vật duy nhất xứng

đáng để bỏ công làm lụng, xứng đáng để chiến đấu bảo vệ... và xứng đáng

để chết vì nó” [25,tr.59]. Đây là câu nói của Gerald lúc trò chuyện với

Scarlett ngay tại mảnh đất Tara thời trù phú. Những năm tháng di dân khai

hoang để tạo lập gia sản đã giúp cho Gerald, người đàn ông nhỏ bé gốc

Iceland nhận ra được chân lý thấm thía ấy. Đó thực chất là quan điểm của

chính Margaret về giá trị thiêng liêng của đất đai, của nguồn cội quê hương,

đã được minh chứng trong chính thời đại ngày nay.

Triết lí về tình yêu: “Scarlett, có bao giờ cô nghĩ rằng ngay cả mối tình

bất diệt nhất cũng có ngày phải tàn?” [26, tr.667] hay …“Scarlett, tôi không

có cái kiên nhẫn của những kẻ gom góp các mảnh vụn, hàn gắn lại và tự nhủ

rằng món đồ vá víu cũng có giá như lúc trước. Cái gì tan vỡ là tan vỡ… Thà

luyến tiếc nó còn hơn phải nhìn hình ảnh chắp vá của nó suốt đời” [26,

tr687]. Nhân vật Rhett kiêu mạn của chúng ta chưa bao giờ tỏ ra ủy mị, ngay

cả trong những giờ phút nguy cấp nhất của chiến tranh. Nhưng trong tình yêu,

anh đã sống rất thực, thậm chí không giấu nổi những giờ phút yếu lòng (khi

Bonnie chết, khi Scarlett sẩy thai). Và cái con người bí hiểm ấy, thông minh

và tinh quái nhường ấy, đã hết mình vì tình yêu ấy, hơn ai hết, đã đúc kết

được triết lí về tình yêu một cách không thể phủ nhận. Đó cũng là điều

Margaret muốn nhân vật nói thay cho mình để chuyển đến những thế hệ các

con người đang ngụp lặn trong thứ men say của tình yêu, hay đang đau đớn

trong những trắc trở của thứ quả ngọt ấy, biết gìn giữ và nâng niu hơn thứ

hạnh phúc mình đang có.

Triết lí về chiến tranh: “…phần lớn những sự đau khổ của thế giới

đều do chiến tranh gây ra. Và khi chiến tranh kết thúc không ai hiểu được

tại sao nó đã xảy ra” [25, tr174]. Toàn bộ tác phẩm viết về chiến tranh, tuy

không xoáy sâu vào những tang thương, chết chóc nơi chiến trường, nhưng

những mất mát trong số phận con người miền Nam Hoa Kì sau nội chiến là

một minh chứng rõ nét cho tấm lòng đau đáu của Margaret. Dù khi viết tác

phẩm đã có một khoảng lùi khá xa của lịch sử, nhưng qua trang viết của bà,

người đọc lại lần nữa như sống lại không khí chiến tranh, và mỗi người đọc

lại thêm lần nữa thấm thía quy luật khắc nghiệt của chiến tranh để biết quý

trọng hơn cuộc sống thanh bình hiện tại.

Trên đây, khi tách bạch xem xét các hình thức trần thuật là để nhìn thấy

nét riêng đặc trưng của nghệ thuật trần thuật trong “Cuốn theo chiều gió”, còn

thật ra kiểu trần thuật của Margaret Mitchell không rạch ròi đến mức đó. Bao

trùm lên tác phẩm là một kiểu trần thuật hỗn hợp có lúc trong cùng một đoạn

miêu tả bao gồm cả kiểu khách quan vô nhân xưng, kiểu hòa nhập với nhân

vật, và cả những trữ tình ngoại đề, tạo nên tính đa thanh trong ngôn ngữ trần

thuật. Hay nói cách khác, đó là kiểu trần thuật đa giọng, nhiều tiếng nói khác

nhau từ nhiều điểm nhìn vào cùng vào một chỉnh thể.

Xét về dung lượng (số trang) thì chương 3 về nghệ thuật trần thuật ngắn

hơn các chương đầu, bởi lẽ chúng tôi chỉ đi vào những điểm chính yếu kết

hợp với một ít dẫn chứng để phân tích. Việc phân bổ các chương thành từng

chủ đề (cốt truyện – nhân vật – trần thuật) chỉ để việc tiếp cận được dễ dàng

hơn, còn theo chúng tôi trong sự nhất quán của nghệ thuật tiểu thuyết thì các

yếu tố này luôn có sự tương hổ qua lại. Ngay khi khai thác nghệ thuật xây

dựng cốt truyện và nhân vật, trong đó đã có sự lồng ghép với nghệ thuật trần

thuật, chúng ta có thể tham khảo lại ở các chương 1 và 2.

