Sáng kiến kinh nghiệm - phương pháp giải bài tập con lắc đơn

Chia sẻ: Nguyen Dinh Manh Linh | Ngày: | Loại File: DOC | Số trang:22

0
341
lượt xem
108
download

Sáng kiến kinh nghiệm - phương pháp giải bài tập con lắc đơn

Mô tả tài liệu
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Tham khảo tài liệu 'sáng kiến kinh nghiệm - phương pháp giải bài tập con lắc đơn', tài liệu phổ thông, ôn thi đh-cđ phục vụ nhu cầu học tập, nghiên cứu và làm việc hiệu quả

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Sáng kiến kinh nghiệm - phương pháp giải bài tập con lắc đơn

  1. ĐỀ TÀI SKKN Đặng Quang Huy PHẦN I. MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài - Vật lý là một môn học khó và trừu tượng, cơ sở của nó là toán học. Bài tập vật lý rất đa dạng và phong phú. Trong phân phối chương trình số tiết bài tâp lại hơi ít so với nhu cầu cần củng cố và nâng cao kiến thức cho học sinh. Chính vì thế, người giáo viên phải làm thế nào để tìm ra phương pháp tốt nhất nhằm tạo cho học sinh niềm say mê yêu thích môn học này. Giúp học sinh việc phân loại các dạng bài tập và hướng dẫn cách giải là rất cần thiết. Việc làm này rất có lợi cho học sinh trong thời gian ngắn đã nắm được các dạng bài tập, nắm được phương pháp giải và từ đó có thể phát triển hướng tìm tòi lời giải mới cho các dạng bài tương tự. - Trong yêu cầu về đổi mới giáo dục về việc đánh giá học sinh bằng phương pháp trắc nghiệm khách quan thì khi nắm được dạng bài và phương pháp giải sẽ giúp cho học sinh nhanh chóng trả được bài . - Trong chương trình Vật lý lớp 12, chương “Dao động cơ học”có nhiều dạng bài tập phức tạp và khó. Nhóm các bài toán về chu kỳ của con lắc đơn chịu ảnh hưởng của các yếu tố bên ngoài như: nhiệt độ, độ cao, độ sâu, lực điện trường, lực quán tính ... là một trong những nhóm bài tập phức tạp và khó nhất trong chương, học sinh khá, giỏi thường rất lúng túng trong việc tìm cách giải các dạng toán này. Xuất phát từ thực trạng trên, qua kinh nghiệm giảng dạy, tôi chọn đề tài: “PHƯƠNG PHÁP GIẢI BÀI TẬP VỀ CHU KỲ DAO ĐỘNG CỦA CON LẮC ĐƠN CHỊU ẢNH HƯỞNG CỦA CÁC YẾU TỐ BÊN NGOÀI”. 2. Môc ®Ých nghiªn cøu - Đề tài nhằm giúp học sinh khá, giỏi khắc sâu những kiến thức lí thuyết , có một hệ thống bài tập và phương pháp giải chúng, giúp các em có thể nắm được cách giải và từ đó chủ động vận dụng các phương pháp này trong khi làm bài tập có liên quan. Từ đó học sinh có thêm kỹ năng về cách giải các bài tập -1-
  2. ĐỀ TÀI SKKN Đặng Quang Huy Vật lí, có thể nhanh chóng giải các bài toán trắc nghiệm về dao động điều hòa của con lắc đơn phong phú và đa dạng. - Nhằm xây dựng một chuyên đề sâu, chi tiết có thể làm tài liệu tham khảo cho các đồng nghiệp ôn thi Đại học- Cao đẳng và luyện thi học sinh giỏi cấp tỉnh. 3. §èi t−îng nghiªn cøu Nhóm các bài tập về chu kỳ dao động của con lắc đơn chịu ảnh hưởng của các yếu tố bên ngoài, trong chương “ Dao động cơ học”- Vật lý 12 Nâng cao. 4. NhiÖm vô nghiªn cøu - Nghiên cứu một số vấn đề lý luận về bài tập vật lý. - Phân loại bài tập và đề ra phương pháp giải cho từng loại. - Lựa chọn hệ thống bài tập vận dụng. 5. Ph¹m vi nghiªn cøu Các bài tập về chu kỳ dao động của con lắc đơn chịu ảnh hưởng của các yếu tố bên ngoài trong chương II- vật lý 12 NC và trong các tài liệu tham khảo dành cho học sinh ôn thi đại học, ôn thi học sinh giỏi lớp 12 cấp tỉnh. 6. Ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu Trong đề tài tôi sử dụng các phương pháp chủ yếu là nghiên cứu lý luận về bài tập Vật lý và các tài liệu tham khảo nâng cao khác có liên quan đến đề tài. PHẦN II. NỘI DUNG I- MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BÀI TẬP VẬT LÝ 1.1. Vai trò của bài tập vật lý trong việc giảng dạy vật lý. Việc giảng dạy bài tập vật lý trong nhà trường không chỉ giúp học sinh hiểu được một cách sâu sắc và đầy đủ những kiến thức quy định trong chương trình mà còn giúp các em vận dụng những kiến thức đó để giải quyết những nhiệm vụ của học tập và những vấn đề mà thực tiễn đã đặt ra. Muốn đạt được điều đó, phải thường xuyên rèn luyện cho học sinh những kỹ năng, kỹ xảo vận dụng kiến thức vào cuộc sống hằng ngày. -2-
