B GIÁO DC VÀ ðÀO TO
TRƯNG ðI HC NÔNG NGHIP HÀ NI
NGUYN VĂN ðĨNH (ch biên)
ð TN DŨNG, HÀ QUANG HÙNG,
PHM VĂN LM, PHM BÌNH QUYN, NGÔ TH XUYÊN
GIÁO TRÌNH
BIN PHÁP SINH HC
TRONG BO V THC VT
(DÙNG CHO H ðI HC)
HÀ NI – 2004
Trưng ði hc Nông nghip Hà Ni – Giáo trình Bin pháp sinh hc trong Bo v thc vt……
1
LI NÓI ðU
Bưc sang th k XXI loài ngưi càng nhn thc ràng hơn vi nhng
thách thc v an ninh lương thc, ô nhim và s nóng lên ca trái ñt, s gim sút ña
dng sinh hc an toàn lương thc thc phm. Trong sn xut nông nghip cn áp
dng tt hơn nhng tin b v công ngh sinh hc và sinh thái tng hp.
Bin pháp sinh hc, mt bin pháp ch lc trong qun dch hi tng hp
ngày ng ñưc coi trng hơn. S liu minh chng rng, ng năm chi phí v v
thuc bo v thc vt vào khong hơn 8,5 t ñô la M, con s rt nh so vi tng
giá tr 400 t ñô la M ca bin pháp sinh hc (Van Lenteren, 2005). ðiu này càng
cho chúng ta thy ngu!n tài nguyên sinh vt là vô cùng phong phú thc s chưa khai
thác ht, thm chí do hi"u bit chưa ñy ñ v các mi quan h trong sinh gii, con
ngưi ñã tính hu hoi ngu!n tài nguyên này, m cho chúng ngày mt cn kit,
rt nhiu loài thiên ñch b bin mt.
Bin pháp sinh hc ñã ñưc con ngưi s# dng t$ th k th 3, b%t ñu bng
vic d&n d kin ñ" phòng tr$ sâu hi cam quýt. Trong gn 2000 năm qua, bin pháp
sinh hc rt nhiu thành tu. Ch' tính riêng hơn 100 năm li ñây, nh nhng tin
b trong nghiên cu sinh hc sinh thái hc, ñã 2000 loài chân khp thiên ñch
ñưc gii thiu và hin nay có trên 150 loài ký sinh, b%t m!i và vi sinh vt ñang ñưc
nuôi nhân thương mi ñ" s# dng trong c chương trình trong tr$ dch hi trên toàn
th gii. Vi nhng ưu th to ln, trong tương lai ch%c ch%n bin pháp sinh hc ngày
càng ñưc s# dng rng rãi.
Giáo trình Bin pháp sinh hc trong Bo v thc vt ñưc xây dng nhm
ñáp ng yêu cu nâng cao kin thc ca sinh viên chuyên ngành Bo v thc vt v
nhóm sinh vt cùng quan trng trong sinh gii, v thành phn, tm quan trng
các bin pháp nhm duy trì cũng như nhân nuôi ng dng chúng trong sn xut
nông nghip.
Thut ng bin pháp sinh hc rt rng. Trong bo v thc vt c nhóm
gây hi li rt phong phú, chúng g!m côn trùng, c di, vi sinh vt… Giáo trình này
ñ cp nhiu hơn ti c nhóm côn trùng, virut, vi khun nm gây hi côn trùng
hi. Ngoài ra, mi quan h gia các bin pháp nông hc bin pháp sinh hc, c
nhóm vi sinh vt ñi kháng tuyn trùng cũng ñưc gii thiu. Bin pháp sinh hc
sâu hi lúa là bài hc ñi"n hình v nghiên cu và thành tu trong thc tin hin nay.
Giáo trình bao g!m 4 phn:
Phn A: M) ñu
o
Chương I. ðnh nghĩa ni dung: PGS.TS. Nguyn Văn ðĩnh,
Trưng ði hc nông nghip I Hà Ni
o
Chương II. Lch s# bin pháp sinh hc: PGS.TS. Phm Văn Lm,
Vin Bo v thc vt Nguyn Văn ðĩnh, Trưng ði hc nông
nghip I Hà Ni
Phn B: Cơ s) khoa hc ca bin pháp sinh hc
o
Chương III. n bng sinh hc: PGS.TS. Phm nh Quyn, ði hc
Quc gia Hà Ni
o
Chương IV. Mt s thành tu ca Bin pháp sinh hc: GS.TS.
Quang Hùng, Trưng ði hc nông nghip I Hà Ni
o
Chương V. Các bin pháp nông hc bin pháp sinh hc: PGS.TS.
Phm Văn Lm, Vin Bo v thc vt.
Phn C. K+ thù t nhiên ca dch hi: Vai trò và ð,c ñi"m ng dng
Trưng ði hc Nông nghip Hà Ni – Giáo trình Bin pháp sinh hc trong Bo v thc vt……
2
o
Chương VI. Các tác nhân gây bnh côn trùng
Nhóm virút côn trùng: PGS.TS. Phm Văn Lm, Vin Bo v
thc vt
Nhóm vi khun nm côn trùng: PGS.TS. Nguyn Văn
ðĩnh, TS. ð- Tn Dũng, Trưng ði hc Nông nghip I
Ni
Nhóm vi khun nm ñi kháng: TS. ð- Tn Dũng, Trưng
ði hc Nông nghip I Hà Ni
Nhóm tuyn trùng: TS. Ngô Th Xuyên, Trưng ði hc Nông
nghip I Hà Ni
o
Chương VII. Nhóm côn trùng: PGS.TS. Phm Văn Lm, Vin Bo v
thc vt.