KẾT LUẬN

“Cuốn theo chiều gió” đã được bắt đầu vào một ngày trong thời thơ ấu

của Margaret Mitchell, khi bà từ chối đến trường, khiến mẹ bà phải trò

chuyện với bà. Margaret Mitchell đã kể lại nó trong một lá thư: “Mẹ tôi đã

dẫn tôi ra ngoài trong một ngày tháng 9 nóng bỏng và dẫn tối xuống con

đường dẫn tới Jonesboro… và chỉ tôi những dãy nhà hoang tàn nơi những

con người giàu có đã từng sống… Và bà đã kể cho tôi nghe về thế giới những

con người đó đã từng sống, một thế giới thật an tòan, và nó đã nổ tung dưới

chân họ như thế nào. Và bà đã nói với tôi rằng, một ngày nào đó, thế giới của

riêng tôi cũng sẽ nổ tung dưới chân tôi, và chỉ có Chúa mới giúp được tôi khi

tôi không có một vũ khí nào để đối mặt với thế giới mới. Bà nói về sự cần thiết

phải có một nền giáo dục tốt, cả về truyền thống lẫn thực tế. Vì bà nói rằng

tất cả những gì còn lại sau khi thế giới chấm dứt sẽ là những gì mà tôi có thể

tạo ra với bàn tay và những gì tôi có trong đầu.“Thế nên vì Chúa, hãy tới

trường và học một thứ gì đó sẽ ở lại với con. Sức mạnh của bàn tay phụ nữ

chẳng đáng là bao, những những gì mà họ có trong đầu sẽ giúp họ đi bất cứ

nơi nào mà họ cần đi” [49].

Chúng tôi – trong quá trình nghiên cứu, đã không ít lần tự hỏi: nếu

không có những thời khắc như thế trong quá khứ, kể cả cái biến cố khiến

Margaret phải nằm bệnh và đọc gần hết sách trong thư viện đến mức chồng bà

phải kêu lên: “nếu em muốn đọc thêm thì hãy viết ra cuốn sách của mình”,

hoặc kể cả lúc Harold – người đàn ông định mệnh mang bản thảo đi nhưng

không nhận thấy được sức hút của nó, liệu độc giả có phải đã mất đi một cơ

hội được đón nhận, sở hữu một tác phẩm đẹp như “Cuốn theo chiều gió”?

Xem xét cái hay, cái đẹp của một tác phẩm, có lúc chúng tôi nghĩ cũng

phức tạp, tinh tế chẳng khác gì đi khám phá sự duyên dáng quyến rũ của một

con người. Có khi ta bị thu phục bởi một vẻ đẹp sôi nổi, lắm lúc ta bị “gục

ngã” bởi sự thâm trầm. “Cuốn theo chiều gió” ngay khi ra đời đã mang số

phận của một “hồng nhan”, nên “đa truân”, cũng lắm long đong trước muôn

vàn lời khen tiếng chê. Tuy thế, dư luận càng nhiều, sức hấp dẫn của tác phẩm

lại càng tăng lên theo tỷ lệ thuận. Và tuyệt vời hơn, thời gian đã là một phép

thử cho cuốn tiểu thuyết có một không hai này. Ngày nay, hơn 70 năm đã trôi

qua, dẫu còn nhiều ý kiến khen chê nhưng cả thế giới đã biết đến, đã yêu mến,

và đã công nhận “Cuốn theo chiều gió” là một tác phẩm kinh điển. Những

nhân vật, những thông điệp từ tác phẩm đã trở thành một phần trong đời sống

tình cảm của không ít thế hệ độc giả.

Góp phần vào việc “khai mở” vẻ đẹp của tác phẩm “Cuốn theo chiều

gió”, chúng tôi chỉ đi vào khai thác dưới góc nhìn nghệ thuật, hình thức tổ

chức tác phẩm, thay vì đi sâu vào nội dung tư tưởng như các công trình trước

đó. Dĩ nhiên, đây là một công việc không dễ dàng, khi mà nền tảng lí luận về

nghệ thuật tiểu thuyết vẫn còn là điều mà giới nghiên cứu tranh luận. Ứng

dụng những hiểu biết ban đầu trong quá trình học, cũng như tiếp thu thành

quả của các nhà phê bình uy tín, chúng tôi đã rút ra những yếu tố, những khía

cạnh nghệ thuật mà chúng tôi cho là nổi bật và làm nên đặc trưng cho nghệ

thuật tiểu thuyết “Cuốn theo chiều gió”, đó là nghệ thuật xây dựng cốt truyện,

nghệ thuật xây dựng nhân vật và nghệ thuật trần thuật.

