intTypePromotion=1
ADSENSE

Luận án tiến sĩ Kinh tế: Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN

Chia sẻ: Phong Tỉ | Ngày: | Loại File: PDF | Số trang:211

99
lượt xem
19
download
 
  Download Vui lòng tải xuống để xem tài liệu đầy đủ

Luận án được nghiên cứu với mục tiêu nhằm hệ thống hoá và góp phần làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về những yếu tố ảnh hưởng tới xuất khẩu của một quốc gia gắn với tiến trình tự do hóa thương mại và hội nhập kinh tế quốc tế. Phân tích thực trạng xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN từ khi gia nhập đến nay;

Chủ đề:
Lưu

Nội dung Text: Luận án tiến sĩ Kinh tế: Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN

  1. BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN  TRẦN LAN HƯƠNG NGHIÊN CỨU CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM SANG CÁC NƯỚC ASEAN LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH KINH TẾ HỌC HÀ NỘI - 2019
  2. BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN  TRẦN LAN HƯƠNG NGHIÊN CỨU CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM SANG CÁC NƯỚC ASEAN Chuyên ngành: KINH TẾ HỌC (LỊCH SỬ KINH TẾ) Mã số: 9310101 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Người hướng dẫn khoa học: 1. PGS.TS. LÊ QUỐC HỘI 2. TS. LÊ TỐ HOA HÀ NỘI - 2019
  3. i LỜI CAM ĐOAN Tôi đã đọc và hiểu về các hành vi vi phạm sự trung thực trong học thuật. Tôi cam kết bằng danh dự cá nhân rằng nghiên cứu này do tôi tự thực hiện và không vi phạm yêu cầu về sự trung thực trong học thuật. Hà Nội, ngày tháng năm 2019 Người hướng dẫn khoa học Tác giả luận án PGS.TS. Lê Quốc Hội Trần Lan Hương
  4. ii LỜI CẢM ƠN Luận án này được thực hiện và hoàn thành tại Bộ môn Lịch sử kinh tế, Khoa Kinh tế học, Trường Đại học Kinh tế quốc dân. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất tới PGS. TS. Lê Quốc Hội và TS Lê Tố Hoa – những người hướng dẫn khoa học đã tận tình giúp đỡ và định hướng để tôi hoàn thiện Luận án. Trong quá trình học tập và nghiên cứu, tôi cũng đã nhận được sự hỗ trợ và giúp đỡ tận tình từ Ban Giám hiệu, Lãnh đạo Khoa Kinh tế học và Bộ môn Lịch sử kinh tế cùng toàn thể các thầy cô giáo tại Trường Đại học Kinh tế quốc dân, tôi xin ghi nhận và chân thành cảm ơn. Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới đồng nghiệp, bạn bè và gia đình đã luôn kịp thời động viên, chia sẻ và tạo điều kiện tốt nhất giúp tôi hoàn thành luận án của mình. Hà Nội, ngày tháng năm 2019 Tác giả luận án Trần Lan Hương
  5. iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN........................................................................................................ i LỜI CẢM ƠN ............................................................................................................ii MỤC LỤC ................................................................................................................ iii DANH MỤC BẢNG ................................................................................................. vi PHẦN MỞ ĐẦU ........................................................................................................ 1 CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU.......................................................... 10 1.1. Tổng quan các công trình nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu của các quốc gia........................................................................................... 10 1.1.1. Tổng quan khung lý thuyết ........................................................................ 10 1.1.2. Tổng quan các phương pháp nghiên cứu được áp dụng để nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu .......................................................................... 21 1.1.3. Tổng quan kết quả nghiên cứu chính của các công trình nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu .......................................................................... 25 1.2. Một số kết luận rút ra từ tổng quan tài liệu nghiên cứu .............................. 33 1.2.1. Một số kết luận từ tổng quan tài liệu nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu ...................................................................................................... 33 1.2.2. Một số kết luận từ tổng quan tài liệu nghiên cứu về các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu của Việt Nam sang các nước/khu vực ........................................... 