1
OÂ NHIEÃM NÖÔÙC VAØ TAÙC ÑOÄNG ÑEÁN NOÂNG LAÂM
NGÖ NGHIEÄP
OÂ nhieãm nöôùc bao goàm nhöõng söï thay ñoåi veà tính chaát lyù hoùa sinh cuûa nöôùc maët vaø
nöôùc ngaàm laøm toån haïi caùc sinh vaät. Treân thöïc teá möùc yeâu caàu veà ñoä saïch cuûa nöôùc
tuøy theo muïc tieâu söû duïng nöôùc.
1. Caùc taùc nhaân gaây oâ nhieãm vaø nguoàn goác cuûa chuùng
Coù nhieàu caùch phaân loaïi caùc chaát gaây oâ nhieãm, ñeå tieän duïng, coù theå chia nhoû caùc chaát
gaây oâ nhieãm nöôùc veà maët sinh hoïc, hoùa hoïc vaø lyù hoïc thaønh ra 8 nhoùm chuû yeáu:
1) Caùc taùc nhaân gaây beänh: vi khuaån, virus, nguyeân sinh ñoäng vaät, kyù sinh truøng.
2) Caùc chaát thaûi caàn oxygen: chaát thaûi sinh hoaït, phaân suùc vaät, caùc chaát höõu cô khaùc
coù theå phaân huûy sinh hoïc ñöôïc
3) Caùc hoùa chaát hoøa tan: acid, muoái, caùc kim loaïi ñoäc vaø hôïp chaát cuûa chuùng
4) Caùc döôõng chaát voâ cô: caùc muoái nitrate vaø phosphate hoøa tan trong nöôùc
5) Caùc hoùa chaát höõu cô: goàm nhöõng chaát coù theå hoaëc khoâng theå hoøa tan trong nöôùc
goàm: daàu, môõ, nhöïa, noâng döôïc, caùc dung moâi duøng ñeå taåy röûa.v.v.
6) Phuø sa hoaëc caùc chaát lô löûng: caùc haït ñaát, buøn khoâng hoøa tan vaø caùc vaät chaát höõu
cô hoaëc voâ cô coù theå toàn taïi ôû daïng lô löûng trong nöôùc
7) Caùc chaát phoùng xaï
8) Nhieät
Nguoàn goác, caùch taùc ñoäng vaø phöông phaùp kieåm soaùt caùc chaát gaây oâ nhieãm ñöôïc lieät
keâ trong Baûng 1
Baûng 1 Caùc taùc nhaân gaây oâ nhieãm nöôùc chính
Chaát oâ
nhieãm
Nguoàn Taùc ñoäng Phöông phaùp
kieåm soaùt
Caùc chaát coù
nhu caàu
oxygen
Trong nöôùc chaûy traøn
töø ñaát; chaát thaûi cuûa
ngöôøi; xaùc baõ thöïc vaät,
caùc chaát thaûi coâng
nghieäp (töø nhaø maùy loïc
daàu, nhaø maùy giaáy, nhaø
maùy cheá bieán thöïc
p
haåm); nöôùc möa chaû
y
Bò phaân huûy bôûi caùc
vi khuaån tieâu thuï O2
laøm caïn kieät O2 trong
nöôùc; caù seõ cheát vaø
di ñi nôi khaùc, caây
cheát; boác muøi hoâi,
laøm gia suùc bò nhieãm
ñoäc.