Như khẳng định của Tiến sĩ Jernifer Dickey “chính sức mạnh của cốt

truyện đã làm cho việc nó viết dưới ngôn ngữ nào đã không còn quan trọng

nữa”, có thể thấy thành công trước nhất của “Cuốn theo chiều gió” về mặt

nghệ thuật là cốt truyện. Sức hút của nó được tạo nên từ những tình huống

độc đáo, bất ngờ và những chi tiết có sự sắp đặt đan cài vào nhau thống nhất

từ đầu truyện đến cuối truyện đưa độc giả vào một thế giới mà ở đó, chiến

tranh, tình yêu, sự trái ngang, nỗi đớn đau và niềm hạnh phúc dường như đã

tồn tại như một tất yếu.

Với Margaret, đặt nhân vật vào một tình huống nào đó dưới dạng

những điều kiện xúc tác để mô tả chiều sâu đời sống tâm linh con người, chớp

lấy những khoảnh khắc đặc biệt để khắc họa tính cách, số phận, cuộc đời nhân

vật là cách mà bà đã làm và làm một cách hết sức uyển chuyển. Với các tình

huống: hoán đổi vai trò, ước mơ bị thực tế hủy hoại, hiểu lầm, trở về, kết

hôn ứng phó… Margaret đã không đi vào cụ thể những tình huống đơn lẻ có

tác dụng tạo ra cao trào cho tác phẩm, như tình huống thắt nút đầu tiên với

việc Scarlett tỏ tình và bị Ashley từ chối, hay tình huống Scarlett một mình

chống chọi với hàng loạt khó khăn để về với Tara. Đi vào những hiện tượng

lặp lại dưới dạng mô hình như tình huống, chính là cách mà các nhà nghiên

cứu đã và đang theo đuổi. Như trong Dẫn luận thi pháp học, Trần Đình Sử có

viết: “các nguyên tắc thi pháp thể hiện qua các yếu tố lặp lại. Không tìm thấy

tính độc đáo sáng tạo thì không thấy tính nghệ thuật, mà không thấy tính lặp

lại trên nhiều cấp độ và trong một hay nhiều văn bản thì không thấy các quy

tắc tổ chức hình thức” [34, tr.38]. Dĩ nhiên sự lặp lại vụng về và tối nghĩa chỉ

là biểu hiện của những cây bút còn non trẻ, còn sự lặp lại trong tính vừa ổn

định vừa phát triển của nó là một dụng công nghệ thuật, một dấu hiệu quan

trọng để nhận diện một nét phong cách của Margaret Mitchell.

Cốt truyện “Cuốn theo chiều gió” còn tạo dấu dấn nhờ vào những chi

tiết được tác giả lựa chọn và thể hiện hết sức tinh tế. Có những chi tiết rất nhỏ

nhưng khiến độc giả nhớ lâu nhờ tính hài hước, dí dỏm của nó như việc

Scarlett túng quẫn đến phải lấy vải màn cửa may váy để giữ nét lộng lẫy đi

kiếm Rhett mượn tiền, hay nàng đi chăm sóc thương binh mà vui phơi phới

như đang trong đang dạo trong một bãi săn tình; hoặc những chi tiết đầy trữ

tình lãng mạn khiến độc giả xuýt xoa như nụ hôn đầy cháy bỏng đất trời của

Rhett và Scarlett trong hoàn cảnh Atlanta bốc khói sau lưng, từng đoàn quân

Yankee đang tiến đến. Chi tiết ấy đã thành kinh điển, từ sau bộ phim khởi

chiếu, hình ảnh này cũng theo bìa đĩa và bìa sách đi khắp thế giới. Chúng tôi

không thể thống kê hết chi li những chi tiết độc đáo đã khiến độc giả say mê,

ở đây, chúng tôi chỉ đi vào những chi tiết được sử dụng có hệ thống và có giá

trị kiến tạo cốt truyện một cách độc đáo, bao gồm: chi tiết biểu tượng (Cánh

cửa đóng và những bí mật, chiếc áo cooc – se, giấc mơ sương mù) và chi tiết

đối lập trong sự thống nhất (Đất nước trong chiến tranh, mẫu hình Rhett và

Ashley, tính cách Scarlett).