34 Tóm tắt chương 1 ..................................................................................................... 35 CHƯƠNG 2 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ XUẤT KHẨU VÀ CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN XUẤT KHẨU ........................................................................ 36 2.1. Những vấn đề lý luận về xuất khẩu .............................................................. 36 2.1.1. Khái niệm về xuất khẩu và các hình thức xuất khẩu trong nền kinh tế ....... 36 2.1.2. Vai trò của xuất khẩu trong nền kinh tế ..................................................... 38 2.1.3. Hệ thống các tiêu chí đánh giá xuất khẩu của một quốc gia ....................... 40 2.2. Những vấn đề lý luận về các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu của quốc gia .. 43 2.2.1. Nhóm các yếu tố ảnh hưởng đến cung ....................................................... 44 2.2.2. Nhóm các yếu tố ảnh hưởng đến cầu ......................................................... 46 2.2.3. Các yếu tố cản trở, hấp dẫn ....................................................................... 47
  6. iv Tóm tắt chương 2 ..................................................................................................... 51 CHƯƠNG 3 CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN XUẤT KHẨU CỦA VIỆT NAM SANG CÁC NƯỚC ASEAN ................................................................................... 52 3.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN giai đoạn 1997-2003 .............................................................................................. 52 3.1.1. Thực trạng xuất khẩu của Việt Nam sang khu vực ASEAN giai đoạn 1997-2003 52 3.1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN giai đoạn 1997-2003 ........................................................................................... 57 3.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN giai đoạn 2003-2015 .............................................................................................. 72 3.2.1. Thực trạng xuất khẩu của Việt Nam sang khu vực ASEAN giai đoạn 2003-2015. 72 3.2.2. Các nhân tố ảnh hưởng đến xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN giai đoạn 2003-2015 ........................................................................................... 89 3.3. Phân tích định lượng một số yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN ........................................................................................ 126 3.3.1. Tóm tắt các biến có sử dụng trong mô hình ............................................. 126 3.3.2. Kết quả ước lượng và phân tích ............................................................... 127 3.4. Đánh giá chung về các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN ................................................................................................ 134 Tóm tắt chương 3 ................................................................................................... 136 CHƯƠNG 4 137GIẢI PHÁP ĐẨY MẠNH XUẤT KHẨU HÀNG HÓA CỦA VIỆT NAM SANG CÁC NƯỚC ASEAN ............................................................. 137 4.1. Bối cảnh hội nhập mới của khu vực và những vấn đề đặt ra với hoạt động xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang ASEAN .............................................. 137 4.1.1. Bối cảnh mới của thế giới và khu vực...................................................... 137 4.1.2. Triển vọng của Cộng đồng kinh tế ASEAN đến năm 2025 ...................... 138 4.1.3. Quan điểm của Đảng và Nhà nước hiện nay trong hội nhập AEC ............ 141 4.1.4. Triển vọng đẩy mạnh xuất khẩu của Việt Nam sang khu vực ASEAN và những cơ hội và thách thức trong giai đoạn tới.................................................. 142 4.2. Quan điểm, định hướng đẩy mạnh xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang khu vực ASEAN ................................................................................................. 147 4.2.1. Quan điểm đẩy mạnh xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang thị trường ASEAN.... 147