Xöû lyù nöôùc, giaûm
thieåu nöôùc chaûy
traøn noâng nghieäp
2
traøn töø khu vöïc ñoâ thò
Caùc maàm
beänh
Trong nöôùc thaûi sinh
hoaït, chaát thaûi gia suùc
Boät phaùt caùc beänh lan
truyeàn theo nöôùc nhö
thöông haøn, vieâm gan
dòch taû, kieát lî; vaät
nuoâi bò nhieãm beänh
Xöû lyù nöôùc thaûi,
giaûm thieåu nöôùc
chaûy traøn trong
noâng nghieäp, laäp
heä thoáng daãn nöôùc
vaøthoaùt nöôùc rieâng
Caùc hoaù chaát vaø khoaùng chaát voâ cô
Caùc acid Trong nöôùc röûa troâi töø
moû; chaát thaûi coâng
nghieäp; söï laéng tuï acid
Gieát cheát sinh vaät;
gia taêng ñoä hoøa tan
cuûa moät soá khoaùng
chaát ñoäc haïi
Laáp moû; xöû lyù
nöôùc thaûi; giaûm
löôïng khoùi thaûi
sinh acid
Caùc loaïi
muoái
Nöôùc chaûy traøn treân
maët ñaát; khai moû; chaát
thaûi coâng nghieäp; moû
daàu; nöôùc chaûy traøn
trong ñoâ thò; khöû baêng
tuyeát treân ñöôøng baèng
hoùa chaát
Gieát thuûy sinh vaät
nöôùc ngoït, laøm gia
taêng ñoä maën cuûa ñaát;
laøm ñaát khoù söû duïng
cho daân duïng, thuûy
noâng vaø coâng nghieäp
Xöû lyù nöôùc thaûi;
caûi taïo ñaát moû;
töôùi thaám; caám xaû
muoái töø nhöõng khu
vöïc loïc daàu
Chì Xaêng pha chì; moät soá
noâng döôïc; luyeän quaëng
chì
Ñoäc ñoái vôùi nhieàu
loaïi sinh vaät keå caû
ngöôøi
Caám xaêng pha chì
vaø caùc söû duïng chì
khoâng caàn thieát
Thuûy ngaân
Söï boác hôi vaø hoøa tan
töï nhieân; chaát thaûi coâng
nghieäp; thuoác tröø naám
Raát ñoäc cho ngöôøi
(nhaát laø methyl thuûy
ngaân)
Xöû lyù nöôùc thaûi;
caám söû duïng khi
khoâng caàn thieát
Caùc chaát
dinh döôõng
caây troàng
Nöôùc chaûy traøn beà maët;
nöôùc chaûy traøn trong
noâng nghieäp; khai moû;
chaát thaûi coâng nghieäp;
nöôùc thaûi xöû lyù chöa
ñaït; caùc coâng nghieäp
cheá bieán thöïc phaåm;
phosphate trong chaát
taåy giaët
Thöïc vaät moïc quaù
nhieàu; rong boät phaùt
gaây cheát caù vaø laøm
ñaûo loän heä sinh thaùi
thuûy; phuù döôõng hoùa
caùc hoà chöùa; coù khaû
gaây ñoäc cho treû em
vaø vaät nuoâi; gaây muøi
hoâi thoái
Xöû lyù theo coâng
ngheä cao caùc chaát
thaûi; duøng chaát
thaûi cho noâng
nghieäp; choáng xoùi
moøn
Chaát phuø sa Xoùi moøn töï nhieân, baûo
toàn ñaát ñai keùm; chaûy
traøn do noâng nghieäp,
khai moû, laâm nghieäp vaø
hoaït ñoäng xaây döïng
Laø nguoàn oâ nhieãm
chính; laøm caïn caùc
thuûy ñaïo, caûng, hoà
chöùa; giaûm daân soá
ñoäng vaät hai maûnh voû
vaø caù; giaûm khaû naêng
p
haân huû
y
chaát höõu cô
Choáng xoùi moøn
ñaát ñai moät caùch
tích cöïc
3
cuûa vöïc nöôùc
Caùc chaát
phoùng xaï
Caùc nguoàn töï nhieân
(trong ñaát vaø ñaù); khai
moû vaø cheá bieán
uranium; saûn xuaát ñieän
nguyeân töû; thöû nghieäm
vuõ khí haït nhaân
Gaây ung thö, laøm sai
leäch di truyeàn
Caám hoaëc giaûm
saûn xuaát ñieän vaø
thöû vuõ khí nguyeân
töû; caám vaän
chuyeån vaø buoân
baùn nguyeân lieäu
cuøng chaát thaûi
nguyeân töû
Nhieät Nöôùc laøm nguoäi töø nhaø
maùy coâng nghieäp hoaëc
saûn xuaát ñieän
Laøm giaûm ñoä hoøa tan
cuûa oxy trong nöôùc;
gieát caù; laøm taêng tính
nhaïy caûm cuûa thuûy
sinh vaät ñoái vôùi kyù
sinh, maàm beänh, hoùa
chaát ñoäc; thay ñoåi
thaønh phaàn vaø phaù
huûy heä sinh thaùi thuûy
Duøng nhieät thöøa
ñeå söôûi aám; nhoát
nöôùc thaûi mang
nhieät vaøo caùc ao,
keânh.