Với rất nhiều độc giả, điểm hấp dẫn nhất của “Cuốn theo chiều gió”

chính là ở kết thúc bỏ lửng với câu hỏi lơ lửng: Scarlett có giành lại được

Rhett hay không? Và chính sự tò mò được kích thích này đã khiến cho hàng

loạt tác phẩm sau đó được dịp ra đời, ăn theo sức hút của Cuốn theo chiều

gió, tuy tác dụng chỉ phần nào, hoặc có khi bị khán giả khước từ, nhưng cũng

đã cho thấy vai trò đặc biệt của kiểu kết thúc trong tác phẩm. Margaret

Mitchell đã dẫn tiến độ câu chuyện đến một kết thúc mở mà cùng lúc vừa

thoát ra khỏi những quy củ về lãng mạn vừa đảm bảo cho trí tưởng tượng của

người đọc được tiếp tục. Và thế là, không cần một kết thúc có hậu, “Cuốn

theo chiều gió” vẫn đã ăn tiền suốt hơn nửa thế kỷ. Cùng lúc đó, chúng cũng

làm tròn những đòi hỏi của chúng ta vì chúng đã mang lại cho ta một cảm

giác thỏa mãn của một kết thúc hợp lý cho những nút thắt phức tạp của cuốn

tiểu thuyết mà không một hành động đơn lẻ nào có thể gỡ nút được.

Nghệ thuật xây dựng nhân vật của Margaret trong “Cuốn theo chiều

gió” là điểm chúng tôi hết sức chú ý, vì chính tác giả cũng đã khẳng định “đó

chỉ là một câu chuyện đơn giản về những người thăng hoa và những người tụt

dốc, nhưng người có thể đương đầu với cuộc sống và những người không thể”

[48]. Do vậy, sau khi khảo sát thế giới nhân vật đa dạng nhiều tầng lớp của

tác phẩm, chúng tôi chủ yếu đi vào khai thác nghệ thuật xây dựng nhân vật

thông qua miêu tả ngoại hình, miêu tả cử chỉ điệu bộ, miêu tả tính cách và

nhất là qua khắc họa nội tâm.

Nét riêng có thể nhận thấy trong nghệ thuật xây dựng nhân vật qua

miêu tả ngoại hình đó là Margaret chú ý nhiều đến các yếu tố hình thể như:

đôi mắt, giọng nói, nụ cười để tạo nên ấn tượng về nhân vật trong lòng độc

giả. Bà cũng không “độc tả” mà có khi di chuyển điểm nhìn sang nhân vật, để

các nhân vật “miêu tả” lẫn nhau, tạo cảm giác khách quan, sống động. Còn

qua miêu tả cử chỉ hành động thì Margaret đã thể hiện khả năng tái hiện tinh

tế qua việc xây dựng 2 nhân vật Gerald và Rhett với cái ấn tượng khó phai về

một anh chàng Gerald “nhỏ bé, cứng đầu và ồn ào” và một Rhett tinh quái lưu

manh với điệu bộ “xấc xược không kém một cái tát vào mặt”. Tính cách của

các nhân vật được xây dựng bằng nhiều cách khá đa dạng, trong đó có việc

Margaret để cho nhân vật tự nói về mình, hay đối thoại bộc lộ mình. Nhưng

độc đáo nhất trong nghệ thuật xây dựng nhân vật của Margaret là việc khắc

họa nội tâm nhân vật thông qua rất nhiều cách như hồi tưởng, đối thoại nội

tại, trữ tình ngoại đề, miêu tả thiên nhiên hay hình thức thư từ và độc thoại nội

tâm.

Phần ứng dụng quan trọng của chúng tôi để làm rõ nghệ thuật xây dựng

nhân vật của Margaret chính là minh chứng cụ thể bằng 2 nhân vật “sắc nét”