  3. ĐỀ TÀI SKKN Đặng Quang Huy Kỹ năng vận dụng kiến thức trong bài tập và trong thực tiễn đời sống chính là thước do mức độ sâu sắc và vững vàng của những kiến thức mà học sinh đã thu nhận được. Bài tập vật lý với chức năng là một phương pháp dạy học có một vị trí đặc biệt trong dạy học vật lý ở trường phổ thông. Trước hết, vật lý là một môn khoa học giúp học sinh nắm dược qui luật vận động của thế giới vật chất và bài tập vật lý giúp học sinh hiểu rõ những qui luật ấy, biết phân tích và vận dụng những qui luật ấy vào thực tiễn. Trong nhiều trường hợp mặc dù người giáo viên có trình bày tài liệu một cách mạch lạc, hợp lôgích, phát biểu định luật chính xác, làm thí nghiệm đúng yêu cầu, qui tắc và có kết quả chính xác thì đó chỉ là điều kiện cần chứ chưa đủ để học sinh hiểu và nắm sâu sắc kiến thức . Chỉ thông qua việc giải các bài tập vật lý dưới hình thức này hay hình thức khác nhằm tạo điều kiện cho học sinh vận dụng kiến thức đã học để giải quyết các tình huống cụ thể thì kiến thức đó mới trở nên sâu sắc và hoàn thiện. Trong qúa trình giải quyết các tình huống cụ thể do các bài tập vật lý đặt ra, học sinh phải sử dụng các thao tác tư duy như phân tích, tổng hợp, so sánh, khái quát hóa , trừu tượng hóa… để giải quyết vấn đề, do đó tư duy của học sinh có điều kiện để phát triển. Vì vậy có thể nói bài tập vật lý là một phương tiện rất tốt để phát triển tư duy, óc tưởng tượng, khả năng độc lập trong suy nghĩ và hành động, tính kiên trì trong việc khắc phục những khó khăn trong cuộc sống của học sinh. Bài tập vật lý là cơ hội để giáo viên đề cập đến những kiến thức mà trong giờ học lý thuyết chưa có điều kiện để đề cập qua đó nhằm bổ sung kiến thức cho học sinh. Đặc biệt, để giải được các bài tập vật lý dưới hình thức trắc nghiệm khách quan học sinh ngoài việc nhớ lại các kiến thức một cách tổng hợp, chính xác ở nhiều phần, nhiều chương, nhiều cấp học thì học sinh cần phải rèn luyện cho mình tính phản ứng nhanh trong từng tình huống cụ thể, bên cạnh đó học sinh phải giải thật nhiều các dạng bài tập khác nhau để có được kiến thức tổng hợp, chính xác và khoa học . -3-
  4. ĐỀ TÀI SKKN Đặng Quang Huy 1.2. Phân loại bài tập vật lý. 1.2.1) Bài tập vật lý định tính hay bài tập câu hỏi lý thuyết. - Là bài tập mà học sinh không cần phải tính toán (Hay chỉ có các phép toán đơn giản) mà chỉ vận dụng các định luật, định lý, qui luật để giải tích hiện tượng thông qua các lập luận có căn cứ, có lôgich. - Nội dung của các câu hỏi khá phong phú, và đòi hỏi phải vận dụng rất nhiều các kiến thức vật lý. - Thông thường để giải các bài toán này cần tiến hành theo các bước: * Phân tích câu hỏi * Phân tích hiện tượng vật lý có đề cập đến trong câu hỏi để từ đó xác định các định luật, khái niệm vật lý hay một qui tắc vật lý nào đó để giải quyết câu hỏi. * Tổng hợp các điều kiện đã cho với các kiến thức tương ứng để trả lời câu hỏi. 1.2.2) Bài tập vật lý định lượng Đó là loại bài tập vật lý mà muốn giải quyết nó ta phải thực hiện một loạt các phép tính. Dựa vào mục đích dạy học ta có thể phân loại bài tập dạng này thành 2 loại: * Bài tập tập dượt: Là bài tập đơn giản được sử dụng ngay khi nghiên cứu một khái niệm hay một qui tắc vật lý nào dó để học sinh vật dụng kiến thức vừa mới tiếp thu. * Bài tập tổng hợp: Là những bài tập phức tạp mà muốn giải nó học sinh vận dụng nhiều kiến thức ở nhiều phần, nhiều chương, nhiều cấp học và thuộc nhiều lĩnh vực Đặc biệt, khi các câu hỏi loại này được nêu dưới dạng trắc nghiệm khách quan thì yêu cầu học sinh phải nhớ kết quả cuối cùng đã dược chứng minh trước đó để giải nó một cách nhanh chóng. Vì vậy yêu cầu học sinh phải hiểu bài một cách sâu sắc để vận dụng kiến thức ở mức độ cao . 1.2.3) Bài tập đồ thị -4-