Hoùa chaát höõu cô
Daàu, môõ Chaát thaûi töø caùc maùy
moùc ñoäng cô; beå oáng
daãn daàu; noå gieáng daàu
ngoaøi bieån; ræ daàu töï
nhieân ôû bieån; vôõ taøu
daàu
Huûy hoaïi heä sinh
thaùi; gaây thieät haïi veà
kinh teá, du lòch, thaåm
myõ cho caùc vuøng bôø
bieån; gaây haïi caù vaø
chim; gaây muøi vò khoù
chòu
Noâng döôïc Duøng trong noâng
nghieäp,laâm nghieäp, tröø
muoãi
Ñoäc haïi cho moät soá
loaøi caù soø heán, chim
vaø ñoäng vaät coù vuù;
tích luõy ôû môõ ngöôøi,
moät soá chaát gaây ñoäc
cho ngöôøi, coù theå
gaây ung thö, sinh saûn
vaø di truyeàn baát tuùc
Giaûm söû duïng,
caám caùc chaát quaù
ñoäc, chuyeån sang
phoøng tröø sinh hoïc
Nhöïa Trong nhaø vaø coâng
nghieäp
Gieát caù; caùc haäu quaû
vaãn chöa bieát heát
Caám xaû thaûi,
khuyeán khích taùi
cheá, giaûm duøng
caùc bao bì
Chaát taåy
(phosphate)
Trong nhaø vaø coâng
nghieäp
Thuùc ñaåy söï taêng
tröôûng cuûa rong vaø
thuû
y
thöïc vaät,
g
ieát caù
Caám duøng caùc
chaát taåy chöùa
p
hos
p
hate ôû
4
vaø gaây muøi hoâi, laøm
kieät oxy nöôùc
nhöõng khu vöïc
nhaïy caûm, xöû lyù
nöôùc thaûi.
Caùc hôïp chaát
chöùa clo
Khöû truøng nöôùc baèng
clo; coâng nghieäp giaáy
vaø moät soá coâng nghieäp
khaùc
Ñoâi khi ñoäc haïi cho
phieâu sinh vaø caù; gaây
muøi vò khoù chòu; coù
theå gaây ung thö ôû
ngöôøi
Xöû lyù nöôùc thaûi,
duøng ozone ñeå
khöû truøng vaø duøng
than hoaït tính ñeå
toång hôïp loaïi boû
caùc hôïp chaát
1.2 OÂ nhieãm ñieåm vaø phaân taùn
Nguoàn oâ nhieãm ñieåm: nguoàn thaûi taäp trung ôû moät ñieåm nhö ñieåm xaû thaûi cuûa caùc nhaø
maùy coâng nghieäp, mieäng coáng gom nöôùc thaûi töø khu daân cö chaûy vaøo vöïc nöôùc nhaän
khoâng qua xöû lyù. Nguoàn oâ nhieãm loaïi naøy coù theå kieåm soaùt ñöôïc baèng caùc coâng ngheä
xöû lyù thích hôïp.
Nguoàn oâ nhieãm phaân taùn: nguoàn thaûi raûi raùc treân moät dieän roäng raát khoù xöû lyù coù hieäu
quaû nhö thuoác tröø dòch haïi trong noâng nghieäp, phaân suùc vaät thaûi treân ñoàng coû. Nguoàn oâ
nhieãm naøy khoù xöû lyù coù hieäu quaû vì traûi ra treân moät khoâng gian quaù roäng.
1.3 Caùc chæ thò veà tính chaát cuûa nöôùc
Trong con ñöôøng vaän chuyeån, nöôùc mang theo nhieàu loaïi vaät chaát, tuøy theo toå hôïp cuûa
caùc loaïi vaät chaát naøy maø nöôùc coù tính chaát khaùc nhau. Moät soá caùc ñaëc ñieåm lyù hoùa sinh
sau ñaây phaûn aùnh tính chaát cuûa nöôùc:
(1) Ñoä ñuïc; (2) Maøu saéc; (3) pH; (4) Ñoä acid; (5) Ñoä kieàm; (6) Ñoä cöùng; (7) Ñoä oxy
hoøa tan; (8) Nhu caàu oxy sinh hoùa; (9) Nhu caàu oxygen hoùa hoïc; (10) Chaát raén; (11)
Nitrogen; (12) Phosphate; (13) Sulfate; (14) Fluoride; (15) Daàu môõ; (16) Caùc vi löôïng
(kim loaïi); (17) Clo; (18) Vi sinh.