  7. v 4.2.2. Định hướng chiến lược xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang ASEAN ...... 148 4.3. Giải pháp đẩy mạnh xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam trong bối cảnh hội nhập AEC trên cơ sở nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng................................... 150 4.3.1. Nhóm giải pháp thúc đẩy từ phía cung và cầu hàng hóa .......................... 150 4.3.2. Nhóm giải pháp phát huy ảnh hưởng của yếu tố tích cực và hạn chế ảnh hưởng của yếu tố cản trở xuất khẩu ................................................................... 154 4.4. Một số kiến nghị........................................................................................... 170 4.4.1. Đối với các Bộ, ngành liên quan .............................................................. 170 4.4.2. Đối với các tổ chức xúc tiến thương mại, các Hiệp hội ngành hàng và Hiệp hội doanh nghiệp............................................................................................... 172 4.4.3. Đối với các doanh nghiệp ........................................................................ 173 KẾT LUẬN ............................................................................................................ 175 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC
  8. vi DANH MỤC BẢNG Bảng 1.1: Sự phát triển của các học thuyết thương mại quốc tế.................................. 16 Bảng 1.2: Tóm lược các yếu tố tác động đến xuất khẩu từ các nghiên cứu trước đây . 28 Bảng 3.1. Kim ngạch xuất khẩu và tỷ trọng của một số thị trường lớn giai đoạn (1997-2003) .. 52 Bảng 3.2. Cơ cấu thị trường xuất khẩu của Việt Nam trong nội khối ASEAN giai đoạn (1997-2007) ............................................................................................................... 53 Bảng 3.3: Điều tra phòng vệ thương mại đối với các sản phẩm của Việt Nam của các nước ASEAN giai đoạn 1997-2003............................................................................ 68 Bảng 3.4. Kim ngạch xuất khẩu và tỷ trọng của một số thị trường lớn giai đoạn (2003-2015) .. 73 Bảng 3.5. Cơ cấu thị trường xuất khẩu của Việt Nam trong nội khối ASEAN............ 75 Bảng 3.6. Chỉ số tập trung thương mại giữa Việt Nam với các đối tác thương mại trên thế giới và trong khu vực ........................................................................................... 82 Bảng 3.7. Chỉ số RCA của Việt Nam, 2000-2015 ...................................................... 85 Bảng 3.8. Tổng hợp lợi thế so sánh của một số nền kinh tế ASEAN .......................... 86 Bảng 3.9. Sự tương đồng xuất khẩu giữa Việt Nam và một số nước ASEAN............. 88 Bảng 3.10: Tỷ lệ xóa bỏ thuế quan của các nước ASEAN theo ATIGA ................... 106 Bảng 3.11: Bảng so sánh tỷ lệ tận dụng ưu đãi FTA của Việt Nam ở thị trường ASEAN và một số thị trường khác năm 2015 .......................................................... 109 Bảng 3.12: Điều tra phòng vệ thương mại đối với các sản phẩm của Việt Nam của các nước ASEAN giai đoạn 2003-2015.......................................................................... 111 Bảng 3.13: Các mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Việt Nam sang ASEAN ................ 123 Bảng 3.14: Đóng góp của các yếu tố cho tăng trưởng xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN .................................................................................................... 124 Bảng 3.15: Đóng góp của các yếu tố cho tăng trƣởng xuất khẩu các nhóm ngành của Việt Nam sang ASEAN ........................................................................................... 124 Bảng 3.16. Mô tả các biến được sử dụng trong mô hình ước lượng .......................... 126 Bảng 3.17. Kết quả ước lượng tác động của các yếu tố đến kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang thị trường ASEAN .............................................................. 128 Bảng 3.18 : Kết quả ước lượng tác động của các yếu tố đến KNXK nhóm hàng hóa theo SITC của Việt Nam sang ASEAN bằng phương pháp GLS ............................. 130