  5. ĐỀ TÀI SKKN Đặng Quang Huy Đó là bài tập mà dữ kiện đề bài cho dưới dạng đồ thị hay trong quá trình giải nó ta phải sử dụng dồ thị. ta có thể phân loại dạng câu hỏi nay thành các loại: * Đọc và khai thác đồ thị đã cho: Bài tập loại này có tác dụng rèn luyện cho học sinh kỹ năng đọc đồ thị, biết cách đoán nhận sự thay đổi trạng thái của vật thể, hệ vật lý, của một hiện tượng hay một quá trình vật lý nào đó. Biết cách khai thác từ đồ thị những dữ để giải quyết một vấn đề cụ thể. * Vẽ đồ thị theo những dữ liệu đã cho: bài tập này rèn luyện cho học sinh kỹ năng vẽ đồ thị, nhất là biết cách chọn hệ tọa độ và tỉ lệ xích thích hợp để vẽ đồ thị chính xác. 1.2.4) Bài tập thí nghiệm Là loại bài tập cần phải tiến hành các thí nghiệm hoặc để kiểm chứng cho lời giải lý thuyết, hoặc để tìm những số liệu, dữ kiện dùng trong việc giải các bài tập.Tác dụng cụ thể của loại bài tập này là Giáo dục, giáo dưỡng và giáo dục kỹ thuật tổng hợp. Đây là loại bài tập thường gây cho học sinh cảm giác lí thú và đặc biệt đòi hỏi học sinh ít nhiều tính sáng tạo. II- CÁC CÔNG THỨC ÁP DỤNG TRONG ĐỀ TÀI. l 1. Chu kỳ dao động của con lắc đơn: T = 2π g l : Chiều dài của con lắc (m). g: Gia tốc trọng trường (m/s2). 2. Công thức về sự nở dài: l = l0 (1 + λt ) o l0 : Chiều dài dây treo (kim loại) ở 0 C (m) o l : Chiều dài dây treo (kim loại) ở t C (m) -1 λ : Hệ số nở dài của dây treo kim loại (K ). 3. Gia tốc trọng trường GM - Gia tốc trọng trường ở mực nước biển: g = R2 G = 6,67.10-11N.m2/kg2: Hằng số hấp dẫn. -5-
  6. ĐỀ TÀI SKKN Đặng Quang Huy M: Khối lượng của trái đất R: Bán kính trái đất - Gia tốc trọng trường ở độ cao h so với mực nước biển: GM R2 => g h = g ( gh = ) R+h ( R + h) 2 - Gia tốc trọng trường ở độ sâu d so với mực nước biển: R−d GM ' => g d = g ( gd = ) (R − d ) 2 R ur ur 4. Lực điện trường: F = qE q: Điện tích trong điện trường (C). ur E : Cường độ điện trường (V/m). ur ur + q > 0 F cùng hướng với E . ur ur + q < 0 F ngược hướng với E . qU + Độ lớn: F = q E = d 5. Lực quán tính: Fqt = −ma m: khối lượng của vật (kg) a : Gia tốc của hệ quy chiếu (m/s2) uur r + Fqt luôn ngược hướng với a + Độ lớn: Fqt = ma 6. Các công thức gần đúng Nếu x, x1, x2 là những số dương rất nhỏ 1 Ta có: (1 ± x) n ≈ 1 ± nx ; ≈ 1 m nx ; (1 + x1 )(1 − x 2 ) ≈ 1 + x1 − x 2 (1 ± x )n III- PHÂN LOẠI BÀI TẬP VÀ PHƯƠNG PHÁP GIẢI BÀI TẬP VỀ CHU KỲ DAO ĐỘNG CỦA CON LẮC ĐƠN CHỊU ẢNH HƯỞNG CỦA CÁC YẾU TỐ BÊN NGOÀI. Loại 1: Xác định thời gian đồng hồ quả lắc (được xem như con lắc đơn) chạy sai trong một ngày đêm khi thay đổi nhiệt độ, độ cao, độ sâu và vị trí trên trái đất. -6-
  7. ĐỀ TÀI SKKN Đặng Quang Huy 1.1. Định hướng phương pháp chung - Gọi T1 là chu kỳ chạy đúng; T2 là chu kỳ chạy sai - Trong thời gian T1 (s) đồng hồ chạy sai│T2 - T1 │(s) T2 − T1 1(s) đồng hồ chạy sai (s) T1 - Vậy trong 1 ngày đêm ∆t = 86400(s) đồng hồ chạy sai: T2 − T1 T2 θ = ∆t. = 86400 − 1 (s) T1 T1 Các bước giải T2 - B1: Từ các công thức có liên quan đến yêu cầu của bài tập, thiết lập tỉ số T1 - B2: Biện luận T2 + Nếu > 1 => T2 > T1 : chu kỳ tăng => đồng hồ chạy chậm lại. T1 T2 + Nếu < 1 => T2 < T1 : chu kỳ giảm => đồng hồ chạy nhanh lên. T1 - B3: Xác định thời gian đồng hồ quả lắc chạy nhanh hay chậm trong một ngày đêm bằng công thức: T2 − T1 T2 θ = ∆t. = 86400 − 1 (s) T1 T1 2.1. Xác định thời gian đồng hồ chạy sai khi thay đổi nhiệt độ (Các yếu tố khác không đổi) Ở nhiệt độ t1 đồng hồ chạy đúng, khi nhiệt độ thay đổi đến giá trị t2 thì đồng hồ chạy sai - Áp dụng các công thức ở mục II: l (1 + λt1 ) l1 l1 = l0 (1 + λ t1 ) => T1 = 2π = 2π 0 g g l (1 + λ t2 ) l2 l2 = l0 (1 + λ t2 ) => T2 = 2π = 2π 0 g g 1 + λ t2 T2 1 1 = (1 + λ t2 ) 2 (1 + λt2 ) − 2 Ta có: = 1 + λt1 T1 T2 1 Vì ( λt1 ), ( λt2 ) t1 => > 1 => T2 > T1 : chu kỳ tăng => đồng hồ chạy chậm lại. T1 T2 + Nếu t2 < t1 => < 1 => T2 < T1 : chu kỳ giảm => đồng hồ chạy nhanh lên. T1 -7-