Sau ñaây laø dieãn giaûi chi tieát veà caùc ñaëc ñieåm lyù hoùa sinh keå treân:
Chaát raén lô löûng
Chaát raén coù theå ôû trong nöôùc döôùi daïng hoøa tan hoaëc daïng lô löûng. Chaát raén lô löûng coù
theå laø caùc haït chaát höõu cô hoaëc voâ cô hoaëc caùc chaát loûng khoâng troän laãn ñöôïc (daàu,
môõ). Caùc chaát voâ cô goàm seùt, buøn vaø caùc thaønh phaàn khaùc cuûa ñaát thöôøng hieän dieän
trong nöôùc maët. Chaát höõu cô nhö sôïi thöïc vaät vaø caùc thaønh phaàn sinh hoïc khaùc nhö teá
5
baøo taûo, vi khuaån.v.v. Do tính loïc cuûa ñaát raát lôùn, caùc chaát lô löûng ít khi coù maët trong
nöôùc ngaàm. Trong nöôùc thaûi ñoâ thò vaø coâng nghieäp cuõng chöùa nhieàu chaát raén lô löûng.
Nöôùc nhieàu chaát raén lô löûng troâng maát veä sinh vaø coù khaû naêng aån chöùa nhieàu maàm
beänh.
Chaát raén toång soá trong nöôùc ñöôïc ño baèng caùch cho nöôùc boác hôi heát ôû nhieät ñoä 104oC
vaø caân phaàn coøn laïi. Chaát raén lô löûng ñöôïc ño baèng caùch loïc vaø saáy khoâ vaät lieäu loïc ôû
104oC sau ñoù tính phaàn khoâ coøn laïi treân vaät lieäu loïc. Coù moät soá chaát lô löûng chui qua
loïc ñöôïc nhö colloid vì vaäy ngöôøi ta cuõng xaùc ñònh theâm chaát raén qua loïc vaø chaát raén
khoâng qua loïc. Ñoát maãu ñaõ laøm khoâ nöôùc ôû nhieät ñoä 600oC seõ thu ñöôïc löôïng chaát raén
voâ cô baát bieán coøn laïi, phaàn chaát raén höõu cô ñaõ bò chuyeån hoùa thaønh CO2, nöôùc hoaëc
caùc khí khaùc.
Ñoä ñuïc
Ñoä ñuïc laø soá ño veà möùc aùnh saùng haáp thu hay phaân taùn do caùc chaát raén lô löûng trong
nöôùc, noù khoâng phaûi laø soá ño ñònh löôïng tröïc tieáp cuûa chaát raén lô löûng trong nöôùc. Möùc
aùnh saùng haáp thu hay phaân taùn tuøy thuoäc vaøo kích côû vaø ñaëc ñieåm beà maët cuûa caùc haït
lô löûng.
Ñoä ñuïc cuûa nöôùc do söï xoùi moøn töø ñaát caùc vaät theå giao traïng nhö seùt, buøn, maûnh vuïn
ñaù, caùc oxide kim loaïi. Caùc chaát gaây ñoä ñuïc baét nguoàn töø sinh hoaït goàm chaát taåy, xaø
boâng, chaát gaây huyeàn phuø.v.v.
Nöôùc ñuïc caûn trôû söï quang hôïp cuûa caùc thöïc vaät ñaùy, gaây laéng tuï buøn xuoáng ñaùy vöïc
nöôùc aûnh höôûng baát lôïi ñeán quaàn theå ñoäng thöïc vaät ñaùy.
Ñoä ñuïc ñöôïc ño baèng duïng cuï ño ñoä ñuïc Jackson duøng ñeøn caày, laáy ñôn vò laø JTU, ño
aùnh saùng haáp thu hoaëc phaân taùn qua moät chaát loûng. Moät JTU öùng vôùi ñoä ñuïc taïo ra töø
moät huyeàn dòch chöùa 1 mg SiO2. Hai loaïi ñôn vò ño ñoä ñuïc khaùc laø FTU, duøng chaát
formazin thay cho SiO2. Ñôn vò NTU duøng ñeå dieãn taû ñoä ñuïc ñöôïc ño baèng phöông
phaùp aùnh saùng phaân taùn. Nöôùc töï nhieân coù ñoä ñuïc töø vaøi ba FTU ñeán vaøi traêm FTU.
Tieâu chuaån nöôùc uoáng thöôøng chaáp nhaän ñoä ñuïc töø 0,1 – 1 FTU laø toái ña.
Maøu saéc
Nöôùc tinh khieát khoâng maøu nhöng nöôùc trong töï nhieân coù maøu do chöùa nhieàu chaát laï.
Nöôùc coù maøu bieåu kieán neáu moät phaàn maøu laø do chaát lô löûng. Nöôùc coù maøu thaät khi
maøu do chaát raén hoøa tan taïo ra sau khi ñaõ loaïi boû chaát lô löûng.