nhất của tác phẩm: Scarlett và Rhett. Không đi vào miêu tả những nét quen

thuộc về ngoại hình, tính cách, chúng tôi muốn nhấn mạnh đến khía cạnh

“lệch chuẩn” của cả 2 nhân vật này, trong cách xây dựng của Margaret, đã

làm nên sức hấp dẫn đối với độc giả. Xét riêng về nhân vật, thì cả 4 nhận vật

chính (cùng với Ashley và Melenie) đều để lại ấn tượng sâu đậm trong lòng

người đọc, nhưng về mức độ “đời sống hóa” thì phải nhấn mạnh đến cặp đôi

Scarlett và Rhett. Họ đặc biệt, cuốn hút, hấp dẫn, không phải bởi họ là những

con người lí tưởng lộng lẫy bước ra từ một thời đại huy hoàng, mà là những

con người bình thường và lệch chuẩn, nhưng dám nghĩ dám làm, dám đương

đầu vượt qua thử thách và trụ vững trong cơn gió bụi của thời cuộc. Ngày

nay, những chàng trai cô gái tìm thấy trong họ những hình mẫu cá tính mơ

ước, tìm thấy sự an ủi trong những biểu hiện tâm lí tình cảm có lúc tàn nhẫn,

vô tâm nhưng cũng có lúc đầy lòng nhân và quả cảm. Vì đơn giản, con người

hoàn hảo cổ tích chỉ là kết quả của mộng tưởng, và không ai trên cõi nhân

gian hiện đại lại muốn trở thành như vậy. Chẳng cần đến những đột phá bất

ngờ về nghệ thuật, Margaret Mitchell đã “hạ gục” độc giả bằng chính những

nhân vật sắc nét không lẫn vào đâu được của mình.

Về nghệ thuật trần thuật, sau khi giới thuyết về những yếu tố liên

quan như kiểu trần thuật, điểm nhìn trần thuật, chúng tôi đi vào các kiểu trần

thuật mà Margaret ứng dụng, là trần thuật khách quan vô nhân xưng, trần

thuật nửa trực tiếp và trần thuật bộc lộ tình cảm bằng trữ tình ngoại đề.

“Cuốn theo chiều gió” sử dụng lối trần thuật khách quan ngôi thứ 3

với người trần thuật vô nhân xưng. Điểm đặc biệt là người kể chuyện tuy

không hiện diện nhưng không hoàn toàn lạnh nhạt, dửng dưng, “biết tuốt”, mà

dào dạt tình cảm ẩn đằng sau ngôn ngữ tái hiện, miêu tả, với một giọng điệu

trong sáng nhưng tràn trề tình cảm. Suốt tác phẩm, Margaret Mitchell kể với

người đọc câu chuyện chiến tranh và tình yêu với tâm thế của một người trần

thuật biết rõ mọi sự kiện, biến cố của nhân vật. Ở đây, người kể không thuộc

vào thế giới truyện mà chỉ quan sát, kể lại, kiêm vai trò dẫn dắt, điều khiển, tổ

chức diễn biến hành động cho nhân vật. Do không tham gia trực tiếp vào biến

cố truyện nên điểm nhìn của người kể hết sức linh hoạt, không bị hạn chế bởi

thời gian, không gian. Người kể còn có thể dễ dàng di chuyển điểm nhìn từ

nhân vật này sang nhân vật khác. Khoảng cách giữa người kể và nhân vật

luôn được rút ngắn tối đa.

Sử dụng lời nửa trực tiếp cũng là đặc trưng của nghệ thuật trần thuật

trong “Cuốn theo chiều gió”. Cũng là kiểu trần thuật khách quan hóa, nhưng

lối trần thuật này lại không giấu nổi những cảm xúc tình cảm dạt dào đầy chủ

quan của người kể. Khi đó, người kể một mặt cố tình tách mình ra khỏi diễn

biến câu chuyện, nhưng mặt khác lại hòa mình với nhân vật để khám phá nội

tâm của nhân vật, thậm chí có khi người kể tự rút lui để nhân vật tự tìm đến

với độc giả. Điểm nhìn người kể và nhân vật gần như đã hòa làm một. Lời kể

khi đó được vận dụng linh hoạt khi là lời nửa trực tiếp của tác giả phát biểu

thay tâm trạng, cảm xúc suy nghĩ của nhân vật, khi thì lời của chính nhân vật.

Còn với lối trần thuật bộc lộ tình cảm bằng trữ tình ngoại đề, tác giả

đã bộc lộ đầy đủ tập trung hơn sự đánh giá với nhân vật cũng như thể hiện

quan điểm nhân sinh thông qua việc “xuất hiện” bằng hình hài với ngôn ngữ

của chính mình để bộc lộ cảm xúc với những lời văn đậm đà sắc thái biểu

cảm, giàu chất triết lý (về niềm tin, tình yêu, về đất đai, chiến tranh…).

Có thể nói, Margaret Mitchell đã thể hiện sự mới mẻ và đột phá ở kiểu

trần thuật biến tấu, kết hợp dưới dạng trần thuật khách quan vô nhân xưng với

lối kể nửa trực tiếp có nhiều bình luận, triết lý và trữ tình ngoại đề, tạo nên

một lối kể chuyện giàu cảm xúc và chân thực.