Phn D. Nhân nuôi và s# dng k+ thù t nhiên
o
Chương VIII. Nhân nuôi và s# dng k+ thù t nhiên: PGS.TS. Nguyn
Văn ðĩnh GS.TS. Hà Quang Hùng, Trưng ði hc nông nghip I
Hà Ni
o
Chương IX. Bin pháp sinh hc sâu hi lúa: PGS. TS. Phm Văn
Lm, Vin Bo v thc vt.
Hình v. trang bìa s%p xp bn tho giáo trình do KS Nguyn ðc
Tùng, Trưng ði hc Nông nghip I thc hin.
Cui các phn danh lc các tài liu tham kho chính, sinh viên có th" tra
cu ñ" m) rng hi"u bit ca mình. Ngoài ra, sinh viên cn ñc thêm các tài liu:
DeBach, P., 1974. Biological control by natural enemies. Cambridge University
Press, Cambridge: 323 pp.
Driesche, R.G., & T.S. Bellows, 1996. Biological Control. Chapman & Hall,
New York: 539 pp.
Helle, W. & M.W. Sabelis eds. 1985. Spider mites. Their biology, natural
enemies and control. 2 Vols., Elsevier, Amsterdam: 405, 458 pp.
Huffaker, C.B. & P.S. Messenger eds. 1976. Theory and Practice of Biological
Control. Academic Press, New York: 788 pp.
Julien, M.H. ed. 1987. Biological control of weeds: a world catologue of
agents and their target weeds. CAB International, Wallingford, Oxon: 150 pp.
Lenteren J.C. van (ed) 2005. IOBC internet book of biological control.
www.IOBC-Global.org
Lenteren, J.C. van (ed.), 2003. Quality Control and Production of Biological
Control Agents: Theory and Testing Procedures. CABI Publishing,
Wallingford, UK: 327 pp.
HongðøcNhuËn1979.§Êutranhsinhhäcvøngdông.NXBKhoahäcv
KüthuËt.147trang.
Samuel S. Gnanamanickam, 2002. Biological control of crop diseases.
Rt mong nhn ñưc s ñóng góp ý kin ca các bn sinh viên các ñ!ng
nghip.
Hà Ni, năm 2005
Tp th tác gi
Trưng ði hc Nông nghip Hà Ni – Giáo trình Bin pháp sinh hc trong Bo v thc vt……
3
Phn A
M ðU
Cht lưng cuc sng ca con ngưi ngày càng nâng cao, ñòi hi các sn
phm nông nghip môi trưng an toàn. ðiu này ch' th" ñt ñưc khi mi cân
bng sinh hc trong t nhiên ñưc duy trì n ñnh.
Trong sn xut nông nghip hin nay vi hàng lot các yu t thưng xuyên
thay ñi trong quá trình canh tác t$ khi gieo tr!ng ñn khi thu hoch, vic gia tăng
ñu vào (ging, phân hóa hc, thuc tr$ dch hi,…) ñã và ñang làm gim s ña dng
sinh hc d&n ñn mt cân bng sinh hc. H qu nhiu loài thiên ñch gim s
lưng nghiêm trng, không th" khng ch ñưc dch hi và do ñó dch hi bùng phát
s lưng quá mc, gây thit hi ngày mt nhiu ñi vi cây tr!ng. ð" gi vng năng
sut, ngưi ta li phi s# dng các loi thuc bo v thc vt, ch yu các loi
thuc hóa hc c như vy vòng lun qun tăng sn lưng, tăng ñu vào, nguy cơ
sn phm không an toàn và ô nhim môi trưng li tip tc din ra.
Trong thi gian tương ñi dài 1950-1980 ñ" ñm bo sn lưng nông sn,
con ngưi ñã s# dng ch yu bin pháp phòng tr$ hóa hc, coi ñó gii pháp
ch ño thm chí ñi vi nhiu vùng trên th gii coi ñó là bin pháp duy nht trong
bo v cây.
Bài hc thm thía ñưc ñúc kt t$ thc tin t$ nhng cnh o sm v
mùa xuân im lngca Carson (1962) nêu cnh tưng trong tương lai nu tip tc
s# dng nhiu hoá cht BVTV s. không còn ting chim hót, ting ve kêu dàn
ñ!ng ca vĩ ñi ca các loài côn trùng bin mt, làm cho mùa xuân ch' còn “im l,ng”
ñã thc s cnh t'nh nhiu quc gia trong vic ñnh hưng s# dng thuc hóa hc
BVTV.
ðu nhng năm 1970 ñn nay bin pháp qun dch hi tng hp (IPM) ñã
t$ng bưc ñưc áp dng rng rãi và vào nhng thp niên cui ca th k XX, ñu th
k XXI bin pháp sinh hc (biological control) ngày càng phát huy tác dng và ñưc
coi là bin pháp ch ño trong IPM.