  9. vii DANH MỤC HÌNH, ĐỒ THỊ Hình 1.1. “Mô hình kim cương” về các yếu tố xác định lợi thế cạnh tranh quốc gia ... 14 Hình 2.1: Các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN ...... 44 Hình 3.1. Cơ cấu nhóm hàng xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN giai đoạn 1997-2003 (%) .................................................................................................. 55 Hình 3.2. Cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN theo phân loại SITC (%) ................................................................................................................... 56 Hình 3.3: Tỷ giá thực và Cán cân thương mại Việt Nam theo quý giai đoạn 1999 –Q1 2010. .... 58 Hình 3.4. Cơ cấu nhóm hàng xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN giai đoạn 2008-2015 (%) .................................................................................................. 77 Hình 3.5. Cơ cấu hàng xuất khẩu của Việt Nam sang ASEAN theo phân loại SITC giai đoạn (2003-2015) (%) ......................................................................................... 77 Hình 3.6. Tác động của các yếu tố đến KNXK của Việt Nam sang ASEAN ............ 127
  10. 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Xuất khẩu đóng vai trò quan trọng cho sự phát triển kinh tế của nhiều nước đang phát triển trong những năm gần đây. Trên thế giới có rất nhiều ví dụ điển hình về các quốc gia đang phát triển phát triển các ngành công nghiệp xuất khẩu có khả năng cạnh tranh và đã tạo ra được tăng trưởng kinh tế ấn tượng dựa vào xuất khẩu như Hàn Quốc và Đài Loan trong năm 1960; Các nước Đông Nam Á như Thái Lan, Malaysia và Singapore trong năm 1970; Trung Quốc trong những năm 1980; và các nước ở Trung và Nam Mỹ trong năm 1990 như Chile. Do vậy, thúc đẩy xuất khẩu luôn là trọng tâm chính sách của rất nhiều quốc gia trong tiến trình phát triển nền kinh tế. Thực tế, để đẩy mạnh xuất khẩu, các quốc gia cần nắm bắt và tận dụng những yếu tố tác động tới hoạt động này, với ý nghĩa ấy, đã có nhiều công trình nghiên cứu đánh giá tác động của những yếu tố đến xuất khẩu của một quốc gia như Rahman, M.,M., (2003), Blomqvist, H., C., (2004), Wei G., Huang J. and Yang J. (2012), Tang (2003)… nhìn chung các nghiên cứu này đều chỉ ra những nhân tố chủ yếu ảnh hưởng tới xuất khẩu của một quốc gia bao gồm GDP, GDP bình quân đầu người, dân số, khoảng cách địa lý, CPI, FDI, tỷ giá hối đoái. Đó được coi là những yếu tố bên trong nền kinh tế đã được chứng minh thông qua những nghiên cứu thực nghiệm cho thấy chúng đều có tác động tới hoạt động xuất khẩu của một quốc gia. Tuy nhiên, xuất khẩu của một quốc gia hiện nay không chỉ đơn giản chịu tác động của những yếu tố bên trong nền kinh tế, có những ngoại ứng cũng tác động mạnh tới quá trình này trong đó phải kể đến xu thế hội nhập kinh tế quốc tế và tự do hóa thương mại hiện nay. Hội nhập kinh tế quốc tế và tự do hóa thương mại đã thúc đẩy quá trình hợp tác giữa các quốc gia trên thế giới ngày càng chặt chẽ hơn trên nhiều lĩnh vực dưới nhiều góc độ khác nhau cả song phương lẫn đa phương. Trong đó, các liên kết thương mại khu vực đã trở thành nội dung chủ yếu của tự do hóa thương mại trên thế giới trong những năm vừa qua. Trong xu hướng liên kết kinh tế khu vực ngày càng gia tăng, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) được thành lập ngày 8 tháng 8 năm 1967 tại Bangkok, Thái Lan như một minh chứng cho quá trình vận động phát triển không ngừng của các quốc gia trong khu vực Đông Nam Á. Hội nhập kinh tế trong ASEAN có cả hai mục đích chính trị và kinh tế. Sự phát triển của ASEAN có thể được bắt nguồn từ việc ký kết một thỏa thuận hợp tác kinh tế khu vực ASEAN AFTA, đến việc sáng lập Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) vào năm 2015. Khu vực mậu dịch tự do ASEAN (AFTA) đã thống nhất các nước thành viên ASEAN để thiết
  11. 2 lập một khu vực thương mại tự do thúc đẩy cạnh tranh kinh tế của khu vực. Thỏa thuận này tăng nhanh trong năm 2003 và với AEC, ASEAN dự kiến sẽ là một thị trường thống nhất và đưa ASEAN trở thành một khu vực sản xuất năng động và cạnh tranh.” Việt Nam đã tiến hành công cuộc Đổi Mới vào năm 1986, đánh dấu một giai đoạn mới khi chuyển sang cơ chế thị trường và hội nhập kinh tế quốc tế. Trong đó, việc xây dựng một chính sách mở cửa và chủ động, tích cực tham gia vào quá trình toàn cầu hóa là trọng tâm của cải cách. Gia nhập ASEAN năm 1995 là bước đi quan trọng trong tiến trình mở cửa, hội nhập kinh tế khu vực của Việt Nam theo đúng chủ trương của Đại hội Đảng thứ VII về "đa dạng hóa và đa phương hóa quan hệ kinh tế với mọi quốc gia", "tạo môi trường và điều kiện thuận lợi cho người nước ngoài vào nước ta đầu tư, hợp tác kinh doanh" và "gia