Dĩ nhiên, bàn về nghệ thuật một tác phẩm lớn như “Cuốn theo chiều

gió” mà chỉ gói gọn trong quy mô một luận văn trên dưới 100 trang, thì khó

mà đảm bảo đã “soi thấu” tất cả. Đồng thời, tác phẩm văn học, qua lăng kính

cảm thụ của mỗi người lại có thể tỏa ra nhiều thứ ánh sáng khác nhau mà một

công trình nghiên cứu khó lòng bao quát hết. Tuy nhiên, nếu có nhiều thời

gian hơn, chúng tôi muốn đi vào phân tích vai trò và giá trị của cách sử dụng

ngôn ngữ và giọng điệu đã góp phần không nhỏ vào việc làm nên giá trị nghệ

thuật của cuốn tiểu thuyết này.

Sau này người ta có tìm ra một tác phẩm khác của Margaret Mitchell là

“Lost Laysen”, nhưng hiệu ứng nó mang lại cho khán giả hầu như không có.

Đến mức nó chẳng thể làm thay đổi điều mà hầu hết độc giả đã tin: Margaret

Mitchell chỉ có một tác phẩm duy nhất, một cuốn tiểu thuyết duy nhất, là

“Cuốn theo chiều gió”. Như “The thorn birds” của Colleen McCullough, như

“Hoàng hạc lâu” của Thôi Hiệu, như “Tống biệt hành” của Thâm Tâm…có lẽ

Margaret Mitchell cũng chỉ cần một “Cuốn theo chiều gió”, đã đủ để nhà văn

nữ này lừng danh, đủ để bà có một chỗ đứng vững chắc trong lòng người hâm

mộ.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tiếng Việt

1. Gary Althen (2006), Phong cách Mỹ, NXB Văn nghệ, TPHCM.

2. M. Bakhtin, Phạm Vĩnh Cư (dịch) (1992), Lí luận và thi pháp tiểu

thuyết, Bộ Văn hóa thông tin, trường viết văn Nguyễn Du, Hà Nội.

3. Lê Huy Bắc (2000), Phê bình lí luận văn học Anh – Mỹ, NXB Giáo dục.

4. Vũ Bằng,(1995), Khảo về tiểu thuyết, NXB Phạm Văn Tươi, Sài Gòn

5. Nguyễn Thành Ngọc Bảo (2008), Đặc điểm truyện ngắn Nguyễn Ngọc

Tư, Luận văn Thạc sĩ, Đại học sư phạm TPHCM.

6. Vương Kính Chi (2000), Lược sử nước Mĩ, NXB TPHCM..

7. Lê Đình Cúc (2001), Văn học Mĩ mấy vấn đề và tác giả, NXB Khoa học

xã hội, Hà Nội.

8. Lê Đình Cúc (2004), Tác gia văn học Mĩ: thế kỉ XVIII-XX, NXB Khoa

học xã hội, Hà Nội.

9. Lê Đình Cúc (2007), Lịch sử Văn học Mĩ, NXB Giáo dục, Hà Nội.

10. Đặng Anh Đào (1995), Đổi mới nghệ thuật tiểu thuyết phương Tây hiện

đại, NXB Giáo dục.

11. Nguyễn Đức Đàn (1996), Hành trình văn học Mĩ, NXB Văn học, Hà

Nội.

12. Nguyễn Hải Hà (1992), Thi pháp tiểu thuyết L.Tonxtoi, NXB Giáo dục,

Hà Nội.

13. M. Gorki, Bàn về văn học (2), NXB Văn học, Hà Nội.

14. Lê Bá Hán (chủ biên) (2007), Từ điển thuật ngữ văn học, NXB Giáo

dục, Hà Nội.

16. Hoàng Thị Hậu (2009), Dấu ấn thời đại trong tác phẩm“Cuốn theo

chiều gió” của Margaret Mitchell, Khóa luận tốt nghiệp, Đại học

văn hiến TPHCM.

17. Tô Hoài (1964), Một số kinh nghiệm viết văn của tôi, NXB văn học, Hà

Nội.

18. Lê Quang Huy (2000), Đôi điều cần biết về nước Mĩ, NXB TpHCM,

TPHCM.

19. Phương Diễm Hương (2007), Chiến tranh Nam Bắc Mỹ trong tiểu thuyết

“Cuốn theo chiều gió”của Margaret Mitchell, Luận văn Thạc sĩ, Đại

học sư phạm TPHCM.