  8. ĐỀ TÀI SKKN Đặng Quang Huy T2 − 1 = 43200 λ t 2 − t1 (s) - Trong một ngày đêm đồng hồ chạy sai: θ = 86400 T1 3.1. Xác định thời gian đồng hồ chạy sai ở độ cao h và độ sâu d so với mực nước biển (coi nhiệt độ không đổi) * Ở mực nước biển đồng hồ chạy đúng, khi đưa đồng hồ lên độ cao h thì đồng hồ chạy sai ⎧ T2 g ⎪= - Ta có: ⎪ T1 T h gh => 2 = 1 + ⎨ T1 R ⎪ R2 ⎪ gh = g ( R + h ) ⎩ T h - Lập luận: 2 = 1 + > 1 => T2 > T1 đồng hồ chạy chậm lại. T1 R T2 h - Trong một ngày đêm đồng hồ chạy chậm: θ = 86400 − 1 = 86400 (s) T1 R * Ở mực nước biển đồng hồ chạy đúng, khi đưa đồng hồ xuống độ sâu h thì đồng hồ chạy sai ⎧ T2 g ⎪= d −1 - Ta có: ⎪ T1 T R 1 gd => 2 = = = (1 − ) 2 ⎨ d R−d T1 R R−d ⎪ 1− gd = g ( ) ⎪ R ⎩ R T d 1d Vì 1 => T2 > T1 đồng hồ chạy chậm lại. ≈ 1+ T1 2R T2 d - Trong một ngày đêm đồng hồ chạy chậm: θ = 86400 − 1 = 43200 (s) R T1 4.1 Xác định thời gian đồng hồ chạy sai khi cả độ cao (hoặc độ sâu) và nhiệt độ thay đổi a) Tại mặt đất nhiệt độ t1 đồng hồ chạy đúng. Khi đưa đồng hồ lên độ cao h nhiệt độ t2 đồng hồ chạy sai. g (1 + λ t2 ) 1 1 T2 h − = (1 + )(1 + λt2 ) 2 (1 + λ t1 ) 2 - = g h (1 + λt1 ) T1 R hλ T2 Áp dụng các công thức gần đúng ta có: ≈ 1 + + (t2 − t1 ) T1 R2 T2 - Nếu t2 > t1 => > 1 => T2 > T1 : chu kỳ tăng => đồng hồ chạy chậm lại. T1 T2 - Nếu t2 < t1 => < 1 => T2 < T1 : chu kỳ giảm => đồng hồ chạy nhanh lên. T1 -8-
  9. ĐỀ TÀI SKKN Đặng Quang Huy hλ T2 - Trong 1 ngày đêm đồng hồ chạy sai: θ = 86400 − 1 = 86400 + (t2 − t1 ) (s). R2 T1 b) Tại mặt đất nhiệt độ t1 đồng hồ chạy đúng. Khi đưa đồng hồ xuống giếng sâu d nhiệt độ t2. Trong 1 ngày đêm đồng hồ chạy sai: Tương tự ta chứng minh được trong một ngày đêm đồng hồ chạy sai: T2 d − 1 = 43200 λ (t 2 − t1 ) + (s). θ = 86400 R T1 5.1. Xác định thời gian đồng hồ chạy sai khi thay đổi vị trí trên trái đất (nhiệt độ không đổi) l - Tại nơi có gia tốc trọng trường g1 đồng hồ chạy đúng với: T1 = 2π g1 l - Tại nơi có gia tốc trọng trường g2 đồng hồ chạy sai với: T2 = 2π g2 1 Δg T2 - Ta có ≈ 1− T1 2 g1 T2 + Nếu g2 > g1 => < 1 => T2 < T1 đồng hồ chạy nhanh lên. T1 T2 + Nếu g2 < g1 => > 1 => T2 > T1 đồng hồ chạy chậm lại. T1 Δg g - Trong một ngày đêm đồng hồ chạy sai: θ = 43200 = 43200 2 − 1 (s). g1 g1 * Nếu cả vị trí và nhiệt độ thay đổi thì trong một ngày đêm đồng hồ chạy sai: Δg θ = 43200 λ (t2 − t1 ) − . g1 Loại 2: Khảo sát dao động nhỏ của con lắc đơn khi có thêm một lực phụ F không đổi tác dụng (ngoài trọng lực và lực căng dây treo) 1.2. Định hướng phương pháp chung - Coi con lắc chịu tác dụng của một trọng lực hiệu dụng (trọng lực biểu kiến): P' = P + F F => gia tốc trọng trường hiệu dụng: g ' = g + m - Vị trí cân bằng của con lắc là vị trí dây treo có phương trùng với phương của P' l - Chu kỳ dao động nhỏ của con lắc: T ' = 2π g' Vậy để xác định được chu kỳ T’ cần xác định được gia tốc trọng trường hiệu dụng g’ -9-
  10. ĐỀ TÀI SKKN Đặng Quang Huy 2.2 Xác định chu kỳ dao động của con lắc đơn dưới tác dụng của lực điện trường l - Khi không có điện trường chu kỳ dao động của con lắc là: T = 2π . g ur - Khi đặt con lắc vào điện trường đều có véc tơ cườr đur điện trường E thì nó ng ộ ur u chịu tác dụng của Trọng lực P và lực điện trường F = qE , hợp của hai lực này uu u ur rr ký hiệu là P ' = P + F , và được gọi là trọng lực hiệu dụng hay trọng lực biểu kiến. Ta xét một số trường hợp thường gặp: ur a) Trường hợp 1: E hướng thẳng đứng xuống dưới. ur Khi đó để xác định chiều của F ta cần biết dấu của q. ur ur ur * Nếu q > 0: F cùng hướng với E => F hướng thẳng đứng xuống dưới qE Ta có: P’ = P + F => g’ = g + m l l Chu kỳ dao động của con lắc trong điện trường: T ' = 2π = 2π = => T ' = T qE qE T g+ g+ m m ur ur ur * Nếu q < 0: F ngược hướng với E => F hướng thẳng đứng lên trên qE Ta có: P’ = P - F => g’ = g - m l l Chu kỳ dao động của con lắc trong điện trường: T ' = 2π = 2π >T qE g' g− m T' g g => = => T ' = T qE qE T g− g− m m ur b) Trường hợp 2: E hướng thẳng đứng lên trên. Tương tự như trên ta chứng minh được: l l * Nếu q > 0 thì chu kỳ dao động của con lắc là: T ' = 2π = 2π >T qE g' g− m l l * Nếu q < 0 thì chu kỳ dao động của con lắc là: T ' = 2π = 2π < T. qE g' g+ m ur c) Trường hợp 3: E có phương ngang ur => F có phương ngang ur ur F vuông góc với P => tại vị trí cân bằng dây treo hợp với phương thẳng đứng một góc α (hình vẽ). -10-