nhập các tổ chức và hiệp hội kinh tế quốc tế khác khi cần thiết và có điều kiện". Trải qua 21 năm hội nhập khu vực, Việt Nam đã tham gia hội nhập kinh tế ASEAN một cách tích cực, chủ động và cùng các nước thành viên ASEAN xây dựng nền móng quan trọng để Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) chính thức được hình thành vào ngày 31 tháng 12 năm 2015. Đến nay, ASEAN đã trở thành một trong các đối tác thương mại quan trọng hàng đầu và là động lực quan trọng giúp Việt Nam duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế trong nhiều năm qua. Về thương mại, số liệu thống kê của Tổng cục Hải quan cho thấy kim ngạch thương mại hai chiều của Việt Nam với ASEAN tăng trưởng bình quân 14,5%/năm trong thời gian qua, từ khoảng 3,3 tỷ USD năm 1995 lên 42,1 tỷ USD năm 2015 (tăng gần 13 lần). ASEAN đã trở thành đối tác thương mại đứng thứ hai của Việt Nam (sau Trung Quốc). Về xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường ASEAN, tốc độ tăng trưởng bình quân thời gian qua đạt 17,1%, đưa kim ngạch xuất khẩu từ gần 1 tỷ USD năm 1995 lên 18,3 tỷ USD năm 2015 (tăng hơn 18 lần). Cơ cấu mặt hàng xuất khẩu sang thị trường ASEAN đã đa dạng hơn nhiều, ngoài dầu thô và gạo, các doanh nghiệp Việt Nam đã xuất khẩu sang ASEAN nhiều mặt hàng khác như điện thoại các loại và linh kiện; máy vi tính sản phẩm điện tử và linh kiện; sắt thép các loại; máy móc thiết bị dụng cụ và phụ tùng; dệt may, giày dép, thủy sản, cà phê, cao su, v.v… Với vai trò và tầm quan trọng ngày càng gia tăng của mối quan hệ thương mại Việt Nam – ASEAN, cần thiết phải có sự nghiên cứu xem xét kỹ ảnh hưởng của các yếu tố đến xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường các nước ASEAN. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện nay mới chỉ đề cập tới quan hệ thương mại giữa Việt Nam với những thị trường lớn trong đó phải kể đến nghiên cứu của Nguyen Bac Xuan (2010) điều tra các yếu tố ảnh hưởng đến dòng chảy thương mại giữa Việt Nam và các nước từ năm 1991 đến năm 2006. Nghiên cứu của Thai Tri Đo (2006) là về thương mại giữa Việt
  12. 3 Nam và 23 quốc gia châu Âu từ năm 1993 đến năm 2004. Ngoài ra, một số nghiên cứu khác như Nguyen Hai Tho (2013), Dinh Thi Thanh Binh và Hoang Manh Cuong (2012), Nguyen.K.Doanh và Yoon Heo (2004), Vu Thi Hanh (2013)… cũng xoay quanh các nhóm thị trường tiêu biểu của Việt Nam, trong đó có ASEAN mà chưa thực sự đi sâu nghiên cứu, xem xét riêng thị trường này. Trong khi đó, khu vực ASEAN đang nổi lên là một khu vực phát triển năng động và thương mại giữa Việt Nam với các nước ASEAN không ngừng được cải thiện trong những năm qua. Đặc biệt, sau khi Cộng đồng kinh tế ASEAN chính thức hoạt động cuối năm 2015 đem lại kỳ vọng gia tăng mạnh mẽ trong thương mại giữa Việt Nam với các nước trong khu vực. Ngoài ra, có rất ít công trình nghiên cứu xem xét tác động của các yếu tố này đến KNXK của từng nhóm hàng cụ thể của Việt Nam sang thị trường các nước ASEAN như thế nào. Vì vậy, cần thiết phải có nghiên cứu một cách tổng quát về mối quan hệ thương mại giữa Việt Nam với các nước ASEAN, những yếu tố ảnh hưởng tới xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN trong đó xem xét kỹ tác động cụ thể của từng yếu tố này đến các nhóm hàng cụ thể của Việt Nam để qua đó có được chính sách xuất khẩu phù hợp trong bối cảnh hội nhập AEC (2015). Xuất phát từ tầm quan trọng của khu vực ASEAN và tính cấp bách của thực tiễn, tác giả đã lựa chọn đề tài “Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN” làm đề tài luận án Tiến sĩ của mình. 2. Mục tiêu nghiên cứu Hệ thống hoá và góp phần làm rõ những vấn đề lý luận cơ bản về những yếu tố ảnh hưởng tới xuất khẩu của một quốc gia gắn với tiến trình tự do hóa thương mại và hội nhập kinh tế quốc tế.” Phân tích thực trạng xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN từ khi gia nhập đến nay; qua đó phát hiện những nhân tố chủ yếu nào đang tác động tới xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN, xác định xu hướng và mức độ tác động của từng yếu tố đó tới KNXK của các nhóm hàng cụ thể của Việt Nam sang các nước ASEAN.” Đề xuất giải pháp đẩy mạnh xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN trong bối cảnh hình thành Cộng đồng kinh tế ASEAN (AEC).” 3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3.1. Đối tượng nghiên cứu Luận án nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN.