20. Khrapchenko (1978), Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển của

văn học, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội.

21. Nguyễn Liên, Nguyễn Bá Thành và Jonathan Auerbach (2001), Tiếp cận

đương đại văn hóa Mĩ, NXB Văn hóa thông tin, Hà Nội.

22. Phương Lựu (2001), Lí luận phê bình văn học phương Tây thế kỉ XX,

NXB Văn học, Hà Nội.

23. Thiếu Mai (1987), Nghĩ về một thời xa vắng chưa xa, Văn nghệ quân

đội.

24. J.Martain, Hưng Vương (1996), Luận về nước Mỹ : Vài ý nghĩ về nước

Mỹ của nhà triết học Pháp J. M, Tín Đức thư xã, Sài Gòn.

25. Margaret Mitchell, Vũ Kim Thư dịch (2001), “Cuốn theo chiều gió” (1),

NXB Văn học.

26. Margaret Mitchell, Vũ Kim Thư dịch (2001), “Cuốn theo chiều gió” (2),

NXB Văn học.

27. Hữu Ngọc (1995), Hồ sơ văn hóa Mĩ, NXB Thế giới, Hà Nội.

28. Nguyễn Thị Tuyết Nga (2004), Khuynh hướng hiện thực chủ nghĩa của

Margaret Mitchell trong tác phẩm“Cuốn theo chiều gió”, Luận văn

Thạc sĩ, Đại học sư phạm TPHCM.

29. G.N.Poselov (1985), Dẫn luận nghiên cứu văn học, tập I và II, NXB

Giáo dục, Hà Nội.

30. Alexandra Ripley, Khắc Thành,Thanh Bình, Anh Việt (2004), Hậu Cuốn

theo chiều gió (1), NXB Văn học.

31. Alexandra Ripley, Khắc Thành,Thanh Bình, Anh Việt (2004), Hậu Cuốn

theo chiều gió (2), NXB Văn học.

32. Đắc Sơn (1996), Đại cương văn học sử Hoa Kì, NXB TPHCM.

33. Lê Văn Sự (2001), Hợp tuyển văn học Mĩ, NXB Văn hóa thông tin,

Hà Nội.

34. Trần Đình Sử (1998), Dẫn luận thi pháp học, Nxb Giáo dục, Hà Nội.

35. Nguyễn Thị Hiếu Thiện (2003), Con đường tới tự do của người Mĩ da

đen trong nghệ thuật tiểu thuyết Toni Morrison, Luận văn Thạc sĩ,

Trường Đại học Sư phạm TPHCM.

36. Hoàng Trinh (1999), Phương Tây – Văn học và con người, NXB Hội

nhà văn.

37. Lương Duy Trung (2004), Văn học phương Tây, NXB Giáo dục.

38. Kathryn Vanspanckeren; Lê Đình Sinh, Hồng Chương dịch (2001), Phác

thảo văn học Mĩ, NXB Văn nghệ, TPHCM.

39. Nhiều tác giả (1983), Số phận của tiểu thuyết, NXB Tác phẩm mới, Hội

Nhà văn Việt Nam.

Tiếng Anh

40. Adams, Donald J (1936), A Fine Novel of the Civil War, New York

Times Book Review, as cited in Margaret Mitchell and Her Novel

Gone With the Wind, New York: Macmillan.

41. Beye, Charles Rowan (1993), “Gone with the Wind, and Good

Riddance” Southwest Review.

42. Burks, Ruth Elizabeth, Gone With the Wind: Black and White in

Technicolor, (This article was downloaded by: [Monash University-

Educ] On: 22 May 2009).

43. Condé, Mary (1996), Some African-American Fictional Responses to

Gone with the Wind, Yearbook of English Studies.

44. Curran, Trisha (1981), “Gone with the Wind: An American Tragedy: The

South and Film, Warren French, Jackson: UP of Missippippi.

45. Drake, Robert Y, (1983), Tara Twenty Years Later, Gone With the Wind

as Book and Film, Richard Harwell, ed. Columbia: U of South

Carolina P.

46. Faulkner, William (1986), Absalom, Absalom!, New York: Random

House.

47. Fiedler, Leslie A (1983), The Anti-Tom Novel and the Great Depression:

Margaret Mitchell’s Gone With the Wind, Gone With the Wind as

Book and Film, Richard Harwell, ed. Columbia: U of South

Carolina P..

48. Gelfant, Blanche H., (1980: Fall) Gone With The Wind 'and The

Impossibilities of Fiction' , Southern Literary Journal, p.3.