  11. ĐỀ TÀI SKKN Đặng Quang Huy F qE - Từ hình vẽ ta có: tan α = = P mg 2 α ur ⎛ q E⎞ - Về độ lớn: P ' = P + F => g ' = g + ⎜ 2 2 2 2 E ⎟ ⎝ mg ⎠ - Chu kỳ dao động của con lắc trong điện trường là: ur F q>0 l l T ' = 2π = 2π < T. ur g' ur 2 ⎛ q E⎞ P' P g +⎜ 2 ⎟ ⎝ mg ⎠ 3.2. Xác định chu kỳ dao động của con lắc đơn dưới tác dụng của lực quán tính. Khi con lắc đơn được đặt trong một hệ quy chiếu chuyển động với gia tốc r a (hệ quy chiếu phi quán tính) thì ngoài trọng lực và lực căng của dây treo con ur r lắc còn chịu tác dụng của lực quán tính F = −ma . Trọng lực hiệu dụng P' = P + F ur u uFur rr r Gia tốc trọng trường hiệu dụng: g ' = g + = g − a . Xét một số trường hợp m thường gặp: a) Trường hợp 1: Con lắc treo trong thang máy đang chuyển động thẳng đứng r lên trên với gia tốc a ur r - Thang máy chuyển động nhanh dần đều: a ngược hướng với g => g’ = g + a l l Chu kỳ dao động của con lắc trong thang máy: T ' = 2π = 2π T ' = T g+a g+a T đứng yên hay chuyển động thẳng đều) u r r - Thang máy chuyển động chậm dần đều: a cùng hướng với g => g’ = g - a l l T' g g T ' = 2π = 2π >T ; = => T ' = T g −a g −a g −a g' T b) Trường hợp 2: Conrlắc treo trong thang máy đang chuyển động thẳng đứng xuống dưới với gia tốc a u r r - Thang máy chuyển động nhanh dần đều: a cùng hướng với g => g’ = g – a l l T' g g T ' = 2π = 2π >T ; = => T ' = T g −a g −a g −a g' T u r r - Thang máy chuyển động chậm dần đều: a ngược hướng với g => g’ = g + a l l T' g g T ' = 2π = 2π T ' = T g+a g+a g+a g' T c) Trường hợp 3: Con lắc đơn được treo trên xe chuyển động theo phương ur r r ngang với gia tốc a => F có phương ngang và ngược hướng với a . - Tại vị trí cân bằng dây treo hợp với phương thẳng đứng một góc α -11-
  12. ĐỀ TÀI SKKN Đặng Quang Huy F a Ta có t an α = =. Pg - Về độ lớn: P '2 = P 2 + F 2 => g ' = g 2 + a 2 α - Chu kỳ dao động của con lắc: l l ur T ' = 2π = 2π F g' m g +a 2 2 ur ur P g r P' Cách khác: Ta có P ' = => => g ' = P a cosα cosα l cos α l T ' = 2π = 2π g' g T' = cosα => T ' = T cosα => T IV- BÀI TẬP ÁP DỤNG 1. Nhóm các bài tập thuộc loại 1 Bài 1.1: Một con lắc đơn chạy đúng giờ vào mùa hè khi nhiệt độ là 320C. Khi nhiệt độ vào mùa đông là 170C thì nó sẽ chạy nhanh hay chậm? Nhanh hay chậm bao nhiêu giây trong 12 giờ, biết hệ số nở dài của dây treo là λ = 2.10-5K-1, ℓ0 = 1m. Hướng dẫn: Áp dụng các kết quả ở mục III, ý 2.1 T2 1 ≈ 1 + λ (t 2 − t1 ) - Ta có: T1 2 T2 - Do t2 < t1 => < 1 => T2 < T1 nên chu kỳ giảm khi đó con lắc chạy nhanh hơn. T1 - Thời gian con lắc chạy nhanh trong Δt = 12h = 12. 3600(s) là: λ T2 θ = Δt − 1 = 12.3600 t2 − t1 (s) = 7,3 (s) T1 2 Bài 2.1: Một đồng hồ quả lắc (xem như một con lắc đơn) chạy đúng ở mặt đất. Biết bán kính Trái đất là R = 6400 km. a) Khi đưa đồng hồ lên độ cao h =1,6 km so với mặt đất thì trong một ngày đêm nó chạy nhanh hay chậm bao nhiêu? b) Khi đưa đồng hồ xuống một giếng sâu d = 800m so với mặt đất thì trong một ngày đêm nó chạy nhanh hay chậm bao nhiêu? Hướng dẫn: Áp dụng các kết quả ở mục III, ý 3.1 T2 h a) - Ta có: = 1 + > 1 => T2 > T1 đồng hồ chạy chậm lại. T1 R -12-
  13. ĐỀ TÀI SKKN Đặng Quang Huy T2 h - Trong một ngày đêm đồng hồ chạy chậm: θ = 86400 − 1 = 86400 = 21,6(s) R T1 T2 1d Ta có: > 1 => T2 > T1 đồng hồ chạy chậm lại. ≈ 1+ b) T1 2R T2 d - Trong một ngày đêm đồng hồ chạy chậm: θ = 86400 − 1 = 43200 = 5,4(s) T1 R Bài 3.1: Một con lắc đồng hồ chạy đúng tại mặt đất có gia tốc g = 9,86 m/s2 vàọ nhiệt độ là t1 = 300C. Đưa đồng hồ lên độ cao 640m so với mặt đất thì ta thấy rằng đồng hồ vẫn chạy đúng. Giải thích hiện tượng và tính nhiệt độ tại độ cao đó, biết hệ số nở dài của dây treo con lắc là λ = 2.10-5K-1, và bán kính trái đất là R = 6400 km. Hướng dẫn: - Giải thích hiện tượng : GM GM Khi đưa con lắc đơn lên cao thì gia tốc giảm do g 0 = và g h = ( R + h) 2 2 R Mặt khác khi càng lên cao thì nhiệt độ càng giảm nên chiều dài của dây treo l cũng giảm theo. Từ đó T = 2π sẽ không thay đổi g - Tính nhiệt độ tại độ cao h = 640 m. Ta có: - Chu kỳ không thay đổi nên: T0 = Th 2. Nhóm các bài tập thuộc loại 2 Bài 1.2: Một con lắc đơn có chiều dài ℓ = 1m, khối lượng m = 50g được tích điện q = -2.10-5C dao động tại nơi có g = 9,86m/s2. Đặt con lắc vào trong điện trường đều E có độ lớn E = 25V/cm. Tính chu kỳ dao động của con lắc khi: a) E có phương thẳng đứng, chiều từ trên xuống dưới. b) E có phương thẳng đứng, chiều từ dưới lên trên. c) E có phương nằm ngang. Hướng dẫn: Áp dụng các kết quả ở mục III, ý 2.2 ur ur ur a) q < 0: F ngược hướng với E => F hướng thẳng đứng lên trên -13-