  13. 4 3.2. Phạm vi nghiên cứu Về nội dung Nghiên cứu tập trung đánh giá và lượng hóa mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đến xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang các nước ASEAN thông qua các chỉ tiêu, chỉ số và mô hình phân tích cụ thể. Xuất khẩu dịch vụ không nằm trong phạm vi nghiên cứu của luận án. Về thời gian Do có độ trễ của số liệu được cung cấp bởi các quốc gia, tính đến thời điểm hiện tại bộ số liệu mới nhất và đầy đủ nhất được cập nhật vào năm 2015. Luận án sử dụng nguồn số liệu thứ cấp để nghiên cứu trong giai đoạn 1997-2015. Về không gian Luận án tập trung đánh giá mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đến hoạt động xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang các nước ASEAN, cụ thể là 9 nước ASEAN gồm: Bruney, Campuchia, Indonesia, Laos, Philippines, Malaysia, Myanmar, Thailand, Singapore. 4. Câu hỏi nghiên cứu Để đạt được mục tiêu nghiên cứu cơ bản nêu trên, luận án sẽ tập trung trả lời và làm rõ các câu hỏi nghiên cứu chính sau: Những yếu tố chủ yếu nào đang tác động tới xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN? Xu hướng và mức độ tác động của từng yếu tố đó đến KNXK hàng hóa nói chung và KNXK từng nhóm hàng hóa nói riêng của Việt Nam sang các nước ASEAN như thế nào? 5. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu 5.1. Cách tiếp cận nghiên cứu  Từ lý luận đến thực tiễn Luận án tiến hành nghiên cứu theo cách tiếp cận từ lý luận đến thực tiễn. Với mô hình lực hấp dẫn, luận án đi từ những lý luận nền tảng lý thuyết cho mô hình này đến việc ứng dụng mô hình vào nghiên cứu thực nghiệm nhằm phát hiện những yếu tố quan trọng ảnh hưởng tới xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN.  Tiếp cận hệ thống Theo cách tiếp cận này, luận án sẽ làm rõ cấu trúc trong đánh giá các nhân tố bên trong và bên ngoài có tác động đến hoạt động xuất khẩu của Việt Nam. Các nhân
  14. 5 tố bên ngoài bao gồm bối cảnh kinh tế thế giới, thỏa thuận thương mại khu vực, khoảng cách địa lý, tham gia vào các tổ chức quốc tế...Các nhân tố bên trong thể hiện năng lực xuất khẩu hay nhu cầu nhập khẩu của một quốc gia bao gồm quy mô nền kinh tế (GDP), dân số, chính sách xuất nhập khẩu hàng hóa của một quốc gia, biến động tỷ giá. Nhìn chung, khi một quốc gia có năng lực xuất khẩu cao thì nhu cầu xuất khẩu của quốc gia đó tăng và ngược lại. Tuy nhiên, các nhân tố như tỷ giá, khoảng cách địa lý, biến động tình hình kinh tế thế giới, chính sách quản lý xuất nhập khẩu, các thỏa thuận thương mại có thể tác động cùng chiều (tích cực) hoặc ngược chiều (tiêu cực) đến KNXK và KNNK của một quốc gia. Điều này cho thấy, phương pháp tiếp cận hệ thống có ý nghĩa quan trọng nhằm hình thành bức tranh tổng thể về các yếu tố tác động đến KNXK của Việt Nam. 5.2. Phương pháp nghiên cứu Phương pháp lịch sử cụ thể kết hợp phương pháp logic: là phương pháp nghiên cứu đặc thù của khoa học lịch sử kinh tế được sử dụng nhằm phân tích so sánh các khía cạnh xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN, đồng thời kết hợp chặt chẽ với phương pháp logic để luận giải các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu, trên cơ sở đó đánh giá những thành công cũng như những hạn chế nhằm đưa ra những giải pháp thúc đẩy xuất của Việt Nam sang các nước ASEAN. Phương pháp