49. Harwell, Richard (1976), Margaret Mitchell’s “Gone with the Wind”

Letters, 1936–1949, London: Macmillan.

50. Hawkins, Harriett (1992), The sins of Scarlett, Textual Practice, p. 491-

496.

51. John Haag, (1989), Gone with the Wind in Nazi Germany, Georgia

Historical Quarterly.

52. Lambert, Gavin (1983), Studies in Scarlett, Gone With the Wind as Book

and Film, Richard Harwell, ed. Columbia: U of South Carolina P.

53. Levin, Amy (1989), Matters of Canon: Reappraising Gone with the

Wind, Proteus.

54. Maginnis, Hayden (1995), The Trouble with Scarlett, Queen’s Quarterly.

55. Martin, Matthew (1994), The Frontier Plantation: Failed Innocence in

Gone with the Wind and Absalom, Absalom!, Diss. U of Virginia.

56. May, Robert (1978), Gone with the Wind as Southern History, Southern

Quarterly.

57. McCaig, Donald (2007), Rhett Butler’s People, Martin’s Press.

58. Mendl, Dieter (1981), A Reappraisal of Margaret Mitchell’s Erskine

Caldwell’s Challenge to Gone with the Wind Gone with the Wind,

Mississippi Quarterly.

59. Mitchell, Margaret (1973), Gone with the Wind (1936), New York: Avon

Books.

60. Morton, Marian (1980), “My Dear, I Don’t Give a Damn”: Scarlett

O’Hara and the Great Depression, Frontiers: A Journal of Women’s

Studies.

61. Pyron, Darden Asbury (1991), Southern Daughter: The Life of Margaret

Mitchell, Oxford:Oxford University Press.

62. Pyron, Darden Asbury (1986), Gone with the Wind and the Southern

Cultural Awakening, Virginia Quarterly Review.

63. Pyron, Darden Asbury (1983), Gone With the Wind in American Culture,

Miami: UP of Florida.

64. Railton, Ben, “What else could a southern gentleman do?”: Quentin

Compson, Rhett Butler, and Miscegenation, (This article was

downloaded by: [Monash University-Educ] On: 22 May 2009).

65. Robert Y., Tara Twenty Years Later, (This article was downloaded by:

[Monash University-Educ] On: 22 May 2009).

66. Seiler, Andy (19930, Returning in Grand Style: Rejuvenated Gone With

the Wind Sweeps into Theaters, USA Weekend.

67. Stevens, John D, (1973), The Black Reaction to Gone With the Wind,

Journal of Popular Film.

68. Stewart, Mart (2005), Teaching Gone with the Wind in the Socialist

Republic of Vietnam, Southern Culture.

69. Stokes, Melvyn (1996), “Crises in History and the Response to Them as

Illustrated in The Birth of a Nation and Gone With The Wind, La

Licorne.

70. Taylor, Helen (1989), Scarlett’s Women: “Gone with the Wind” and Its

Female Fans, New Brunswick, NJ: Rutgers University Press.

71. Vials, Chris, Erskine Caldwell’s Challenge to Gone with the Wind and

Dialectical Realism, (This article was downloaded by: [Monash

University-Educ] On: 22 May 2009).

72. Williamson, Joel (1988), “How Black was Rhett Butler?” The Evolution

of Southern Culture. Ed. Numan Bartley, Athens: U of Georgia P.

73. Margaret Mitchell and Her Novel Gone With the Wind. New York:

Macmillan, 1936.

74. www.wikipedia.org

75. www.americanwriters.org

76. www.MargaretMitchellstory.org

77. www.online.literature.org

78. www.google.com.vn

79. www.scarlett.online

80. www.thuvien.ebook.com

81. www.ngoisao.net

82. www.evan.com.vn

83. www.vnthuquan.net

84. www.vietnamnet.vn

85. www.bachkhoatoanthu.gov.vn

86. www.vinaseek.com

87. www.margaretmitchell

88. www.gonewiththewind

89. www.atlanta.com

90. www.gonewiththewindmuseum

91. http://www.telegraph.co.uk/culture/books/3672962/The-Gone-With-The-

Wind-machine.html

92. Thư viện trực tuyến ebook: Margaret Mitchell, Dương Tường dịch

(1987), “Cuốn theo chiều gió”.

PHỤ LỤC

Margaret Mitchell

“Scarlett không đẹp nhưng nam giới ít nhận ra điều đó

mỗi khi bị cuốn hút bởi sự duyên dáng của nàng…”

(Cuốn theo chiều gió)