  14. ĐỀ TÀI SKKN Đặng Quang Huy qE Ta có: P’ = P - F => g’ = g - m Chu kỳ dao động của con lắc trong điện trường: l l T ' = 2π = 2π = 2,11(s) (Lưu ý: Đổi E = 25V/cm = 25.102V/m) qE g' g− m l l b) Tương tự, ta có: T ' = 2π = 2π = 1,9(s) qE g' g+ m c) Khi E có phương nằm ngang. Khi đó chu kỳ dao động của con lắc khi đặt trong điện trường là: ur Bài 2.2: Một con lắc đơn có m = 5g, đặt trong điện trường đều E có phương ngang và độ lớn E = 2.106 V/m. Khi vật chưa tích điện nó dao động với chu kỳ T, khi vật được tích điện tích q thì nó dao động với chu kỳ T'. Lấy g = 10 m/s2, 3T xác định độ lớn của điện tích q biết rằng T ' = . 10 Hướng dẫn: Từ giả thiết ta có: ur Khi E có phương ngang thì ta có: Bài 3.2: Một con lắc đơn có m = 2 g và một sợi dây mảnh có chiều dài ℓ được kích thích dao động điều hòa. Trong khoảng thời gian Δt con lắc thực hiện được 40 dao động, khi tăng chiều dài con lắc thêm 7,9 cm thì cũng trong khoảng thời gian như trên con lắc thực hiện được 39 dao động. Lấy g = 10m/s2. a) Ký hiệu chiều dài mới của con lắc là ℓ'. Tính ℓ, ℓ'. b) Để con lắc có chiều dài ℓ' có cùng chu kỳ với con lắc có chiều dài ℓ, người ta truyền cho vật một ur iện tích q = +0,5.10-8C rồi cho nó dao động điều đ hòa trong điện trường đều E có các đường sức hướng thẳng đứng. Xác định chiều và độ lớn của véc tơ cường độ điện trường. -14-
  15. ĐỀ TÀI SKKN Đặng Quang Huy Hướng dẫn: a) Xét trong khoảng thời gian Δt ta có : Ta lại có ℓ' = ℓ + 7,9 => ℓ = 152,1cm và ℓ' = 160cm b) Khi chu kỳ con lắc là không đổi thì ur qE qE Do E hướng thẳng đứng nên g’ = g ± , mà g’>g nên: g’ = g + m m ur Phương trình trên chứng tỏ F hướng thẳng đứng xuống dưới và do q > 0 ur nên E hướng thẳng đứng xuống dưới. ur Vậy véc tơ cường độ điện trường E có phương thẳng đứng hướng xuống dưới và độ lớn: Bài 4.2: Một con lắc đơn được treo vào trần một thang máy tại nơi có gia tốc g = 9,8 m/s2. Khi thang máy đứng yên thì con lắc dao động với chu kỳ T = 2(s). Tìm chu kỳ dao động của con lắc khi: a) Thang máy đi lên nhanh dần đều với gia tốc a = 1,14 m/s2. b) Thang máy đi lên đều. c) Thang máy đi lên chậm dần đều với gia tốc a = 0,86 m/s2. Hướng dẫn: Áp dụng kết quả ở mục III, ý 3.2 a) Khi thang máy đi lên nhanh dần đều: g' = g + a = 9,8 + 1,14 = 11 (m/s2) Chu kỳ dao động của con lắc đơn là: b) Khi thang máy đi lên đều thì a = 0 khi đó T' = T = 2s c) Khi thang máy đi lên chậm dần đều: g' = g - a = 9,8 - 0,86 = 8 (m/s2) Chu kỳ dao động của con lắc đơn là: Bài 5.2: Con lắc đơn gồm dây mảnh dài ℓ = 1 m, có gắn quả cầu nhỏ m = 50 g được treo vào trần một toa xe đang chuyển động nhanh dần đều trên đường nằm ngang với gia tốc a = 3 m/s2. Lấy g =10 m/s2. a) Xác định vị trí cân bằng của con lắc. -15-
  16. ĐỀ TÀI SKKN Đặng Quang Huy b) Tính chu kỳ dao động của con lắc. Hướng dẫn: Áp dụng kết quả ở mục III, ý 3.2 a) Khi con lắc cân bằng thì nó hợp với phương thẳng đứng một góc α xác F a định bởi: t a n α = = => α = 0,29 (rad) P g b) Ta có: P '2 = P 2 + F 2 => g ' = g 2 + a 2 = 109 Chu kỳ dao động của con lắc là: 3. Bài tập tổng hợp Bμi 1.3 : Ng−êi ta ®−a mét con l¾c tõ mÆt ®Êt lªn ®é cao h = 10km. Ph¶i gi¶m ®é dμi cña nã ®i bao nhiªu ®Ó chu k× dao ®éng cña nã kh«ng thay ®æi. Cho b¸n kÝnh tr¸i ®Êt R = 6400km vμ bá qua sù ¶nh h−ëng cña nhiÖt ®é. §/s: Gi¶m 0,3% chiÒu dμi ban ®Çu cña con l¾c. Bμi 2.3: Mét con l¾c Phu c« treo ë th¸nh Ixac( XanhPªtecbua) lμ mét conl¾c ®¬n cã chiÒu dμi 98m. Gia tèc r¬i tù do ë XanhPªtecbua lμ 9,819m/s2. a) TÝnh chu k× dao ®éng cña con l¾c ®ã. b) NÕu treo con l¾c ®ã ë Hμ Néi, chu k× cña nã sÏ lμ bao nhiªu? BiÕt gia tèc r¬i tù do t¹i Hμ Néi lμ 9,793m/s2 vμ bá qua ¶nh h−ëng cña nhiÖt ®é. c) NÕu muèn con l¾c ®ã khi treo ë Hμ Néi mμ vÉn dao ®éng víi chu k× nh− ë XanhPªtecbua th× ph¶i thay ®æi ®é dμi cña nã nh− thÕ naß? §/s: a) T1 = 19,84s; b) T2 = 19,87s; c) Gi¶m mét l−îng Δl = l − l ' = 0, 26m = 26cm . Bμi 3.3: Con l¾c ®¬n dao ®éng bÐ ë mÆt ®Êt cã nhiÖt ®é 300C. §−a lªn ®é cao h = 0,64km chu k× dao ®éng bÐ vÉn kh«ng thay ®æi. BiÕt hÖ sè në dμi cña d©y treo lμ λ = 2.10−5 K −1 . H·y tÝnh nhiÖt ®é ë ®é cao nμy. Cho b¸n kÝnh tr¸i ®Êt R = 6400km. §/s: 200C. Bμi 4.3: Con l¾c to¸n häc dμi 1m ë 200C dao ®éng nhá ë n¬i g = π 2 (SI). a) TÝnh chu k× dao ®éng. b) T¨ng nhiÖt ®é lªn 400C, chu k× cña con l¾c t¨ng hay gi¶m bao nhiªu? BiÕt hÖ sè në dμi cña d©y treo con l¾c lμ λ = 2.10−5 K −1 . §/s: a) 2s; b) T¨ng 4.10-4s. Bμi 5.3: Mét con l¾c ®ång cã chu k× dao ®éng T1 = 1s t¹i n¬i cã gia tèc träng tr−êng g = π 2 (m/s2), nhiÖt ®é t1 = 200C. a) T×m chiÒu dμi d©y treo con l¾c ë 200C. -16-
  17. ĐỀ TÀI SKKN Đặng Quang Huy b) TÝnh chu k× dao ®éng cña con l¾c t¹i n¬i ®ã ë nhiÖt ®é 300C. Cho hÖ sè në dμi cña d©y treo con l¾c lμ λ = 4.10−5 K −1 . §/s: a) l1 = 0,25m = 25cm; b) T2 = 1,0002s. Bμi 6.3: Ng−êi ta ®−a mét ®«ng hå qu¶ l¾c tõ Tr¸i §Êt lªn MÆt Tr¨ng mμ kh«ng ®iÒu chØnh l¹i. Theo ®ång hå nμy trªn MÆt Tr¨ng th× thêi gian Tr¸i §Êt tù quay ®−îc mét vßng lμ bao nhiªu? BiÕt gia tèc r¬i tù do trªn MÆt Tr¨ng b»ng 1/6 gia tèc r¬i tù do trªn Tr¸i §Êt vμ bá qua sù ¶nh h−ëng cña nhiÖt ®é. §/s: t2 = 9h48ph. Bμi 7.3: Mét con l¾c ®¬n gåm mét sîi d©y cã chiÒu dμi l = 1m vμ qu¶ cÇu nhá cã khèi l−îng m = 100g, ®−îc treo t¹i n¬i cã gia tèc träng tr−êng g = 9,8m/s2. 1. TÝnh chu k× dao ®éng nhá ccña qu¶ cÇu. 2. Cho qu¶ cÇu mang ®iÖn q = 2,5.10-4C vμ t¹o ra ®iÖn tr−êng ®Òu cã c−êng ®é ®iÖn tr−êng E = 1000V/m. H·y x¸c ®Þnh ph−¬ng cña d©y treo con l¾c khi c©n b»ng vμ chu k× cña con l¾c trong c¸c tr−êng hîp: ur a) VÐc t¬ E h−íng th¼ng ®øng xuèng d−íi. ur b) VÐc t¬ E cã ph−¬ng n»m ngang. §/s: 1) T0 = 2s; 2a) T1 = 1,8s; 2b) T2 = 1,97s. Bμi 8.3: Mét con l¾c ®¬n gåm mét qu¶ cÇu nhá, khèi l−îng 10g ®−îc treo b»ng mét sîi d©y dμi 1m t¹i n¬i mμ g = 10m/s2. Cho π 2 = 10 . a) TÝnh chu k× dao ®éng T0 cña con l¾c. b) TÝch ®iÖn cho qu¶ cÇu mét ®iÖn tÝch q = 10-5C råi cho nã dao ®éng trong mét ®iÖn tr−êng ®Òu cã ph−¬ng th¼ng ®øng th× thÊy chu k× dao ®éng 2 cña nã lμ T = .T0 .X¸c ®Þnh chiÒu vμ ®é lín cña c−êng ®é ®iÖn tr−êng? 3 ur §/s: E th¼ng ®øng, h−íng xuèng, ®é lín 1,25.104V/m. Bμi 9.3: Mét con l¾c dao ®éng víi biªn ®é nhá cã chu k× T0 t¹i n¬i cã g = 10m/s2. Treo con l¾c ë trÇn mét chiÕc xe råi cho xe chuyÓn ®éng nhanh dÇn ®Òu trªn mét mÆt ®−êng n»m ngang th× d©y treo hîp víi ph−¬ng th¼ng ®øng mét gãc nhá α 0 = 90 . a) T×m gia tèc a cña xe. b) Cho con l¾c dao ®éng víi biªn ®é nhá, tÝnh chu k× T cña con l¾c theo T0. §/s: a) a = 1,57m/s2; b) T = T0. cosα . Bμi 10.3: Mét con l¾c ®¬n cã chu k× dao ®éng nhá lμ T = 1,5s t¹i n¬i cã gia tèc träng tr−êng g = 9,80m/s2. Treo con l¾c trong mét thang m¸y. H·y tÝnh chu k× cña con l¾c trong c¸c tr−êng hîp sau: a) Thang m¸y ®i lªn nhanh dÇn ®Òu víi gia tèc a = 1m/s2. b) Thang m¸y ®i lªn chËm dÇn ®Òu víi gia tèc a = 1m/s2. -17-
  18. ĐỀ TÀI SKKN Đặng Quang Huy c) Thang m¸y chuyÓn ®éng th¼ng ®Òu. §/s: a) 1,43s; b) 1,58s; c) 1,5s. Bμi 11.3: Mét con l¾c to¸n häc cã chiÒu dμi 17,32cm thùc hiÖn dao ®éng ®iÒu hoμ trªn mét «t« chuyÓn ®éng trªn mét mÆt ph¼ng nghiªng mét gãc β = 300 . X¸c ®Þnh VTCB t−¬ng ®èi cña con l¾c. T×m chu k× dao ®éng cña con l¾c trong hai tr−êng hîp: a) ¤t« chuyÓn ®éng xuèng dèc víi gia tèc a = 5m/s2. b) ¤t« chuyÓn ®éng lªn dèc víi gia tèc a = 2m/s2. LÊy g = 10m/s2, π 2 = 10 . §S: a) T = 0,8886 s; b) T = 1,405 s. Bμi 12.3: Mét con l¾c ®ång hå, d©y treo cã hÖ sè në dμi lμ λ = 2.10−5 ( K −1 ) . B¸n kÝnh cña Tr¸i ®Êt lμ 6400km. a) Khi ®−a xuèng giÕng má, ®ång hå ch¹y nhanh hay chËm? T¹i sao ? b) BiÕt giÕng s©u 800m vμ thËt ra ®ång hå vÉn ch¹y ®óng. TÝnh sù chªnh lÖch nhiÖt ®é gi÷a giÕng vμ mÆt ®Êt. §/s: a) ch¹y chËm do chu k× t¨ng; b) Δt = −6, 250 C . Bμi 13.3: Mét con l¾c ®ång hå gåm mét qu¶ cÇu b»ng s¾t vμ mét sîi d©y kim lo¹i m¶nh cã hÖ sè në dμi λ = 2.10−5 ( K −1 ) . §ång hå ch¹y ®óng ë 200C víi chu k× T = 2s. a) Khi gi¶m nhiÖt ®é xuèng ®Õn 00C ®ång hå ch¹y nhanh hay chËm sau mét ngμy ®ªm? b) VÉn gi÷ nhiÖt ®é ë 00C, ng−êi ta dïng nam ch©m ®Ó t¹o lùc hót th¼ng ®øng. Ph¶i ®Æt nam ch©m nh− thÕ nμo, ®é lín bao nhiªu ®Ó ®ång hå ch¹y ®óng trë l¹i. Cho khèi l−îng qu¶ cÇu lμ m = 50g, lÊy g = 10m/s2. §/s: a) T = 17,28s; b) 2. 10-4N. Bμi 14.3: Mét con l¾c ®ång hå ch¹y ®óng ë 200C t¹i n¬i cã gia tèc träng tr−êng b»ng 10m/s2. BiÕt d©y treo cã hÖ sè në dμi λ = 4.10−5 ( K −1 ) , vËt nÆng q = 10-6C. tÝch ®iÖn a) NÕu con l¾c ®Æt trong ®iÖn tr−êng ®Òu cã c−êng ®é E = 50V/m th¼ng ®øng h−íng xuèng d−íi th× sau 1 ngμy ®ªm ®ång hå ch¹y nhanh hay chËm bao nhiªu? BiÕt vËt cã khèi l−îng m = 100g. b) §Ó ®ång hå ch¹y ®óng trë l¹i cÇn ph¶i t¨ng hay gi¶m nhiÖt ®é lμ bao nhiªu? §/s: a) 2,16s; b) 21,250 C. Bμi 15.3: T¹i mét n¬i ngang b»ng víi mùc n−íc biÓn, ë nhiÖt ®é 100C, mét ®ång hå qu¶ l¾c trong mét ngμy ®ªm ch¹y nhanh 6,48s. Coi con l¾c ®ång hå nh− con l¾c ®¬n. Thanh treo con l¾c cã hÖ sè në dμi λ = 4.10−5 ( K −1 ) . a) T¹i vÞ trÝ nãi trªn, ë nhiÖt ®é nμo th× ®ång hå ch¹y ®óng giê? -18-
  19. ĐỀ TÀI SKKN Đặng Quang Huy b) §−a ®ång hå lªn ®Ønh nói, t¹i ®ã nhiÖt ®é lμ 60C, ta thÊy ®ång hå ch¹y ®óng giê. TÝnh ®é cao cña ®Ønh nói so víi mùc n−íc biÓn. Coi Tr¸i ®Êt lμ h×nh cÇu, cã b¸n kÝnh R = 6400km. §/s: a) 13,750; b) 992m. Đề tài đã được tác giả sử dụng để hướng dẫn học sinh lớp 12 ôn thi Đại học, ôn thi học sinh giỏi cấp tỉnh kết quả đạt được là: - Đa số học sinh đều nắm chắc phương pháp giải và biết vận dụng tốt phương pháp vào việc giải các bài tập về chu kỳ dao động của con lắc đơn chịu ảnh hưởng của các yếu tố bên ngoài. - Kỹ năng giải bài tập trắc nghiệm khách quan của học sinh được cải thiện đáng kể, đảm bảo được độ chính xác và nhanh. - Phát huy và rèn luyện được khả năng vận dụng kiến thức, tính tư duy sáng tạo của học sinh trong việc giải các bài tập vật lý hay và khó. PHẦN III. KẾT LUẬN - KIẾN NGHỊ 1. Kết luận - Đề tài đã hoàn thành được nhiệm vụ nghiên cứu một số vấn đề lý luận về bài tập vật lý, phân loại bài tập, đề ra phương pháp giải và đồng thời lựa chọn được một hệ thống bài tập vận dụng về chu kỳ dao động của con lắc đơn phụ thuộc vào các yếu tố bên ngoài. - Việc phân loại, đề ra phương pháp giải và lựa chọn hệ thống bài tập thích hợp dựa trên cơ sở khoa học chặt chẽ sẽ góp phần nâng cao chất lượng giải bài tập, nắm vững kiến thức của học sinh. - Đặc biệt cần chú ý tới việc phát huy khả năng sáng tạo, tìm tòi, tích cực tự lực của mỗi học sinh, chứ không phải là áp đặt cách suy nghĩ của giáo viên đối với học sinh khi giải mỗi bài tập được nêu ra. - Đề tài mới chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu một chuyên đề nhỏ trong chương trình Vật lý 12. Để góp phần nâng cao chất lượng giải bài tập, rèn luyện tư duy Vật lý của học sinh, đề tài sẽ tiếp tục được phát triển cho các chuyên đề khác trong chương trình Vật lý phổ thông. -19-
  20. ĐỀ TÀI SKKN Đặng Quang Huy 2. Kiến nghị - Về phía nhà trường cần có kế hoạch lâu dài trong việc khuyến khích các giáo viên tham gia viết đề tài sáng kiến kinh nghiệm chuyên sâu cho từng chương, từng phần của môn học, từ đó có thể nâng cao được chất lượng dạy học cho các bộ môn (đặc biệt là chất lượng giải bài tập ở các môn tự nhiên) - Về phía sở GD và ĐT cần quan tâm đầu tư hơn nữa trong việc xây dựng các chuyên đề, các đề tài sáng kiến kinh nghiệm chuyên sâu ở các bộ môn, có kế hoạch phổ biến rộng rãi các đề tài để giáo viên trong toàn tỉnh có thể tham khảo, áp dụng và trao đổi kinh nghiệm trong quá trình dạy học. Điện Biên, ngày 19 tháng 4 năm 2011 Ý KIẾN CỦA HỘI ĐỒNG THI ĐUA NGƯỜI VIẾT Đặng Quang Huy -20-

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD

Đồng bộ tài khoản