phân kỳ lịch sử: được sử dụng để phân tích và luận giải một cách có hệ thống hoạt động xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN theo tiến trình hội nhập và phát triển của Việt Nam qua đó có sự đối chiếu so sánh một cách khách quan và toàn diện kết quả xuất khẩu qua các thời kỳ để thấy được những thay đổi, đặc biệt là những chuyển biến theo chiều hướng tích cực của hoạt động xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường ASEAN. Phương pháp so sánh: được sử dụng để đánh giá kết quả cũng như xác định các xu hướng biến động của hoạt động xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường các nước ASEAN theo thời gian. Phương pháp này cũng sử dụng để đánh giá biến động về số lượng KNXK của Việt Nam trong thời gian nhất định. Phương pháp thống kê mô tả: được sử dụng để mô tả các đặc tính cơ bản của dữ liệu đã thu thập được trong quá trình thực hiện nghiên cứu. Thông qua hệ thống các chỉ tiêu nghiên cứu sẽ có cái nhìn tổng quát nhất về hoạt động xuất khẩu của Việt Nam sang thị trường ASEAN. Bên cạnh những phương pháp nghiên cứu chung sử dụng xuyên suốt cho toàn luận án, để phản ánh rõ hơn tác động của các yếu tố đến KNXK, ở mỗi giai đoạn hội
  15. 6 nhập của Việt Nam trong khu vực luận án sử dụng kết hợp phương pháp nghiên cứu định tính và phương pháp nghiên cứu định lượng (thông qua mô hình lực hấp dẫn). Về mặt lý thuyết, KNXK của Việt Nam sang các nước ASEAN sẽ chịu tác động của rất nhiều yếu tố và mức độ tác động mạnh hay yếu của từng yếu tố vẫn còn nhiều khác biệt do đó nghiên cứu định tính được sử dụng nhằm: − Thấy được bức tranh toàn cảnh về quá trình hội nhập ASEAN của Việt Nam trong hơn 20 năm, những thành tựu và những vấn đề đặt ra đối với xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN. − Thăm dò, phát hiện những yếu tố ảnh hưởng tới KNXK của Việt Nam sang các nước ASEAN. Qua đó có thể phát hiện những yếu tố mới chưa được đề cập trong các nghiên cứu trước đây. − Lựa chọn mô hình nghiên cứu định lượng phù hợp. − Giải thích một số kết quả của nghiên cứu định lượng. − Đưa ra một số hàm ý về chính sách dựa trên kết quả nghiên cứu.” Nghiên cứu định lượng: Dựa trên lý thuyết nghiên cứu về mô hình lực hấp dẫn, luận án sử dụng phương pháp hồi quy gộp (Pooled OLS), phương pháp tác động ngẫu nhiên (REM) và phương pháp tác động cố định (FEM) để tiến hành hồi quy và ước lượng ảnh hưởng của các yếu tố tới KNXK hàng hóa nói chung và các nhóm hàng của Việt Nam sang thị trường ASEAN. Những ước lượng này được thực hiện thông qua phần mềm Stata. Nghiên cứu định lượng được áp dụng để xem xét tác động của các yếu tố có thể lượng hóa được như GDP của Việt Nam, GDP nước nhập khẩu, dân số của Việt Nam, dân số nước nhập khẩu, khoảng cách địa lý, tỷ giá hối đoái, các biến hội nhập như AFTA, ATIGA, đường biên giới chung. Mô hình ước lượng được xây dựng có dạng: Logarit hóa hai vế của phương trình (1) ta có phương trình (2):
  16. 7 Trong đó:  EXijt: KNXK hàng hóa của Việt Nam tới nước j trong năm t  A, β0: Hệ số hấp dẫn, cản trở thương mại của Việt Nam với nước j  GDPit: Là biến GDP Việt Nam tại năm t  GDPjt: Là biến GDP của nước đối tác j tại năm t  POPit: Là biến dân số dân số của Việt Nam tại năm t  POPjt: Là biến dân số dân số của nước đối tác j tại năm t  DISij: Khoảng cách địa lý giữa Việt Nam và nước đối tác j  ERijt: Tỷ giá thực tế bình quân giữa Việt Nam và nước đối tác j năm t  BORDERij: là biến giả. Nhận giá trị 1 nếu Việt Nam và đối tác cùng chung biến giới và ngược lại nhận giá trị 0 nếu không chung biên giới  CEPTijt/AFTA: là biến giả. Nhận giá trị 1 từ năm 2003, do tự do hóa trong khuôn khổ AFTA chỉ thực sự bắt đầu từ năm 2003 khi việc cắt giảm thuế quan được thực hiện đối với hàng hóa trong danh mục loại trừ tạm thời.  ATIGAit: là biến giả. Nhận giá trị 1 từ năm 2010, sau khi hiệp định ATIGA chính thức có hiệu lực  βit: là các hệ số thể hiện mức độ tác động của yếu tố i trong mô hình  uijt: Sai số ngẫu nhiên Phương pháp thu thập và xử lý số liệu: Để nguồn dữ liệu sử dụng đảo bảo tính chính xác, luận án đã thu thập từ các tổ chức uy tín trên Thế giới và Việt Nam. Cụ thể như sau: Dữ liệu về GDP, KNXK, được thu thập từ Ngân hàng Thế giới (The World Bank - WB) và GSO, Cơ sở dữ liệu thống kê hàng hóa của Liên Hợp Quốc (UN Comtrade); dân số được thu thập và tính toán từ WB; Dữ liệu về tỷ giá được thu thập từ Quỹ Tiền tệ quốc tế (International Monetary Fund - IMF); Dữ liệu về khoảng cách giữa các quốc gia được thu thập từ trang web www.freemaptools.com. Ngoài ra, các thông tin về rào cản thương mại của các quốc gia và khu vực, chính sách xuất, nhập khẩu của Việt Nam, các hiệp định thương mại,…được thu thập bằng cách tra cứu các tài liệu, văn bản, sách và các nghiên cứu trước đó. Nguồn dữ liệu này sau khi được tổng hợp và phân tích sẽ phản ánh khái quát về thực trạng và các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam sang các nước ASEAN.
  17. 8 + Sắp xếp dữ liệu: Dữ liệu sẽ được phân loại, sắp xếp theo một trình tự logic và khoa học cho phù hợp với nội dung các chỉ tiêu nghiên cứu. Có thể chia dữ liệu thành các nhóm sau:  Nhóm 1: Dữ liệu chung về quốc gia (GDP, dân số)  Nhóm 2: Dữ liệu phản ánh quy mô xuất khẩu của Việt Nam sang các nước ASEAN (KNXK hàng hóa).  Nhóm 3: Dữ liệu về các yếu tố có trong mô hình phân tích (tỷ giá, khoảng cách địa lý, FDI) + Phân tổ dữ liệu: Để phân tích biến động về KNXK hàng hóa của Việt Nam sang các nước ASEAN, luận án sử dụng theo cách phân loại hàng hóa của SITC phiên bản 3 cụ thể như sau:  SITC 0: Lương thực, thực phẩm và động vật sống.  SITC 1: Đồ uống và thuốc lá.  SITC 2: Nguyên vật liệu dạng thô, không dùng để ăn, trừ nhiên liệu.  SITC 3: Nhiên liệu, dầu mỡ nhờn và nguyên vật liệu liên quan.  SITC 4: Dầu, mỡ, sáp động, thực vật.  SITC 5: Hóa chất và sản phẩm liên quan.  SITC 6: Hàng chế biến chủ yếu phân loại theo nguyên vật liệu.  SITC 7: Máy móc, phương tiện vận tải, phụ tùng.  SITC 8: Hàng chế biến khác.  SITC 9: Nhóm hàng không thuộc các nhóm trên. 6. Những đóng góp mới của luận án  Đóng góp về phương diện lý luận Từ lý luận về các học thuyết thương mại, các yếu tố ảnh hưởng đến xuất khẩu, luận án đã làm rõ hơn nữa những vấn đề lý luận cơ bản về những yếu tố ảnh hưởng tới xuất khẩu của một quốc gia gắn với tiến trình tự do hóa thương mại và hội nhập kinh tế quốc tế. Trong đó, tập trung luận giải và làm sáng tỏ thêm trên khía cạnh lý luận những yếu tố định tính không lượng hóa được, những yếu tố mang tính hội nhập mà các mô hình định lượng chưa thể hiện được vai trò và ý nghĩa của nó đối với xuất khẩu.
ADSENSE

CÓ THỂ BẠN MUỐN DOWNLOAD


intNumView=99

 

Đồng bộ tài khoản
2=>2